Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Kúmis jas» jobasy 2022 jyly 50 jastan asqandardyń «eki qolyna bir kúrek taýyp berý» maqsatynda alǵash ret qolǵa alyndy. Áleýmettik baǵdarlama sheńberinde jumyspen qamtylǵan azamattarǵa tólenetin jalaqynyń 60-70 %-yn memleket sýbsıdııalaıdy. Mysaly, 56 jastaǵy áıel adam «Kúmis jas» jobasymen jumysqa ornalassa, úsh jyl boıy jalaqysynyń 70%-y memleket esebinen, qalǵan 30%-yn jumys berýshi tóleıdi. Jobaǵa qatysý merzimi aıaqtalǵan soń zeınet jasyna tolǵanǵa deıin 1 nemese 2 jyl jumys berýshi turaqty jumyspen qamtyp, jalaqysyn tóleýge mindetti bolady.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe, Túrkistan oblysynda 55-64 jas aralyǵynda jumyssyz 7 197 adam bar. Onyń ishinde erler – 4 225, áıelder – 2 972 adam. Jalpy, zeınet jasyna taıaǵandar arasyndaǵy jumyssyzdyq kórsetkishi jóninen Almaty qalasy da aldyńǵy lekte tur. 55-64 jas aralyǵyndaǵy jumyssyz almatylyqtardyń sany – 4 150, onyń ishinde erler – 1655, áıelder – 2495 adam.
Igi bastama negizinde jumysqa ornalastyrý jóninen Túrkistan oblysy alda: bıyl 2 441 adamǵa jumys tabylǵan. Odan keıin Jambyl oblysynyń kórsetkishi joǵary – 1845 adam qamtylǵan. Almaty oblysynda bıyldyń ózinde 1442 adam jobanyń ıgiligin kórip otyr. Ilkimdi jobany qarqyndy júzege asyrý Shyǵys Qazaqstan (1 202 adam), Aqtóbe (1 285 adam) oblystarynda da baıqalady. Al Aqmola (267 adam), Batys Qazaqstan (326 adam), Soltústik Qazaqstan (332 adam) oblystarynda, Almaty qalasynda (289 adam) nátıje kóńil kónshiterlik emes.
Jobaǵa qatysýshylar arasynda áıelderdiń úlesi basym: 54% (8,6 myń adam). Jalpy, jobada aýyl turǵandary kóbirek qamtylǵan. Bıyl 9,3 myń (59,8%) adam jumysqa ornalasypty. «Kúmis jastyń» ortasha jalaqy mólsheri – 136,2 myń teńge. Eń joǵary jalaqy Shyǵys Qazaqstan oblysynda tólenedi. Bul óńirde joba aıasynda jumysqa ornalasqandardyń aldy 200,3 myń teńge kóleminde jalaqy alady. Odan keıin Qyzylorda oblysy tur, jobanyń sharapatyn kórgen qyzylordalyqtar 180 myń teńgege deıin alady. Úshinshi satyda – Astana qalasy. Elordalyqtarǵa «Kúmis jaspen» jumysqa ornalassa, 177,7 myń teńgege deıin jalaqy beriledi. Eń tómengi jalaqy Batys Qazaqstan oblysy (100 myń) men Almaty qalasynda (98,8 myń teńge) tólenip otyr.
Jobanyń jumysyn eńbek mobıldiligi ortalyǵy úılestiredi. Jumys berýshiniń eńbekke tartqan jumyssyzdarǵa tólegen jalaqysynyń alǵashqy jyly – 70%-yn, ekinshi jyly – 65%-yn, úshinshi jyly 60%-yn sýbsıdııalaıdy. Ekologııalyq ústemeaqy tólemderi, salyq, mindetti áleýmettik aýdarymdar, eńbek demalysy, ótemaqy, bank qyzmetteri eskeriledi. Sýbsıdııa somasy 30 aılyq eseptik kórsetkishten aspaýǵa tıis.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi Halyqty jumyspen qamtý departamentiniń dırektory Aıaýlym Berekenova zeınetkerlikke taıaǵan azamattardy jumysqa ornalastyrý maqsatyna qolǵa alynǵan jobanyń ıgiligi mol ekenin, jer ortasy jasyndaǵy jumyssyz jandarǵa ataýly áleýmettik kómek kórsetip, ekonomıkalyq áleýetin nyǵaıtýǵa serpin beretin «Kúmis jastyń» sharapaty talaı janǵa tıgenin aıtady.
«Jobany júzege asyrýda jumys berýshi men eńbek mobıldiligi ortalyǵy arasynda shart jasalady. Soǵan sáıkes jumys berýshiler ózderiniń turaqty shtatynan tys jumysker qabyldaıdy. Iаǵnı jasy elýden asqan azamat pen jumys berýshi úsh jylǵa deıin eńbek kelisimshartyn jasasady», deıdi A.Berekenova.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetine sáıkes, elimizde 55-64 jas aralyǵyndaǵy jumyssyz azamattardyń sany 73 myńnan asady. Áleýmettik bastama muny qanshalyqty qamtıdy degen suraqtyń týyndaıtyny zańdy. Jumyssyzdardyń jobaǵa qatysý ýaqyty olardyń eńbek ótiline jazylady. Biraq jumys berýshiler «Kúmis jaspen» kelgenderdi ózderiniń shtatynan tys qabyldaıtyndyqtan, olardyń jumyssyz degen mártebesi joıylmaıdy. О́ıtkeni jobaǵa qatysýshylar turaqty jumysqa ornalasqandar sanatyna enbeıdi. Dese de memlekettiń jumyssyzdarǵa qoldaý kórsetý maqsatynda iske qosylǵan jobanyń sharapaty tıip, jumys tapqandardyń qatary jyldan-jylǵa artyp keledi. Máselen, 2022 jyly 3 080 adam ǵana «Kúmis jaspen» jumysqa ornalassa, byltyr 15 166 adam qamtylǵan. Al bıyl jyl sońyna deıin 19 060 adamdy jumysqa ornalastyrý kózdelgen. Qarasha aıyna deıingi nátıje boıynsha 18 847 adam eńbekke aralasyp otyr. A.Berekenova bıyl jobany júzege asyrýǵa bıýdjetten 17,3 mıllıard teńge bólinip, 1 qazanǵa deıin 14,8 mıllıard teńgesi ıgerilgenin, kelesi jyly «Kúmis jaspen» 23 825 adam qamtylyp, qazynadan 22,4 mıllıard teńge bólý josparlanǵanyn jetkizdi.
Jumyspen qamtylǵandar arasynda aspaz (1 151 adam), satýshy (1 095 adam), avtokólik júrgizýshisi (697 adam), tiginshi (692 adam), sanıtar (875 adam), kassır (564 adam), býhgalter (308 adam), kondıter (142 adam) mamandary basym. Budan bólek, medısına, bilim salasynyń da kadrlary jumyspen qamtylyp otyr.
Soltústik Qazaqstan oblysy Ýálıhanov aýdanyndaǵy «Prostor» fermerlik sharýashylyǵynyń mehanızatory Jeksenbaı Baltabaev «Kúmis jastyń» ıgiligin kórgen jannyń biri. 2022 jyldyń sáýir aıynda halyqty jumyspen qamtý ortalyǵyna baryp osy joba boıynsha jumysqa ornalasqan. «Kúmis jaspen» sharýashylyqta jemisti eńbek etip, bıyl qańtar aıynda zeınetkerlikke shyqty. J.Baltabaev birqatar qatarlasynyń da osy jobanyń ıgiligin kórip, turaqty jumysqa turǵanyn aıtty. «Meni aýyldastarym mehanızator dep qana bilmeıdi. Injener, kúzet basshysy da boldym, balyq sharýashylyǵynda, qurylysta qyzmet atqardym. Aýylda qandaı jumys bar, tańdaý jasaǵam joq. «Eki qolǵa bir kúrek» tabylsa boldy, sharýanyń aýyrlyǵynan qashpadym. Biraq keıin densaýlyǵym syr berip, birneshe jyl emdeldim. Eki jyl buryn «Kúmis jas» jobasy týraly aýyldyq ákimdiktiń mamandary qulaǵdar etti. Jaı-japsaryn túsindirdi, solardyń baǵyttaýymen aýdandyq jumyspen qamtý ortalyǵyna bardym. «Prostor» fermerlik sharýashylyǵyna mehanızator bolyp jumysqa ornalastym. О́zim biletin, úırengen salam, sharýany aqsatpadym. Osy sharýashylyqta tynbaı eńbek etip, bıyl qańtar aıynda zeınetkerlikke shyqtym», deıdi J.Baltabaev.
Shymkentten Astana qalasyna qonys aýdarǵan Jaqsygúl О́teshova da elordada «Kúmis jaspen» jumysqa ornalasqanyn jetkizdi. «Mamandyǵym tiginshi bolǵandyqtan jeńil ónerkásip salasynda qyzmet ettim. Keıin Astanaǵa qonys aýdarǵan soń mamandyq boıynsha eńbek etsem dedim. Halyqty jumyspen qamtý ortalyǵyna ótinish jazdym, kóp ótpeı jumys ornyn usyndy. Qazir sheberhanada eńbek etemin», deıdi J. О́teshova.
«Kúmis jas» jobasynyń maqsaty – zeınet jasyna jaqyndap qalǵan jandardy qoldaý jáne eńbekpen qamtý. Sóz joq, búginde zeınetke áli shyqpaǵan egde jastaǵy adamdardyń jumys tabýy óte qıyn. Jumyssyzdardyń kópshiligi túrli sebeptermen kásibinen qol úzip qalǵandar nemese eńbek etý múmkindiginen aıyrylǵandar. Sol turǵyda 50 jastan asqan kez kelgen jumyssyz adamnyń baǵdarlama aıasynda jumysqa ornalasýǵa múmkindikteri bar. Tolyqqandy aqparat alý úshin turǵylyqty jerindegi mansap ortalyǵyna habarlasýy kerek.
