Astana qalalyq polısııa departamenti qyzmetkerleri elimizde qarjylyq alaıaqtyqtyń kóbeıip ketkenin atap ótti. Ekonomıkalyq tergeý departamentiniń dereginshe, 2023 jyly qarjy pıramıdalaryna 150 myńnan astam azamat aldanǵan. Olardyń kóbi jastar, sonyń ishinde stýdentter. Qarjylyq alaıaqtyqtyń saldarynan el ekonomıkasyna keltirilgen shyǵyn 20 mıllıard teńgeden asyp otyr. Ekonomıkalyq tergeý departamentiniń jedel basqarma basshysy Azamat Ahmetov, kezdesýde qarjylyq pıramıdalardan bólek, sıfrlyq aktıvter aınalymyndaǵy alaıaqtyq áreketterdiń qaýpine toqtaldy. Onyń aıtýynsha, sıfrlyq aktıvter, ásirese krıptovalıýta salasy, qylmyskerlerge adamdardyń aldaýdyń jańa ádisine aınalǵan. «Tabysyńyzdy eseleńiz» degen jarnamalar men krıptovalıýtaǵa qatysty usynystar jastardyń jyldam baıyǵysy keletin psıhologııasyn paıdalanyp, olardy san soqtyryp ketedi. «Sıfrlyq aktıvterdi qoldanýdyń zańnamalyq negizderi kúsheıtilgenimen, bul salada azamattardyń quqyqtyq saýaty tómen bolǵandyqtan ońaı aldanyp qalady. Sonymen qatar zańsyz tabys tapqysy keletinder de kóp. Mysaly K. esimdi azamat sıfrlyq aktıvterdi qolma-qol aqshaǵa aıyrbastap, 1000 paıyz jyldyq syıaqy mólsherlemesimen zańsyz operasııalar júrgizgen. Tergeý barysynda keńseden quny 256 mıllıon teńge bolatyn sıfrlyq aktıvter alynyp, qamaýǵa qoıyldy. Sot sheshimimen ol 5 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy» dedi A. Ahmetov.
Sonymen qatar polısııa departamenti ókilderi esirtki saýdasyna ıtermeleıtin alaıaqtardyń jarnamalary týraly da sóz qozǵady. Máselen, telegram áleýmettik jelilisinde «kýrer izdeımiz» degen jalǵan habarlamalar kóptep tarala bastaǵan. Jarnama berýshiler jastardy az ýaqyttyń ishinde kóp aqsha tabasyń dep aldap, esirtki tasymaldaý sııaqty zańsyz áreketterge ıtermelegen. Osyǵan baılanysty Azamat Bolatuly: «Stýdentter, ásirese qarjylyq qıyndyqtarǵa tap bolǵan jastar, mundaı usynystardyń astarynda zańsyz áreketter jatqanyn túsinýi qajet. Esirtki tasymaldaý qylmysyna qatysy barlar birden túrmege túsedi. Esirtki taratýshylarǵa qylmystyq jaýapkershilik burynnan qarastyrylǵan. Internet resýrstar arqyly esirtki jarnamalaǵany úshin qylmystyq jaýapkershilik engizildi. Qylmystyq kodekstiń 299-1-babynyń 1-bóligine sáıkes, alty jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy beriledi. Belgili jaǵdaılarda 14 jastan bastap jasóspirimder de qylmystyq jaýapkershilikke tartylýy múmkin. Eger esirtki quraldary zańsyz satylsa nemese kúsh kórsetý arqyly taratylsa, bul aýyr qylmys bolyp sanalady. Eger sizge esirtki tutynýdy usynsa, onyń densaýlyǵyńyzǵa, ómirińizge zııanyn oılańyz. Ásirese bul zattardyń táýeldilikke ákeletinin umytpańyz», dep atap ótti.
Aıta keteıik, bundaı jaǵdaıǵa tap bolǵandar anonımdi túrde 102 nómirine habarlasýyna bolady. Jaýapty mekeme tarapynan qajetti qoldaý kórsetiledi.
Kezdesý barysynda QMA ókilderi ınternet alaıaqtyqtardyń taralý ádisterine keńirek toqtaldy. Jalǵan siltemeler jiberý arqyly adamdardyń jeke derekterin urlaý nemese aqshalaryn tartyp alý sekildi áreketter jıilegen. Ásirese, jastardyń belsendiligin, olardyń jelidegi senimin paıdalanyp, alaıaqtar túrli qýlyq-sumdyqqa barady. Mundaı jaǵdaılar qarjylyq shyǵyn ákelip qana qoımaı, adamǵa psıhologııalyq jaǵynan da aýyr soqqy bolýy múmkin. Jastardyń mundaıǵa tap bolmaýy úshin olardyń quqyqtyq jáne qarjylyq saýattylyǵyn arttyrý mańyzdy.
Kúmándi usynystardan saqtanyp, aqparatty jan-jaqty tekserý olardyń qaýipsizdigine kepil bola alady. QMA málimetterine súıensek, byltyr ınternet arqyly alaıaqtyq áreketterden zardap shekkenderdiń 30 paıyzdan astamy 18-25 jas aralyǵyndaǵy jastar eken. Bul máseleniń negizgi sebebi – qarjylyq jáne kıber saýattylyqtyń tómendigi. Qarjylyq monıtorıng agenttiginiń mamandary jastardy alaıaqtyq áreketterden saq bolýǵa úndep, mańyzdy erejelerdi eskerý qajettigin aıtady. Mamandardyń aıtýynsha, eń aldymen kúmándi jumys usynystarynan bas tartý kerek. Ásirese az jumysqa kóp aqy tólenetinin aıtatyn jarnamalardan saq bolý kerek. Mundaı usynystardyń artynda kóbine zańsyz áreketter turady. Zańdy túrde jumys isteý úshin árqashan kelisimshart jasalýy qajet. Al alaıaqtar bul qadamdy aınalyp ótip, izin sýytýǵa tyrysady. Sonymen qatar jeke derekterdi qupııa saqtaý – qaýipsizdiktiń basty kepili. Eshbir jaǵdaıda bank shottarynyń málimetteri men qupııasózderdi bógde adamdarǵa berýge bolmaıdy. Bul derekterdi qoldaný arqyly alaıaqtar sizdiń qarjyńyzǵa qol jetkizýi múmkin. Internet keńistiginde saqtyq tanytý da mańyzdy. Áleýmettik jeliler men messendjerler arqyly keletin siltemelerdi muqııat tekserý kerek. Belgisiz, kúmándi siltemelerge ótýdiń sońy jeke aqparattyń urlanýyna nemese zııandy baǵdarlamalarǵa tap bolýǵa ákelýi múmkin. Sondaı-aq áleýmettik jelilerde belgisiz akkaýnttardyń habarlasýy da alaıaqtyqtyń belgisi bolýy múmkin. Mundaı akkaýnttar kóbine jalǵan aqparat berip, jeke málimetterdi alýǵa tyrysady. Mamandar osyndaı qarapaıym erejelerdi ustaný arqyly alaıaqtardan saqtanýǵa bolatynyn atap ótti.
Qarjylyq saýattylyq – tek jeke paıda úshin emes, qoǵamnyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin mańyzdy qadam. Is-sharany uıymdastyrýshylar osyndaı kezdesýler arqyly jastar óz quqyqtaryn bilip qana qoımaı, alaıaqtyqqa qarsy tura alatyn deńgeıge jetetinin atap ótti.
