Sýretterdi túsirgen – Igor BÝRGANDINOV
Belgili etnodızaıner Tilek Sultannyń esimin ult mádenıetin ulyqtap júrgen jurtshylyq jaqsy biledi. Ol Uly dalanyń ulttyq qolónerin zertteýshi ǵana emes, qalpyna keltirýshi, dáripteýshi. Elorda tórinde ashylǵan kórmede avtor ótken kezeńde úsh júzdiń hasaba, kımeshek kııýi men shylaýysh oraýy túrli bolǵanyn, tipti ár rý-taıpanyń kımeshek tigý, kııý úlgisi san alýan ekenin túsindirdi. Analarymyzdyń baskıimdi kııý ádisi men túr-túsine qarap-aq olardyń jasy men elin tanyp-bilý mádenıeti týraly qundy derektermen bólisti.
«Kımeshek – kóshpeli ortada qalyptasqan, ekologııalyq jáne tazalyq erekshelikterine, áıeldiń moraldyq-etıkalyq talaptaryna baılanysty paıda bolǵan qazaq áıelderiniń baskıimi. Jalpy, halqymyzda qyz bala dúnıege kelgennen bastap on ret baskıim aýystyrady. Týǵanda qulaqshyn, bala shaqta bórik, uzatylarda sáýkele kıse, jas kelin bala tapqanǵa deıin qyzyl jelek taqqan. Osy qyzyl jelekpen júrý úrdisi búgingi kúni saqtalmaı otyr. Baıqaǵanym, ózbek halqy osy saltty áli kúnge dáriptep júr. Al kımeshekti balaly bolǵan analar kıgen, ıaǵnı kımeshek ana atanǵannyń belgisi. О́ńiriniń kókirekti jaýyp turýy bala emizgende de óte qolaıly bolǵan. Máselen, Bókeı ordasy qazaqtarynyń tarıhı kóne sýretterin kórseńizder, týra osyndaı jaýlyqpen túsken sýretter óte kóp. Kishi júz qazaqtarynda qos jaýlyq, burama jaýlyq dep atalady», deıdi Tilek Sultan.
Sondaı-aq kórme barysynda etnodızaınerdiń qolynan shyqqan ulttyq kıimder defılesi ótti. Kórsetilim aıasynda avtor tóbelik, oıý-órnek syndy kımeshek detaldaryn kııý jas ereksheligine qaraı túrlenetinin tilge tıek etti. Máselen, qyryqqa deıingi áıelderdiń kımeshegi qyzyl jippen ádiptelgen. Ol adam ómiriniń kóktemin ańǵartsa, elýden asqan analarymyzdyń baskıimi sary, altyn jiptermen kómkeriledi. Bul, birinshiden, ómirdiń kúzi syndy bolsa, ekinshiden áıelderdiń bolysqan-tolysqan shaǵyn, áleýmettik jaǵdaıynan da habar beredi. Al alpystan asqan analarymyzdyń kımeshegi aq jippen zerlenedi. Ol ómirdiń qysy kelgenin meńzeıdi. Kımeshek defılesin etnodızaınerdiń anasy Jibek Ádilhanqyzy bastap shyqty.
«Tilek – úıdegi úshinshi ul. Ol bala kezinen tiginge áýes bolyp, ájesi ekeýmizden kóp úırendi. О́se kele osy ulttyq baskıim kımeshekti, onyń kestesin tigip qana qoımaı, ár rýdyń kımeshekteriniń túpnusqasyn taýyp, zerttep júr», deıdi Jibek Ádilhanqyzy.
Tilek Sultan jınalǵan qaýymǵa kımeshek kııýdiń fılosofııalyq astaryn aqtara otyryp, ony taǵý men shylaýysh oraýdyń úlgilerin de kórsetti.
Ulttyq qundylyǵymyzdy dáriptep júrgen Tilek Sultannyń kımeshek kórmeleri elimizden bólek Túrkııa, AQSh, Úndistan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan syndy alys-jaqyn shetelderdegi dúbirli dodalarda top jaryp júrgeni de málim.
Aıta keteıik, ulttyq baskıimdi ulyqtaǵan kórmeni uıymdastyrýǵa «Qara shańyraq» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy, tarıhshy-etnolog Turar Sháken uıytqy bolsa, kımeshek tarıhymen qaýyshtyrǵan is-sharaǵa Astana qalasy ákimdiginiń Tilderdi damytý jáne arhıv isi «Rýhanııat» KMM qoldaý kórsetken. Kórme Ulttyq mýzeı tórinde 5 qańtarǵa deıin jalǵasady.
