Berik ASYLOV, Bas prokýror: Joǵary qadaǵalaý – abyroıly mindet

Qadaǵalaý qyzmetinińaýqymy artty

– Berik Noǵaıuly, eń aldymen, sizdi jáne barsha prokýratýra qyzmetkerin kásibı merekelerińizben quttyqtaımyz. Osy oraıda áńgimemizdi Qazaq­stan prokýratýrasynyń shırek ǵasyrlyq qyzmeti jóninen bastasaq. Osynaý ýaqytty bel­gili kezeńderge bólip qaras­ty­rýǵa bola ma? Bul kezeńdik ózgeris­ter­diń qadaǵalaý qyzmetine tıgizgen áseri qandaı boldy?

– Quttyqtaýyńyzǵa rahmet jáne elimizdiń bas basylymy betinde pikir bildirý múmkindigin usynǵandaryńyzǵa alǵysymdy bildiremin.

Eń aldymen prokýratýranyń maqsaty men mindetine az-kem toq­ta­l­yp ótsem deımin. Pro­ký­ra­týra, birinshi kezekte, óziniń qadaǵalaý áleýetin Kons­tı­týsııanyń basty qundy­lyq­tary – adam, onyń ómiri, qu­qyqtary jáne bostandyǵyn qor­ǵaý­ǵa baǵyttaıdy. Onyń jumy­syn­daǵy eń basty qaǵıdat – zań men tártipti buljytpaı saqtaý.

Bizdiń mindetimiz – prokýrorlyq qadaǵalaý quraldary arqyly kez kelgen quqyq buzýshylyqqa «múl­dem tózbeý» qaǵıdasynyń oryndalýyna qol jetkizý, qoǵamda quqyq­tyq tártipti qamtamasyz etý. Quqyq buzý­shylyqtyń aldyn alý men ádil­dik­ti qalpyna keltirýdiń eń basty quraly jazadan bultartpaý sharasy ekeni belgili.

Qoǵamda zańdylyqty qamtama­syz etý maqsatynda qazirgi zamanǵy tehno­logııalardy paıdalana oty­ryp, qadaǵalaý ádisteri men qural­da­ryn únemi jetildirip jatyrmyz. Sheteldik áriptesterdiń ozyq tájirıbesimen almasýdy udaıy júzege asyryp kelemiz. Jalpy, qyzmetimizdiń tıimdiligin arttyrý úshin josparly túrde qarqyndy jumys júrip jatyr.

Prokýratýranyń qalyptasý joly men tarıhy týraly sura­ǵy­ńyz­ǵa kelsek, egemendikke qol jetkizgen kúnnen bastap prokýratýra azamattardyń quqyqtaryn qor­ǵaýdy kúsheıtip, tyń serpin­men damyp keledi. Elimizdiń al­ǵash­qy joǵary saıası qujaty – Mem­lekettik egemendik týraly 1990 jylǵy 25 qazandaǵy deklarasııada Respýblıka aýmaǵynda zańdardyń naqty jáne birkelki oryndalýyn qadaǵalaý prokýrorǵa júkteletini atap kórsetilgen. 1991 jylǵy 6 jeltoqsanda Joǵarǵy Keńes­tiń «Qazaq KSR prokýratýra organdarynyń biryńǵaı júıesin qurý, olardyń ózdigimen jumys isteýi jáne táýelsizdigi týraly» qaýlysynyń qabyldanýy – elimizdiń qadaǵalaý organy tarıhyndaǵy mańyzdy qadam. Dál osy mańyzdy sheshim Qazaqstan prokýratýrasy tarıhı jylnamasynyń súrleýine jol ashty.

1995 jylǵy elimizdiń Ata za­ńyn qabyldaý aıryqsha ma­ńyz­dy tarıhı sát bolatyn. Ata zańy­myzda memleketimizdiń prezı­denttik basqarý nysany aıqyn­daldy. Atap aıtqanda, prokýra­tý­ranyń Memleket basshysyna tikeleı baǵynysty bolatynyn, onyń basqa memlekettik organdardan táýelsizdigin, sondaı-aq qada­ǵa­laý organdarynyń biryńǵaı ortalyqtandyrylǵan satylaı baǵy­nysty júıesin naqtylap be­kit­ti.

2022 jyly Respýblıkalyq referendýmda Ata zańǵa ózgeris engizý arqyly qadaǵalaý organy tarıhyna jańa betburys jasaldy. Jańartylǵan Konstıtýsııada Pro­ký­ratýra týraly zańǵa kons­tıtý­sııalyq mártebe berildi.

– Prokýratýra aldynda tur­ǵan quqyq qorǵaý mindetteri ómir­de árqaısymyzdyń aldymyzdan shyǵatyn kóptegen máselege baılanysty ekeni anyq. Tipti keıde qoǵamdyq máselelerdiń basym bóligi prokýrorlyq qadaǵalaýǵa qa­tysty bolyp kórinedi. Osy­ǵan ne deısiz? Prokýratýra qyzme­ti­niń negizgi baǵyty men jumys aýqymyna qysqasha toqtalyp ótseńiz.

– Bul suraqqa jaýapty Konstı­tý­sııa­dan tabasyz. Onda prokýratý­ranyń negizgi fýnksııalary aıqyn kórsetilgen. Bul – zańdylyqtyń saqtalýyn joǵary qadaǵalaý, sotta memlekettiń múddelerin bildirý jáne qylmystyq qýdalaýdy júzege asyrý. 2022 jylǵy konstıtýsııalyq reforma barysynda Bas pro­ký­rorǵa Konstıtýsııalyq sotqa tikeleı júginý quqyǵy berildi. Bul fýnk­sııalar eki jyl buryn qabyl­danǵan «Prokýratýra týraly» Kons­tıtýsııalyq zańda, prosestik ko­deks­terde jáne basqa da zańdarda kórsetilgen.

Prokýrorlar jedel-izdestirý qyzmeti, sotqa deıingi tergep-tekserý, sotta aıypty qoldaýdy qosa alǵanda, qylmystyq-quqyqtyq sa­la­daǵy zańdylyqtyń saqtalýyn qam­­tamasyz etedi. Azamattarymyz joǵary qadaǵalaý organynyń qyzmeti týraly habardar bolǵan saıyn, bizdiń qyzmetimizdiń alýan­dy­ǵy men qyrýar qyry ashyla túsedi. Prokýrorlar jedel-tergeý toptaryn qurady, olarǵa bas­shy­lyq jasaıdy, isterdi ózderi ter­gep-tekseredi. 2023 jyldyń ba­synan bastap azaptaýlardy sotqa deıingi tergep-tekserý tek pro­­kýrorlardyń ǵana quzyretine berildi.

Sonymen qatar kúshine engi­zil­gen sot úkimderiniń zańdy­lyǵyn, qylmystyq jazalardyń oryndalýyn, túzeý mekemelerindegi sottalǵandardyń quqyǵy saqtalýyn, jazasyn ótegen adamdardyń probasııadan ótýi men áleýmettik beıim­delýin qadaǵalaýdy júzege asyramyz. Iаǵnı búginde prokýratýra qyz­meti qylmystyq-quqyqtyq sala­nyń barlyq kezeńin qamtyp otyr.

Qadaǵalaý qyzmetiniń aýqymy qoǵamdyq múddeler salasynda da artty. Bul rette biz azamattardyń áleýmettik, ekonomıkalyq jáne qylmystyq salaǵa baılanysty emes ózge de quqyqtaryn qorǵaý úshin jumys atqaramyz. Ásirese kómekke muqtaj balalar, egde adamdar jáne quqyqtaryn ózdigimen qorǵaı almaıtyn adamdardyń múddelerin qor­ǵaımyz.

Eńbek qatynastary salasy – bizdiń erekshe nazarymyzda. Osy jyly prokýratýra aktisi boıynsha 122 myń jumyskerdiń quqyq­tary qorǵaldy, 278 mln teńge somaǵa eńbekaqy óndirilip alyndy. Sondaı-aq menshik týraly zańna­manyń, qarjy zańnamasynyń, salyq, keden, bıýdjettik qatynastar, tabıǵat qorǵaý zańnamalarynyń saqtalýyna qadaǵalaý júrgizemiz. Kólik salasynda 640 mln-nan asa somaǵa memleket múddesi qorǵaldy.

Qadaǵalaý aıasyna ákimshilik quqyq buzýshylyq, azamattyq is júrgizý, ákimshilik ádileti, azamat­tyq ister boıynsha sot sheshimderiniń oryndalýy jónindegi ister kiredi. Qadaǵalaý quraldary adamdardyń ómirine jáne densaýlyǵyna, eldiń qaýipsizdigine qater tóngen jaǵdaılarda da jumyldyrylady.

Áleýmettik-ekonomıkalyq salada quqyqtyq tártipti qamtamasyz etýde osylaısha júıeli qada­ǵa­laý qalyptasqan. Bıyl pro­­kýratýra aktileri boıynsha 287 myńnan asa adamnyń kons­tı­týsııalyq quqyǵy qalpyna keldi, 1,5 mln-ǵa jýyq jasóspirim qorǵal­dy, onyń ishinde alıment boıynsha 4 mlrd teńge óndirilip alyndy.

Áskerde zańdylyq pen quqyqtyq tártipti qamtamasyz etý boıynsha júıeli sharalar qabyldanyp jatyr. Prokýrorlar 10 myńnan asa áskerı qyzmetshi men olardyń otbasy músheleriniń quqyqtaryn, onyń ishinde medısınalyq kómek kórsetý máseleleri, barlyq tıesili ótemaqy men járdemaqynyń ýaqtyly tólenýin qosa alǵanda eńbek quqyqtaryn saqtaý másele­leri boıynsha qorǵady.

Negizgi baǵyttardyń biri – halyq­aralyq yntymaqtastyq. Qyl­mys­tyq-quqyqtyq salada basqa eldermen ózara baılanysa ju­mys isteý, qylmystyq qýdalaý máse­leleri boıynsha shetelderde memlekettiń múddesin bildirý – asa jaýapty is. Qazir prokýrorlar sheteldik jáne halyqaralyq arbıtraj­darǵa qatysady, aktıv­ter­di qaıtarýǵa baılanysty aza­mat­tyq talaptar qoıady. Bas prokýratýra halyqaralyq sharttar jasaý arqyly shet memlekettermen ynty­maqtastyqtyń quqyqtyq bazasyn qalyptastyrady.

Jalpy, prokýratýra joǵary qadaǵalaý organy retinde zańdylyq, quqyqtyq tártip pen qylmys­ker­lik­pen kúres máselelerinde barlyq múddeli organdy úılestirý mindetin atqarady. Meniń jetekshiligimmen Úılestirý keńesi otyrystarynda qylmystyń aldyn alý boıyn­sha tıimdi sharalar, esirtki bıznesine, alaıaqtyq, otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl, jol qozǵalysy qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne basqa da qoǵam úshin mańyzdy taqyryptarǵa qatysty ózekti máseleler qaraldy. Men prokýrorlar qyzmetiniń negizgi salalaryna ǵana toqtalyp otyrmyn, eger qadaǵalaý salasynyń naqty baǵyty týraly suraǵyńyz bolsa, jaýap berýge daıynmyn.

Prokýratýra adal bıznestiń ǵana múddesin qorǵaıdy

– Olaı bolsa, endigi kezekte qadaǵa­laýdyń jekelegen baǵyt­ta­ry­na kóshkim keledi. Prokýratýra týraly kons­tı­tý­sııalyq zań jeke ká­sip­kerlik sýbektileriniń qyz­metine memlekettik organdar, onyń ishinde jergilikti deńgeıdegi memlekettik organdar aralasqan kezde qorǵaýdy júktep otyr. Byl­tyr Memleket basshysy Bas prokýratýraǵa ınvestısııalyq jobalarmen jumys isteýdi tapsyrdy. Investorlarmen jumystar týraly aıtyp ótseńiz. Olardy súıemeldeý qalaı júr­giziledi, bul jumys barysy shetel­derde qolǵa alynǵan ba jáne jeke bıznestiń múddelerin qor­­ǵaýda prokýrorlyq kómek qan­­shalyqty jıi qajet etiledi?

– Biz osy baǵyttaǵy jumystary­myzdy udaıy jarııalap otyramyz, brıfıngter jáne basqa da is-sharalar ótkiziledi. Investısııalyq jobalardy súıemeldeý týraly kóp nárse aıtýǵa bolady. Bul jumys tek prokýratýraǵa qatysty emes ekenin atap ótkim keledi. Osy oraıda ınvestısııalardy tartýmen aınalysatyn aýqymdy júıe qalyptasty. Oǵan Syrtqy ister mınıstrliginiń Investısııalar jónindegi komıteti, «Kazakh Invest» AQ, ákimdikter kiredi. Árqaısysynyń óz mindetteri men fýnksııalary bar. Olardyń maqsaty ortaq – ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartý, elimizdiń ekonomıkasyna úles qosý, azamattardyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartý, jańa ónerkásipterdi qurý jáne jumys oryndaryn ashý, laıyqty eńbekaqy arqyly halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý.

Qazirgi ýaqytta «prokýrorlyq súzgi» dep atalatyn is-shara aıasynda prokýrorlar baqylaý-qadaǵalaý jáne basqa da memlekettik organ­dardyń shekteý-tyıym salý sıpa­tyndaǵy sheshimderin qabyldamas buryn tekserip otyrady. Endi pro­kýrordyń kelisiminsiz eshqan­daı memlekettik organnyń ınves­tordy tekserýge, ákimshilik jaýap­qa tartýǵa, qyzmetin toqta­týǵa, lısenzııasyn qaıtaryp alýǵa, kelisimshartty birjaqty buzýǵa jáne talap qoıýǵa quqyǵy joq. Búginde «prokýrorlyq súzgi» Ult­tyq sıfrlyq ınvestısııa­lyq platforma men Bas prokýra­tý­ranyń Quqyqtyq statıstıka jónindegi komıtetiniń júıelerinde sıfrlanǵan. Investorlarǵa qa­tysty barlyq memlekettik organ­nyń sheshimderi naqty ýaqyt reji­minde prokýrorǵa túsedi. Bul memlekettik organdar sheshim­de­riniń ýaqtyly qabyldanýyn qamtamasyz etedi.

Bul jumys keıingi bir jarym jyl boıy júrgizilip keledi jáne oń nátı­jeler berip jatyr. Pro­kýror­lar memlekettik organdardyń 584 sheshimine kelisim berýden bas tartty, 248 tekseris pen 229 ákimshilik is júrgizýdiń jolyn kesti. Jalpy, bıyl bizdiń qyzmetkerler 195 qadaǵalaý aktisin engizdi, olardy qaraý nátıjesinde memlekettik organdardyń 54 sheshiminiń kúshi joıyldy. Investorlar quqyǵyn buzǵany úshin ártúrli deńgeıdegi 119 laýazymdy adam jazalandy.

Búgingi tańda prokýratýra álem­niń 27 elinen kelgen Jalpyult­tyq pýldyń 769 jobasyn jáne energetıka, týrızm, tamaq óner­kásibi, mashına jasaý, medısına, aýyl sharýashylyǵy, kólik-logıstıka júıesi jáne basqa da mańyzdy baǵyttar salasynda 70 iri ınvestordy súıemeldep otyr. Súıemeldeý máni – jobany iske asyrý kezinde ınvestorlardy quqyqtyq qoldaý jáne múddelerin qorǵaý. Eger ınvestorlar jumysynda qandaı da bir problemalar týyndaǵan jaǵ­­daıda, olardy jedel túrde she­shemiz, bıýrokratııalyq áýre-sar­sań­ǵa salýǵa jol bermeımiz. Investorlardyń árbir joldanymyn ýákiletti organdarǵa jibermeı-aq qaraımyz.

О́ńirlerde front-ofıster jumys isteıdi. Prokýrorlar ınvestorlarmen kúndelikti kezdesedi, olardyń keısterin qaraıdy, quqyq­taryn qaıta qalpyna keltirý sharalaryn ázirlep, qajet bolsa, tıisti ýákiletti organdarǵa tapsyrmalar beredi. Osy jumystar sheńberinde 596 ınvestorǵa, onyń ishinde Túrkııa, BAÁ, Germanııa, Sıngapýr, Qytaı, Reseı jáne Fransııadan sheteldik ınvestorlarǵa kómek kórsetildi. Olardyń Qazaqstannyń ekonomıkasyna úlesi – 9,9 trln teńge. Mysaly, quny 450 mln dollar turatyn bý-gaz qurylǵysynyń qurylysy boıynsha jobany keńeıtý úshin prokýrorlyq súıemeldeý aıasynda ınvestorǵa qosymsha jer berildi. Taǵy bir mysal, ınvestısııasynyń kólemi 192 mln dollardan asatyn sheteldik ınvestorǵa temir­jol, sý júrgizý qubyrlary jáne elektrmen qamtý sııaqty ınfra­qurylymdardy júrgizýge grant alýǵa kómek kórsetildi. Qazirgi kezde ınvestısııalyq jobalardy súıemeldeý jónindegi «prokýror­lyq súzgi» engizý zańnamalyq tur­ǵyda bekitilip jatyr.

Otandyq jáne sheteldik ınves­torlardyń tizilimin qalyptas­tyrý zańnamalyq novella bolady. Bul tizilimge el úshin mańyzdy naqty jobalary bar ınvestorlar kiredi jáne solarǵa «prokýrorlyq súzgi» qoldanylady. Sondaı-aq Ká­sipkerlik kodeksi tizilimge en­gizil­gen ınvestorlarǵa qatysty tekserý júrgizý týraly memlekettik organdardyń sheshimderi olardy tek prokýrormen mindetti túrde kelisken jaǵdaıda ǵana qabylda­na­tyny jónindegi normamen tolyq­tyrylady.

Azamattyq prosestik kodekste memlekettik organdardy prokýrormen mindetti túrde keliskennen keıin (sottyń zańdy kúshine engen jáne enbegen sheshimderine shaǵym jasaý máseleleri boıynsha memlekettik organdardyń sotqa júginý quqyǵyn joǵary turǵan memlekettik organdarmen kelis­ke­nine uqsas) ınvestorlarǵa qatys­ty talap qoıýmen sotqa júgi­nýge mindetteıtin ereje kózdeledi. Ákimshilik is júrgizýdi qozǵaý týra­ly memlekettik organdardyń she­shim­derin prokýrormen kelisý boıynsha osyǵan uqsas túzetýler Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekste qarastyrylady. Tıisti zań jobasyn Parlament jyldyń sońyna deıin qabyldaıdy degen úmittemiz.

Investısııalyq jobalardy prokýrorlardyń súıemeldeý prak­­tıka­sy basqa elderde de bar. Mun­daı mehanızmdi olar­dyń tá­jirıbelerin eskere otyryp engizdik. Investorlar úshin asa qolaıly el bolyp sanalatyn Sıngapýrdyń tájirıbesi bas­shy­lyq­qa alyndy. Kórshiles ózbek eliniń tájirıbesi de nazardan tys qalmady. Munyń bári – halqy­myzdyń ıgiligi úshin atqarylyp jatqan keshendi ári tıimdi is-sharalar.

– Siz basqaratyn sala ınves­tor­larmen birge jeke kásipker­lerdiń quqyǵyn qorǵaı­tynyn bilemiz. Osy baǵytta qandaı jumystar qolǵa alynǵan?

– Jeke kásipkerlerdiń qyzme­tin­de memlekettik organdar­dyń aralasý faktileri oryn alǵan jaǵdaıda olardyń quqyq­ta­ryn prokýrorlardyń qor­ǵaýy Pro­ký­ratýra týraly konstı­tý­sııa­lyq zańda tikeleı atap kór­se­tilgen. Prokýrorlar árqashan adal bıznestiń ǵana múddesin qor­ǵaıtynyna nazar aýdarǵan jón.

2000 jyldan bastap Bas proký­ratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetinde bıznesti tekserý mindetti túrde tirkelýge jatady. 2015 jyldan bastap josparly tekserýlerge tolyǵymen ty­ıym salynǵan. Olardyń ornyna táýekelderdi basqarý júıesine negiz­delgen kásibı baqylaý engizil­gen. Ol jazalaý sıpatynda emes, aıyppulsyz, aldyn alýǵa baǵyt­talǵan. Tek kemshilikterdi joı­ma­ǵan jaǵdaıda jaýapqa tartylýy múmkin.

Baqylaýshy organdar tarapynan bızneske túsetin salmaqty azaıtý boıynsha jumys Memleket bas­shysynyń Ekonomıkany yryq­tandyrý jónindegi sharalar týraly mamyr aıyndaǵy Jarlyǵynda da jalǵastyrylǵan. Nátıjesinde, tekserýler josparly túrde azaıdy, 10 jyl ishinde olardyń sany 6,5 esege qysqardy (319 myńnan 48 myńǵa deıin). Munyń barlyǵy elimizdiń iskerlik ahýalyna oń yqpal etedi. Jyl saıyn on myńdaǵan kásip­ker­diń quqyǵyn qorǵaımyz, myńdaǵan zańsyz shekteý sharasyn joıamyz, 9 myńǵa jýyq zańsyz tekserýdiń jolyn kesemiz, myńnan asa sheneýnik jazaǵa tartylady.

«Atameken» UKP jáne depýtat­tyq korpýspen birlesip turaq­ty túrde bıznes-forýmdar ótkizi­ledi. Onda bıznes úshin júıeli máselelerdi sheshý sharalary ázirlenedi. Tek osy jyldyń ózinde forým nátıjesi boıynsha 40-tan asa osyndaı másele sheshimin tapty. Mysaly, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi 2022 jyldan bastap sýbsıdııa berýge negiz bolǵan aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń shekti quny týraly málimetterdi jańartpaǵan. Saldarynan sharýalar ózderiniń shyǵyndaryna bolmashy ǵana tólemder alyp otyrǵan. Bizdiń bastamamyz bo­ıynsha sharýalar paıdalanatyn aýylsharýashylyq tehnıkasynyń 58 túrine shekti baǵa qaıta qaraldy. Jarnama úshin salyq salý praktıkasy, zańsyz monıtorıngter júrgizý, jeke kásipkerlerge qatysty salyq buıryqtaryn shyǵarý qysqartyldy, bólshektep satý saýdasy úshin oryndar belgilenip, osy tárizdes kóptegen jumys atqaryldy.

– Qazir qoǵamdy tolǵan­dy­ratyn taqyryptardyń biri – zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi memleketke qaıtarý. Bul, árıne, zań boıynsha jabyq taqyryp jáne olardy jarııalaýǵa jol beril­meıdi. Degenmen qaıtaryl­ǵan aktıvterdiń jalpy kólemi týraly bilgimiz keledi. Osy qarajat esebinen qandaı áleýmettik jobalar iske asyrylyp jatyr?

– Rasynda da, bul – prokýratýra qyzmetiniń eń ózekti baǵyt­ta­rynyń biri. 2023 jyldyń shil­desinde Parlament osy jumys­tyń negizin qalaǵan zań qabyl­dady. Bas prokýratýrada aktıvterdi qaıtarý jónindegi derbes komıtet quryldy. Bul – Úkimet janyndaǵy komıssııanyń jumys organy. Komıtette zańgerler, ekonomıster, bank salasynyń, ózge de baǵyttardyń mamandarynyń kásibı ujymy jumys isteıdi. Olar ekonomıkanyń ártúrli salasyna qatysty kóptegen qujatqa taldaý jasa­lyp jatyr. Bul – úlken qajyr­­ly eńbek.

Aktıvterdi qaıtarý jumysy zań qabyldanǵanǵa deıin bastalǵanyn bilesizder. Búgingi tańda aktıvter shamamen 2 trln teńge somasynda qaıtaryldy. Prezıdent óziniń Qazaqstan halqyna Joldaýynda aktıvterdi qaıtarý sýbektileriniń áleýmettik-mádenı nysandardy salýǵa qatysýlary qajettigin atap ótti. О́zderińiz biletindeı, buǵan deıin Úkimet janyndaǵy komıs­sııa otyrysynda aktıvterdi qaıtarý sýbektileriniń qarajaty esebinen Arqalyq qalasynda 120 oryn­dyq daryndy sportshy bala­larǵa arnalǵan sport kesheni, Astanada tirek-qımyl apparaty buzylǵan balalarǵa arnalǵan ońaltý ortalyǵy, Almatyda 400 oryndyq erekshe qajettilikteri bar adamdarǵa arnalǵan jattyǵý ortalyǵy qurylysy maquldandy.

Qazir Bas prokýratýra komıteti 18 mlrd teńgeden asa somaǵa 7 áleýmettik jobany iske asyrý týraly kelisimder jasasty. Sondaı-aq Úkimet Arnaıy memlekettik qordyń qarajaty esebinen Aqmola oblysynyń Zerendi aýylynda sport keshenin, Túrkistan obly­­synyń Temirlan aýylynda mýzyka mektebin, Aqtóbe qalasynda erekshe balalarǵa arnalǵan arnaıy bala­baqsha men Atyraý oblysynyń Jamansor aýylynda mektep salý týraly sheshim qabyldady. Bul baǵyttaǵy jumys jalǵasa beredi.

Ashyq sot azamattardyń senimin nyǵaıtty

– Qylmystyq-quqyqtyq salada keıin­gi jyldary eleýli ózgeris­ter boldy. Prokýratýra­nyń bul turǵydaǵy róli jańǵyr­tyl­dy. Osy baǵytta atqarylǵan jumys nátıjelerine toqtalyp ótseńiz...

– Bul saladaǵy reformalardyń barlyǵy memlekettiń konstıtý­sııa­lyq qundylyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtý úshin jasalyp jatyr. Qylmystyq-quqyqtyq júıeni keshendi túrde jańǵyrtý qolda­nys­taǵy qylmystyq, qylmys­tyq-prosestik jáne qylmystyq-atqarý zańnamalaryn qabyldaı otyryp, on jyl buryn júrgizil­gen edi. Zańnamalyq bazany jáne quqyq qoldaný praktıkasyn odan ári jetildirý 2030 jylǵa deıingi Quqyqtyq saıasat tujyrym­da­ma­­synda belgilengen baǵyttardy eske­re otyryp, Prezıdent qoıǵan min­detter sheńberinde júrgizildi. Sonymen qatar zańnamalyq baza kezeń-kezeńimen jetildirilip keledi, jańa kózqarastardy eskere otyryp, sot jáne quqyq qorǵaý praktıkasy da qalyptasty.

Reformalaýdyń pármendi qadamy EYDU elderiniń tájirı­besi boıynsha qylmystyq pro­ses­tiń úsh býyndy modelin engizý bolmaq. Ol ne deısiz ǵoı? Mánine toqtalyp óteıin. 2020 jyly Memleket basshysy Qazaqstan halqyna Joldaýynda sotqa deıingi kezeńdegi problemalar týraly aıtqan. Birinshiden, bul tergep-tekserý organdarynyń jumysynda aıyptaýǵa beıimdiliktiń basym bolýy, azamattardy qylmystyq qýdalaý aıasyna jónsiz tartý oryn alǵany belgili. Eń basty qatelik – jedel qyzmetkerler men tergeýshiler negizgi mindet qyl­­mys­ty ashý ǵana dep paıymdaıtyn basshylardyń qol astynda jumys atqarǵany.

Sondaı-aq prokýrorlyq qadaǵa­laý kesheýildep bastalatyn, prokýrorlar ispen tek sotqa jiberer aldynda ǵana tanysatyn. Osyǵan oraı 2021 jyldan bastap qylmystyq prosestiń jańa modeline kóshý bastaldy. Bul turǵyda tergeý organdarynyń, prokýratýranyń jáne sottyń jaýapkershilik deńgeıi naqty aıqyndaldy. Sotqa deıingi tergep-tekserý organdary kúdiktilerdi anyqtaıdy, olar­dyń kinásin dáleldeýge aıǵaq­tar jınaqtaýmen aınalysady. Prokýratýra jınaqtalǵan mate­rıal­darǵa baǵa berip, tergep-tekserýdiń túıindi sheshimderin bekitedi, eger dálelder jetkilikti bolsa, isti sotqa joldap, aıyptaýdy qoldaıdy. Sot isti qarap, úkim shyǵarady. Qazirgi ýaqytta qylmystyq prosess osy júıe bo­ıynsha jumys isteıdi.

Eń bastysy, sotqa deıingi tergep-tekserýdiń bastapqy satysynda adamdardy tergeý organdarynyń negizsiz sheshimderinen qorǵaıtyn qosymsha quqyq qorǵaý qalqany qalyptasty. Qylmystyq qýdalaý organdarynyń prokýrordyń keli­siminsiz shyǵarǵan sheshimderiniń zańdy kúshi men quqyqtyq saldary bolmaıdy.

Úsh býyndy modeldi iske asyrý kezinde «prokýrorlyq súzgiden» shamamen 1,5 mln tergeý sheshimi ótti. Kúdiktiler men jábirlenýshilerdiń quqyqtaryna qatysty 112 myńnan asa zańsyz prosestik aktini qabyldaýǵa jol berilmedi. Prokýrorlar 8 myńnan asa adamnyń qylmystyq jaýapqa zańsyz tartylýynyń aldyn aldy.

Keıingi úsh jylda prokýrorlar sybaılas jemqorlyq, adam óltirý jáne basqa da asa aýyr qylmystar boıynsha aıyptaý aktilerin ózderi jasaıdy. 2026 jyldan bastap aldyn ala tergep-tekserý aıaqtaǵan barlyq is boıynsha aıyptaý aktileri prokýratýraǵa beriledi. Munda «Úsh býyndy modeldi engizý arqyly qandaı ózgerister boldy?» degen zańdy suraq týyndaıdy. Árıne, áýre-sarsańǵa salý azaıdy, sheshim qabyldaý onlaın-rejimge kóshirildi. Nátıjesinde, jónsiz qaǵazbastylyq toqtatyldy, sıfrlyq tehnologııa barynsha tolyǵymen qoldanylyp jatyr. Tipti birqatar prosestik is-áreket Sotqa deıingi tergep-tekserýdiń biryńǵaı tizilimi júıesi arqyly júze­ge asyrylady. Mysaly, sarap­tamalar taǵaıyndalady, anyq­ta­malar, qorytyndylar alynady. Osy­laısha, adam quqyǵyn qorǵaý kúsheıtilip, tergep-tekserý sapasy arta tústi.

Máselen, tergeý organdarynyń jumysyna shaǵymdaný tórtten birge qysqardy (ótken jyly 1 707 bolsa, bıyl – 1 299). Tergep-tekserý sapasynyń tómendigine shaǵym­danǵan sottardyń jeke qaýlylary da aıtarlyqtaı azaıdy (2 073-ten 1 407-ge). Prokýrorlar men sottar zań buzýshylyqtar men qatelikter azaıǵandyqtan  tergeý organdaryna isterdi sırek qaıtaratyn boldy. Atap aıtqanda, osy jyly sottar – 433, ótken jyly 1 247 is qaıtarǵan, al prokýrorlar bıyl – 614, byltyr 637 isti qaıtarǵan.

Taǵy da bir mańyzdy máselege toqtalyp ótsem deımin. Advokat­tar, jábirlenýshiler, olardyń qorǵaýshylary jáne qylmystyq proseske basqa da qatysýshylar sotqa deıingi tergep-tekserýge teń dárejede qol jetkizý múmkindigine ıe boldy. Qazirgi ýaqytta tergeý­shiler qylmystyq istiń materıal­daryna ózderi ǵana «qojaıyn» emes. «Jarııaly sektor» portalyn engizdik, bul arqyly qajetti prosestik qujattarmen qashyqtan tanysýǵa jáne alýǵa bolady.

Júzege asyrylyp jatqan jańa ózge­ris­terdiń durystyǵyn Konstıtýsııalyq sot rastady. Bıyl 29 mamyrdaǵy sheshiminde prokýratýra qyzmetiniń Konstıtýsııada aıqyndalǵan barlyq baǵyty naqty qylmystyq proseste kórinis tap­qanyn atap ótti.

– Keıingi ýaqytta ashyq sot prosesteri memlekettik aıyp­taýshyǵa júktelgen mindetterdiń kúrdeliligin jáne prokýrordyń jaýapkershilik deńgeıin kór­setti. Tipti adamdar úshin bul jańa­lyq boldy jáne jurt memle­kettik aıyptaýshynyń sheberligin baıqady. Árıne, prokýrorlar úshin bul – kúndelikti ádet­tegi jumys. Memlekettik aıyptaýshynyń sottaǵy róli qandaı? Prokýrordyń aıyptaý­dan bas tartqan jaǵdaıy boldy ma?

– Siz durys atap óttińiz, shyn­dyǵynda qoǵamda, ásirese, jas­tar arasynda sot prosesine, onyń ishinde sýdıa, qorǵaýshy, sarap­shynyń jumysyna jáne memlekettik aıyptaýshyǵa degen qyzyǵý­shylyq artty. О́ıtkeni rezonansty qylmystyq prosester onlaın kórsetilip, olardy kórgen adamdardyń sany rekordtyq qara­lymǵa jetti. Onyń ishinde shetel­dikter de bar.

Adamdar advokattardyń jábir­lený­shilerdi, sottalýshylardy qalaı qorǵaıtynyn, prokýror­dyń sóılegenin qyzyǵýshylyqpen baqylap otyrdy, jekelegen jaıttar men erekshelikterdi baıqady. Mysaly, memlekettik aıyptaýshy prosess kezinde tergeýshiler jına­q­taǵan materıaldardy ǵana bas­shylyqqa almaıtynyn, sot tal­qy­laýlary barysynda kiná­niń qosymsha dálelderi aıtyla­tynyn jáne kinásiniń joqtyǵy dáleldenetinin kórdi. Prokýror­lardyń qatysýymen jylyna shamamen 30 myń qylmystyq is qaralady.

Memlekettik aıyptaýshynyń bas­ty maqsaty – árbir is boıynsha ádil sheshimge qol jetkizý, sot tóreliginiń júzege asýyna yqpal etý. Sondyqtan ol isti ózi de qosymsha zerttep, sotqa barlyq dáleldemeni usynýy kerek. Memlekettik aıyptaýshy sotqa deıingi tergep-tekserý organdaryna táýelsiz. Eger de dálelderdiń joqtyǵyna nemese dáleldemeler aıyptalýshy quqyǵyn buza otyryp alynǵanyna kózi jetken bolsa, sotta aıyptaýdan bas tartady. Bul qylmystyq istiń toqtatylýyna jáne sottalýshynyń tolyq aqta­lýyna alyp keledi. Mundaı jaǵ­daılar kóptep kezdesedi. Keıingi úsh jylda prokýrorlar 22 adamǵa qatysty aıyptaýdan bas tartty. Prokýrorlar keıbir zańsyz sottalǵandardyń aqtalýyna yqpal etti. Tek osy jyldyń ózinde Bas prokýrordyń narazylyǵymen 10 adam tolyqtaı aqtaldy.

Sonymen qatar prokýrorlar sottyń negizsiz aqtaý úkimderin shyǵarýyna da den qoıady. Mysa­ly, osy úsh jyl ishinde jasal­ǵan qylmys úshin jazanyń bultart­pas­tyǵyn qamtamasyz ete otyryp, biz buryn aqtalǵan 193 adamdy joǵary turǵan sot saty­larynda qaralyp, sottalýyna qol jetkizdik. Máselen, Bas prokýrordyń kassasııalyq narazylyǵy boıynsha Joǵarǵy sot jas ógeı qyzyna qatysty seksýaldyq sıpattaǵy áreket jasaǵany úshin aıyptalǵan K-ge qatysty aqtaý úkiminiń kúshin joıdy. Jańa sot talqylaýlarynyń qorytyndysy boıynsha ol uzaq merzimge bas bostandyǵynan aıyryldy.

Jalpy, memlekettik aıyptaý­dy qoldaý joǵary kásibılikti, sheshendik sheberlikti, kezdeısoq jaǵdaılarda tez sheshim qabyldaı bilýdi talap etedi. Osy kásibı sheberlikterdi damytý úshin biz jyl saıyn Joǵarǵy sottyń, Respýb­lı­kalyq advokattar alqasynyń, tanymal zańgerler men ǵalymdardyń qatysýymen memlekettik aıyptaýshylar forýmyn jáne «Úzdik memlekettik aıyptaýshy» konkýrsyn ótkizemiz. Olardyń arasynan úzdikterdi anyqtaımyz. Sol arqyly sotta qylmystyq isterdi qaraý problemalary men basqa da ózekti máselelerdi talqylaımyz. Sonymen qatar qyzmetkerlerge arnaıy trenıngter uıymdastyramyz.

– О́tken suhbatyńyzda azaptaýlardy prokýrorlardyń tergep-tekserý praktıkasy týraly aıtyp edińiz. Qylmystyq-atqarý júıesi mekemelerinde azaptaýlarǵa jol bermeý úshin qandaı sharalar qoldanylady?

– Biz azaptaýlar máselelerine óte qatal qaraımyz. Penıtensııarlyq júıede azaptaýlardyń aldyn alýǵa erekshe nazar aýdarylǵan. Sottal­ǵan­dardan qatal qaraý týraly kelip túsken kez kelgen hat-habar azaptaý­lar turǵysynan ǵana qaralady.

Kezekshi prokýrorlar mekemelerge kúndelikti baryp turady, jos­parsyz tekserýler, onyń ishinde túngi ýaqyttarda da júrgizedi. Sot­­tal­ǵandardan anonımdi saýal­­­nama alý praktıkasyn engizdik. Qylmystyq-atqarý júıesiniń barlyq 78 mekemesinde jappaı beınebaqylaý ornatylǵan. Prokýrorlar qashyqtyq rejimde, shamamen, 40 myń beınekamera jumysyna monıtorıng júrgizedi. Elektrondyq ótinish berý termı­nal­darynyń sany eki ese artty. Olar ashanalar men otrıadtarda ornalasqan. Qylmystyq-atqarý júıesiniń mekemelerinde munyń 612-si bar. Osynaý jumys nátıjesinde bıyl azaptaý fakti­lerin tirkeý boıynsha ister 24-ten 5-ke azaıdy, mekemelerde azaptaý­lar boıynsha 17 adam sottaldy.

Konstıtýsııalyq sotpen ózara jumystyń septigi

– 2022 jyldan bastap elimizde konstıtýsııalyq ádilettiń jańa ınstıtýty engizildi. Bul – Kons­tı­tý­sııalyq sot. Bas prokýra­týranyń osy organmen ózara is-qımyly týraly aıtyp ótseńiz.

– Suraǵyńyz ózekti. Konstıtý­sııanyń ústemdigin qamtamasyz etý úshin biz Konstıtýsııalyq sotpen tyǵyz baılanystamyz. Azamattardyń konstıtýsııalyq quqyǵyn iske asyrýda kózqarasymyz ortaq, konstıtýsııalyq ádilet pen joǵary qadaǵalaý mindetteri ózara ushtasyp jatyr. Bul dege­nimiz, Konstıtýsııalyq sot – Kons­­tıtýsııany resmı túrde túsin­dire otyryp, konstıtýsııalyq zań­dy­lyqty, zańdardy, ózge de normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi, halyqaralyq kelisimderdi ratıfı­kasııalaýǵa deıin tekserýdi qamta­masyz etedi.

Prokýratýra organdary el aýmaǵynda joǵary qadaǵalaýdy júzege asyrady. Onyń negizgi máni – zańdylyqtyń saqtalýyn qamtamasyz etý. Prokýratýra qadaǵalaýdy júzege asyrý kezinde, eń aldymen, normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi, ózge de sheshimderdi jáne áreketterdi konstıtýsııalyq jáne zańdylyq turǵysynan zerdeleıdi. Bul rette prokýrorlar narazylyq, usyný, nusqaý berý sııaqty den qoıý aktileriniń alýandyǵymen erekshelenedi. Zań buzýshylyqtar anyqtalǵan, onyń ishinde Ata zań talaptary buzylǵan jaǵdaıda der kezinde joıý múmkindigi zor.

Zańnamalarǵa qaıshy keletin quqyqtyq aktiler shyǵarylǵan kezde prokýrorlyq den qoıý jolymen memlekettik organdardyń aldyna olardyń kúshin joıý nemese ózgeris engizý týraly másele qoıamyz. Al eger olar kelispegen jaǵdaıda sotqa júginemiz. Osylaısha, mem­lekettik organdardyń 1 440 sheshi­mi ózgertildi, onyń ishinde 267-si normatıvtik-quqyqtyq sıpatta, olardyń 25-i ádilet organdarynda tirkelgen. Mysaly, Abaı oblysynda prokýratýra narazylyǵymen oblystyq máslıhat sheshimine túzetýler engizildi jáne turǵyn úı sertıfıkattaryn alýshylar tizbesine aýǵan soǵysynyń arda­ger­lerimen birge basqa memleket aýmaǵyndaǵy jaýyngerlik is-qımyl ardagerleri qosyldy. Zań boıynsha jeńildikke quqyqtary bola tura olardyń derekteri tizbe­ge engizilmegen.

Endi qadaǵalaýdyń atalǵan tetik­terimen qosa bizde taǵy da bir pármendi qural – Konstıtýsııalyq sotqa júginý bar. Osy jyly Bas prokýrordyń eki ótinishhaty boıynsha Konstıtýsııalyq sot óziniń qorytyndy sheshimderin shyǵardy. Konstıtýsııalyq sotpen konstıtýsııalyq is júr­gizýdiń barlyq satysynda ynty­maq­tas­tyq­ta jumys júrgizip otyrmyz. Osy múmkindikti paıdalana otyryp, Konstıtýsııalyq sottyń jekelegen sheshimderin oryndaýdaǵy prokýratýra jumy­syna toqtalyp ótkim keledi. Bul qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasymen baılanysty. Mysaly, Ákim­shilik quqyq buzý­shy­­lyq týraly kodekske sáıkes qysqartylǵan tártipte ákimshilik jazalardy qoldanýǵa sot tártibinde shaǵymdanýǵa múmkindik bolmaǵan. Konstıtýsııalyq sot óziniń qaýly­syn­da azamattardyń sotta mundaı jazalarǵa shaǵymdaný quqyǵy bar ekenin atap kórsetti.

Konstıtýsııalyq sottyń qu­qyq­tyq nusqaýlaryn oryndaý úshin prokýratýra organdary qada­ǵalaý tártibinde sharalar qabyl­dady. Mysaly, Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske sáıkes jańadan ashylǵan mán-jaılar bo­ıynsha qaıta qaraýdy qospaǵanda, qysqartylǵan tártippen ákimshilik jaza qoldanýǵa jalpyǵa birdeı belgilengen erejeler boıynsha shaǵym jasalmaıdy. Alaıda Kodekste jańa dálelder boıynsha qaıta qaraýǵa jatatyn qujat­tar tizbesinde qysqartylǵan tártip­pen shyǵarylatyn qorytyn­dy aktiler qamtylmaǵan. Sol sebep­ti Konstıtýsııalyq sot óziniń túsin­dirmesimen osy qorytyndy aktilerge jańadan ashylǵan mán-jaılar boıynsha shaǵymdanýǵa múmkindik berdi.

Konstıtýsııalyq sottyń quqyq­­­­­tyq nusqaýlaryn oryndaý úshin prokýratýra organdary qada­ǵalaý tártibimen sharalar qabyl­dady. Máselen, Shym­kent qalasynda prokýratýra ákimshilik quqyq buzýshylyqtardy qys­qar­tylǵan tártipte durys qoldan­baǵan 3 faktini anyqtady jáne Konstıtýsııalyq sottyń №12 qaý­­lysyna sáıkes azamattarǵa ja­ńa­­dan ashylǵan mán-jaılar bo­ıynsha isterdi qaıta qaraýǵa quqyq­­ta­rynyń bar ekenin túsin­dirdi.

Jambyl oblysynyń prokýratýrasy kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty qysqartylǵan tártipte engizilgen ákimshilik jazalar boıynsha 5 narazylyq engizdi. Oblystyq polısııanyń ýákiletti bólimshesi Konstıtýsııalyq sottyń sheshimin basshylyqqa ala otyryp, atalǵan ákimshilik jazalardyń kúshin joıdy.

Soltústik Qazaqstan oblysynda óz denesine zaqym keltirgeni úshin sottalǵan adamǵa tártiptik jaza zańsyz taǵaıyndalǵan. Bul №37 normatıvtik qaýlyǵa qaıshy. Mundaı áreket rejimdi buzýǵa baǵyttalmasa, sottalǵannyń óz pikirin bildirýiniń bir tásili retinde qaralady. Pro­ký­ra­týra jazanyń kúshin joıdy jáne kináli adamdarǵa qarsy tártiptik is júrgizýge bastamashylyq jasady.

Qaıtalap aıtsam, bizdiń negizgi maqsatymyzdyń biri – Konstı­tý­sııalyq sot qoldaǵan jeke tul­ǵanyń óziniń quqyqtaryna qol jetkize bilýi jáne osyndaı ister boıynsha basqa da azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý.

– Berik Noǵaıuly, endi prokýratýra qyz­metkerleri týraly suraǵym kele­di. Siz qadaǵalaý qyzme­tiniń barlyq satysynan óttińiz. Prokýrorlardyń jańa tolqy­nyna qandaı baǵa beresiz? Olar­dyń qandaı iskerlik qasıet­terin atap óter edińiz?

– Saýalyńyz meniń alǵash prokýratýraǵa kelgen jastyq shaǵymdy esime túsirdi. Árıne, ol kezde zaman bólek edi ǵoı. Alaıda prokýratýra úlken ómir mektebi bolyp qala bereri daýsyz. Bul salada qyzmetker óziniń kásibı eńbek jolynda qylmystyq, azamattyq zańnamany jetik meńgergen, zań salasynyń barlyq baǵyty boıynsha sot prosesterine qatysa alatyn, sózge sheshen tolyqqandy zańger bolyp qalyptasady.

Prokýratýranyń barlyq qada­ǵalaý fýnksııalary qoǵamda zań men tártip ıdeologııasyn bekitýge, joǵary konstıtýsııalyq qun­dy­lyq­tardy – adamdy, onyń ómirin, quqyqtary men bostan­dyq­taryn qorǵaýǵa baǵyttalǵanyn taǵy da atap ótkim keledi.

Sonymen qatar qadaǵalaý prak­­­tıkasy arqyly prokýrorlar aǵartý­­shylyq jumystarǵa jáne qoǵamda zań men tártipti qurmetteý máde­nıetin qalyptastyrýǵa belsen­di qatysady. Bul másele bizdiń qoǵam úshin strategııalyq mańyzy zor, sondyqtan osy baǵytta tyǵyz jumys isteımiz.

Árıne, prokýratýrada jumys isteý óte kúrdeli, qyzmetkerlerden barynsha jınaqylyqty, jaýapker­shilikti jáne utqyrlyqty talap etedi. Árbir prokýrordyń kásibı damýyna jáne jalpy prokýra­týranyń bedelin nyǵaıtýǵa ınstı­týsıonaldyq jadyny saqtaý mańyzdy. Sonymen qatar qadaǵa­laý jumysynyń joǵary sapasyn qam­tamasyz etýge prokýratýra qyz­metkerleriniń barlyq býyny­nyń tereń tájirıbesi arqyly jınaq­talǵan baı tájirıbe yqpal etedi.

Qazirgi jastar alǵyr, bilimdi, kóptegen tildi meńgergen, IT-tehnologııalardy jaqsy ıgergen. Adam boıyndaǵy bul qasıet­ter quqyq qorǵaý salasynda da mańyzdy. Sebebi jasandy ıntellekti paıdalanýǵa baı­lanysty jańa qaýipter men krımınaldyq qaterlerdiń týyndap otyrǵanyn kórip otyrmyz jáne olarǵa jyldam, salmaqty túrde den qoıa bilý, zańdylyqty qamtamasyz etýde ınnovasııalyq tásilderdi jasap, engize bilý qajet.

Osyndaı joǵary bilikti kadr­lyq quram Ádiletti Qazaq­stan­nyń irgesin nyǵaıta túsýge laıyqty úles qosa alady. Bul elimizdiń bolashaǵy úshin strate­gııa­lyq mańyzy bar másele jáne bizdiń tarapymyzdan bul tur­ǵyda jumystar júrgizilip jatyr. Osyndaı jas mamandardy irikteýdi barynsha qolǵa alyp otyrmyz. Bas prokýratýranyń akademııasy qazirgi ýaqytta bastapqy daıarlyqty júrgizedi. Bolashaq qyzmetkerlerimizdi jumystyń sanqyrlylyǵyn eskere otyryp, olardy qadaǵalaý jumysyna jan-jaqty úıretýdemiz. Kýrstardy aıaqtaǵannan keıin olar qyzmetke dereý taǵaıyndalyp, ózderiniń alǵashqy shenderine de ıe bolady.

Prokýratýra jumysy jeńil emes, bul jolda adam jınaqy, qaǵı­datshyl, jaýapkershiligi mol, shapshań jáne ıkemdi bolýǵa tıis. Prokýratýra kúni qarsańynda barlyq jeke quram men prokýratýra ardagerlerine myqty densaýlyq, tolaǵaı tabys jáne otbasyna baq-bereke tileımin!

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Orynbek О́TEMURAT,

«Egemen Qazaqstan»