«Eńbekshi qazaq» týraly sıfr ne deıdi? (oqýshylarymyzǵa esep ornynda)

«Eńbekshi qazaq» gazetiniń kúndelik bolyp shyǵa bastaǵan ýaǵy – Qyzylordaǵa kelgen soń, dekabr aıynyń basy, 1926 jyl. Qazir jetinshi aıǵa ketip otyr. Basqarma budan 2-3 aı buryn ııýldiń 10-nan bastap, fevraldiń 10-na deıin (6 aı) «Eńbekshi qazaqta» maqalalardyń, ýaq habarlardyń qansha basylǵanyn, kim-kimderdiń gazetke jazyp kelgenin, qandaı bólimderdiń barlyǵyn, gazettiń qaı gúbirnede qansha taralyp, qaı jerden habarlardyń kóp jazylǵanyn baıqaýǵa esebin aldy.

I Alty aıda gazetke basylǵan habarlar:

1. Syrdarııadan 568 habar basylǵan;
2. Aqmoladan 222 habar basylǵan;
3. Aqtóbeden 196 habar basylǵan;
4. Semeıden 191 habar basylǵan;
5. Oral-Bókeıden 165 habar basylǵan;
6. Qostanaıdan 84 habar basylǵan;
7. Jetisýdan 65 habar basylǵan;
8. Qaraqalpaqtan 36 habar basylǵan;
9. Adaıdan 25 habar basylǵan;

Bári : 1553 habar.

Orta eseppen ár gazetke 15-25 habar, el hattary basylyp otyrǵan bolyp kórinedi.

Sońǵy ýaqytta budan da kóp basylady.

Partııa bólimindegi usaq habarlar bul esepke kirgen joq. Olar – 80.

II Alty aıda qaı bólimge qansha iri maqalalar basylǵan?

1. Sharýashylyq bólimi – 230 maqala;
2. Partııa bólimi – 91 maqala;
3. Aǵartý bólimi – 73 maqala;
4. Jalshy-batyraq – 55 maqala;
5. Keńes qurylysy – 50 maqala;
6. Tilshiler-baspasóz jaıy –33 maqala;
7. Áıelder bólimi – 24 maqala;
8. Densaýlyq bólimi – 33 maqala;
9. Jastar bólimi – 9 maqala;
10. Naýqanǵa arnalǵan – 30 maqala;
11. Aıtys maqalalar – 23 maqala;
12. Sot bólimi – 21 maqala;

Barlyǵy: 682 maqala.

Bul – negizdi bólimder. Bulardan basqa gazet saıyn «Syrtqy habarlar», «Ult respýblıkalarynda», «Gúbirnelerde», «El sharýa­larymen áńgime», «О́lkelik mekemelerde», «Syn», «Oqshaý sóz, óleń», «О́ner-bilim», «Basqarmaǵa hat», «Basqarmadan» syqyldy usaq bólimder de bolyp keldi. Bul bólimderdegi usaq habarlar joǵarǵy esepterdiń ishinde joq.

III Qaı gúbirnede qansha gazet aldyrýshylar bar?

1. Aqmolada – 2625;
2. Syrdarııada – 1199;
3. Jetisýda – 697;
4. Oral-Bókeıde – 573;
5. Semeıde – 433;
6. Aqtóbede – 416;
7. Qostanaıda – 314;
8. Qaraqalpaqta – 112;
9. Adaıda – 40;
10. Qazaqstannan tysqary jerlerde – 625;
11. Qyzylorda qalasynda – 475;
12. Zapas qalatyn, jumys­ker­ler­ge, qyzmet­ker­lerg­e úlestiriletin, qalada satylatyn – 450;

Bári: 7959 gazet.

Gazet sany aı saıyn óspese, kemip kele jatqan joq. Jazǵa ár jerlerge agent jiberip otyrmyz. Osy kúni de jer-jerde gazet aldyrýshylar jınap júrgender bar.

IV partııanyń nusqaýy.

Alty aı boıyna ólkelik partııa komıtetinen alǵan nusqaýlar, bas­qar­madan surap jazǵan, eskerýge dep basqarmaǵa jibergen qaǵazdar – 20.

Bulardyń ishinen:

Baspasóz bóliminen kelgen – 9 qaǵaz;

Úgit-nasıhat bóliminen – 8 qaǵaz;

Bıýrodan – 2 qaǵaz;

Sekretarıattan – 1 qaǵaz.

Qyzylordaǵa kelgennen beri ortalyqtaǵy qazaq qyzmetkerleriniń gazet týraly jıylysy 2 ret boldy.

V Basqarma qyzmetkerleri.

Shyǵarýshydan bastap, jabaıy qyzmet­kerlerdiń bárin eseptegende «Eńbek­shi qazaq» ga­zetiniń 21 adamy bar: shyǵarýshy, onyń orynbasary, jaýap­ty hatshy, 7 ádebı qyzmetker, 3 kontor qyz­metkeri, 2 korrektor, 1 is júr­gizýshi, 1 kóshirý­shi, qaǵaz tasıtyn, at aı­daıtyn, úı sy­pyratyn úsheýi – bári 21.

Osylardyń teń jartysynan arty­ǵy (60 prosent) – kommýnıst, kom­somol.

VI Qarajat jaǵy.

Árbir shyqqan kúndelik nómirge orta eseppen 530 som aqsha ketip oty­rady:

1 basqan-tergen úshin – 235 som;

2. qaǵazǵa (8000 dana) – 100 som;
3. adres japsyrýǵa, búkteýge – 20 som;
4. Poshtamen taratýǵa – 30 som;
5. gonorarǵa (eki tabaq) –50 som;
6. keńse shyǵyny, strahovoı mestkom – 5 som;
7. qyzmetkerlerge (bir nómirge) – 90 som;

Bári: 530 som.

Sol ýaqytta «Eńbekshi qazaqtyń» jyldyq quny ózimizge 20 som turady.

Jyldyq gazet qazir 5 som 50 tıyn­­­­nan satylady. Sonda ár nómirge 14 som 50 tıyn zııan qylyp otyramyz.

Árıne, budan qymbattatýǵa qara sharýanyń qaltasy kótermeıdi.

1922-1925 jyldardan beri mekemelerden alatyn aqshamyz – 8 myń som, ár kisilerden alatynymyz – 3 myń 700 som, agent bolyp, elge shyqqanda soǵyp ketken kisiler de joq emes.

Osy alashaqtarymyzdy sot ar­qyly, tıisti mekemeler arqyly su­ra­­typ otyrmyz. Biraq túsýi az. Bir nómir gazetke 530 somnan jumsal­ǵan­da, bir jylda shyǵatyn 300 nómirge 159 myń som kerek.

Bıylǵy úkimettiń «Eńbekshi qazaqqa» berip otyrǵan qarjysy – 89 myń som.

Bul kúıinde gazet óz shyǵynyn ózi jaba almaqshy emes. 7 myń 500 gazet jyl­dyq aldyrýshylarǵa taraıdy degen­de 5 som 59 tıynnan 41 myń 250 som túsirmekshi. Sonda da ar jaǵyn­da 30 myńdaı som kerek bolady.

Aldyrýshylardyń jarty jyl­dyq, úsh aılyqtary bar ekeni esten shyqpasyn.

VII Gazetke jazatyndar kim?

Alty aıdaǵy gazettiń maqala­la­ryn qarap otyrǵanda maqalasy kóbirek ushyraıtyn azamattar bas­qar­ma qyzmetkerlerinen basqa mynalar:

Sádýaqasuly, Toǵjanuly, Baıdil­da­uly, Jármenuly, Aımaýyt­­uly, Naqymjanuly, Toqjigituly, Júsipbekuly, Dýlatuly, Shonanuly, Sultanbekuly, J. Joldybaıuly jáne basqarmanyń til­shi­leri.

Jaýapker qyzmetkerlerdiń qan­sha qolqabys kórsetip-kórset­pe­geni osydan bilinse kerek.

Birsypyra sıfrlar daıyn bolmaǵandyqtan munda jazylǵan joq. Reti kelgende oqýshylarymyzǵa olardy da tanystyramyz.

«Eńbekshi qazaq» gazeti 16.05.1926 jyl

Daıyndaǵan –

Ushqyn Seıdirahmanuly