Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Memleket basshysynyń osy sózi búginde qyzmetin jalǵastyryp júrgen zeınetkerlerdiń abyrjyǵan kóńilin ornyna túsirgeni anyq. О́ıtkeni atalǵan forým qarsańynda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Svetlana Jaqypova jumys isteıtin zeınetkerlerge memlekettik bıýdjetten zeınetaqy tóleýdi toqtatý týraly usynys aıtqan edi. Alaıda ony ártúrli salada mańdaı ter tógip, qosymsha nápaqa taýyp júrgen ardagerler ǵana emes, Parlament músheleri de qoldaǵan joq. Májilistiń Aıdos Sarym bastaǵan bir top depýtaty mınıstr S.Jaqypovanyń atyna depýtattyq saýal joldap, onyń jurtshylyq talqysyna salǵan usynysy azamattardyń eńbek jáne áleýmettik qamsyzdandyrý quqyǵyna kepildik beretin Ata zańǵa qaıshy keledi degen pikir bildirdi.
«Elimizdiń árbir azamaty zeınetkerlik jasqa tolǵannan keıin de adal jumys isteýge quqyly. Áıtpese bilikti muǵalimder men dárigerlerdiń, basqa da kásibı mamandardyń jetispeýshiligi máselesin qalaı sheshýge bolady? Qazir ekonomıkanyń qaı salasynda bolsyn kadr tapshylyǵy ótkir seziledi» , dedi A.Sarym.
«Elektrondyq eńbek bırjasynyń 4 qarashadaǵy málimeti boıynsha elimizde 53 826 bos jumys orny bar, onyń 13 356-sy jumys ótilin talap etpeıdi. Buǵan qosa, Head Hunter jumys izdeý platformasynda 47 946 bos jumys orny usynylǵan. Sondaı-aq jumys kúshiniń, negizinen jastardyń shetelge ketý úrdisi baıqalady. Ol elimizdegi jumys oryndarynyń jetispeýinen emes, jalaqynyń tómendiginen, eńbek jaǵdaılarynyń tartymsyzdyǵynan týyndaǵan.
Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń (EYDU) ádistemesi boıynsha 2021 jyly júrgizilgen jumyskerlerdiń mashyqtaryn taldaý jas jáne aǵa býyn arasyndaǵy aıyrmashylyq úsh ese ekendigin kórsetti. Bul jańa kadrlardyń qazirgi kadrlarǵa qaraǵanda biliktiligi tómen ekendigin bildiredi. Sondyqtan mamandardy daıarlaý júıesin tereń reformalaý, eldegi eńbek jaǵdaılaryn jaqsartý qajet. Al zeınetkerler jastardyń jumys oryndaryn «alyp qoıyp otyr» degen ýáj – syndarly emes», dedi halyq qalaýlysy.
Keıingi jyldary elimizde jumys isteıtin zeınetker sany kóbeıe túsken. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetine súıensek, eńbek etetin 65 jastan asqan ardager sany 2019 jylǵy 56,8 myńnan bıylǵy úshinshi toqsanda 117,3 myńǵa deıin, ıaǵnı eki eseden astam artqan. Qazir eńbek qyzmetin jalǵastyryp júrgen zeınetkerdiń 65,5 myńy – aýyl, orman jáne balyq sharýashylyǵynda, 10,8 myńy – saýda salasynda, avtomobıl, motosıkl jóndeýde, 8,3 myńy – ákimshilik jáne qosalqy qyzmet kórsetýde, 4,6 myńy – memlekettik qyzmette, 4,3 myńy – ónerkásipte, 3,1 myńy – qurylysta, 2,7 myńy – bilim berý uıymdarynda, 2 myńǵa jýyǵy densaýlyq saqtaý mekemelerinde jumys istep júr. Mundaı ardagerler ásirese jumys kúshi tapshy Qostanaı (24,4 myń adam), Aqmola (12,8 myń adam), Soltústik Qazaqstan (12,3 myń adam), Pavlodar (11,4 myń adam) oblystarynda, sondaı-aq Qaraǵandy (12,5 myń adam), Atyraý (11,8 myń adam), Aqtóbe (9,9 myń adam) oblystary men Almaty qalasynda (9,3 myń adam) kóp.
Jumys isteıtin zeınetker qatary nege qalyńdap barady degen saýaldyń jaýabyn Ulttyq statıstıka bıýrosy júrgizgen áleýmettik zertteýden taptyq. Saýalnamaǵa qatysqan 65 jastan asqan azamattardyń 81 paıyzy ózderiniń ál-aýqatyn ortasha deńgeıde, 14,5 paıyzy ortadan joǵary dep baǵalaǵan. 5,3 paıyzy et pen balyq taǵamdarymen eki kúnde bir ret tamaqtanýǵa jaǵdaılary kelmeıtinin bildirgen. 4 paıyzy tozǵan kıimderin tastap, jańalaryn alýǵa qarajattary jetpeıtindigine shaǵymdanǵan.
EHÁQM-niń málimetine qaraǵanda, qazir elimizdegi zeınetaqynyń ortasha mólsheri – 131 810 teńge. Bul soma baǵa sharyqtap, ınflıasııa údep, teńge qunsyzdanyp turǵan búgingi ýaqytta otandastarymyzdyń laıyqty qarttyq shaǵyn qamtamasyz etýge jetkiliksiz. Sondyqtan da sheneýnikter zeınetkerlerdiń erikkennen eńbek etip júrmegenin túsingenderi jón. Onyń ústine eńbek etip júrgen ardagerlerge zeınetaqy tóleýdi toqtatý jumys kúshi tapshy óńirlerde olardyń jumystan jappaı ketýine, al onyń aıaǵy kadr tapshylyǵy máselesin tipti shıelenistirýge ákelip soǵýy múmkin.
EHÁQM jumys isteıtin zeınetkerlerge zeınetaqy tóleýdi toqtatyp, olardyń «qurmetti demalysqa» shyǵýyn keıinge qaldyrý – EYDU-ǵa múshe memleketterde keńinen taralǵan tájirıbe, ondaı azamattarǵa keıin arnaıy kóbeıtý koeffısıentin qoldaný arqyly mólsheri áldeqaıda joǵary zeınetaqy taǵaıyndalady dep túsindirdi. Osy reformany engizý nátıjesinde únemdeletin qarjy 55 jasta zeınetke shyqqysy keletin adamdarǵa zeınetaqy tóleýge jumsalmaq kórinedi. Tek mınıstrliktegi joǵary laýazym ıeleri EYDU elderindegi jalaqy men zeınetaqy mólsheri qanshalyqty qomaqty ekendigin eskermegen tárizdi. «Attyǵa erem dep, jaıaýdyń tańy aıyrylypty» degenniń kebi. Bul rette Qorǵanys mınıstri Rýslan Jaqsylyqov áskerde ofıser kadrlarynyń jetispeýshiligin boldyrmaý maqsatynda zeınetke shyqqan zapastaǵy ofıserlerdiń zeınetaqysyn saqtaı otyryp, olardy áskerı qyzmetke qaıtadan shaqyrý týraly usynys jasaǵanyn da esten shyǵarmaý qajet.
Shyntýaıtynda, zeınetaqy júıesin jetildirýdi memlekettik qyzmetshilerden bastaý kerek. Máselen, Reseıde 2021 jylǵy 22 mamyrda qabyldanǵan Federaldyq memlekettik qyzmetshilerdiń eńbek sińirgen jyldary úshin zeınetaqy tóleý jónindegi erejege sáıkes azamattar Reseı Federasııasynyń memlekettik laýazymyna, Reseı Federasııasy sýbektisiniń memlekettik laýazymyna, turaqty negizde atqarylatyn mýnısıpaldyq laýazymǵa, memlekettik azamattyq qyzmet laýazymyna, mýnısıpıaldyq qyzmet laýazymyna taǵaıyndalǵan nemese saılanǵan kúnnen bastap olarǵa eńbek sińirgen jyldary úshin zeınetaqy tóleý toqtatylady. Kórshi elde memlekettik qyzmette bolý merzimi 65 jasqa deıin ekenin, ol kez kelgen memlekettik qyzmetshiniń jumys qabiletine baılanysty 70 jasqa deıin uzartylatyndyǵyn da aıtqan jón.
Bizdiń elde 2015 jylǵy 23 qarashada qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik qyzmeti týraly» zańǵa sáıkes memlekettik saıası qyzmetshiler 63 jasqa kelgennen keıin qyzmetterin doǵarýǵa tıis. Tek Prezıdent taǵaıyndaıtyn memlekettik saıası qyzmetshiler zeınetkerlik jasqa tolǵannan keıin óz qyzmetin Memleket basshysynyń sheshimi boıynsha bes jylǵa deıingi merzimge jalǵastyra alady. Al memlekettik ákimshilik qyzmetshiler zeınetkerlik jasqa kelgennen keıin olarmen jasalǵan eńbek sharty bir jylǵa ǵana uzartylady. Biraq osy zań talaby 2023 jylǵy 20 sáýirde qabyldanǵan Áleýmettik kodekstiń 30-babynyń 5-tarmaǵyna sáıkes kelmeıdi. Onda zeınetkerlik jasqa kelgen, kásibı jáne biliktilik deńgeıi joǵary jumyskermen eńbek sharty onyń eńbekke qabilettiligi eskerile otyryp, jyl saıyn uzartylýy múmkin dep kórsetilgen. Demek normatıvtik-quqyqtyq aktiler ıerarhııasy boıynsha Kodeks kez kelgen zańnan joǵary turatyndyqtan, «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik qyzmeti týraly» zań oǵan sáıkestendirilýge tıis. Bul jergilikti atqarýshy organdardaǵy memlekettik qyzmetshiler tapshylyǵyn boldyrmaýǵa, bilikti de tájirıbeli kadrlardy saqtaýǵa múmkindik beredi. Osy oraıda Memleket basshysy: «Eger 60 jastaǵy sheneýnik óz qyzmetin oıdaǵydaı atqarsa, ınstıtýsıonaldyq jadqa ıe bolsa, memlekettik qyzmet úshin óte paıdaly bolsa, ony jumystan shyǵarýǵa bolmaıdy. Iаǵnı aqylǵa qonymdy, saralanǵan kózqaras bolýy kerek», degen edi.
Rasynda da, eńbekke qabileti bar ardagerlerdiń mol áleýetin utymdy paıdalansaq, utarymyz haq. Mysaly, Almaty qalasynyń ákimdigi bıyl «Altyn jas» áleýmettik jobasyn iske asyryp, zeınetkerlerdi jergilikti bıýdjetten sýbsıdııa bólinetin jumys oryndaryna ornalastyryp jatqandyǵy bekerden-beker emes.
