Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Bıyl 11 aıdyń ózinde ǵana 19 myńnan asa ınternet alaıaqtyq tirkelgen. Sonyń saldarynan azamattarǵa 30,6 mlrd teńgege jýyq shyǵyn keltirilipti. Ishki ister mınıstrliginiń málimetinshe, alaıaqtardyń eń kóp taraǵan tásili – belgili saýda alańdarynyń saıttarynda, sondaı-aq áleýmettik jeliler men messendjerlerde habarlandyrýlar ornalastyrý arqyly jasalatyn ınternet-saýdaǵa tıesili. Ádette mundaı jaǵdaıda alaıaqtar taýardyń nemese qyzmettiń tómen baǵasyn kórsetip, aldyn ala nemese tolyq tólemdi suraıdy eken. Aıtalyq, bıyl dál osyndaı 6,7 myńnan asa qylmys tirkelip otyr. Sol úshin quqyq qorǵaý qyzmetkerleri ǵalamtordyń múmkindigin paıdalanyp, kez kelgen qyzmetti alatyn kezde alaıaqtardyń qurbany bolmas úshin árbir áreketti jeti ret ólshep, bir ret kesken abzal ekenin jıi eskertedi. Birinshiden, tekserilgen jarnama saıttaryn ǵana paıdalanǵan jón. Ekinshiden, taýardy alǵannan keıin tólem týraly kelisý artyq etpeıdi. Úshinshiden, taýardyń bar ekenine anyq kóz jetkizip, beıneqońyraý arqyly naqtylap alǵan durys bolady. Eger satýshy basqa qalada bolsa, tanys adamdardy taýarǵa jibergen – ońtaıly sheshim.
Qazir adamdar kúmándi brokerlik kompanııalar men ınvestısııalyq jobalarǵa ınvestısııa salý arqyly aqshany tez kóbeıtýdiń túrli shemasyna iligip jatyr. Máselen, jyl basynan beri osyndaı qarmaqqa túsken qurbandardyń sany 2 myńnan asqan. Olar óz aqshalaryn joq ınvestısııalyq jobalarǵa salǵan. Keıbir jaǵdaılarda osy maqsattar úshin nesıeler resimdep, jeńil aqshany izdegender qolda bar jınaqtarynan aıyrylǵan. Alaıaqtar iri kompanııalardyń, sonyń ishinde ulttyq kompanııalar, bankter men krıptobırjalardyń atynan jalǵan saıttar quryp, ańqaý halyqty quryǵyna túsiripti. Alaıaqtardyń áreketi onlaın-rejimde ǵana ótip, adamdar jalǵan «menedjerlermen» jáne «brokerlermen» messendjerler arqyly tildesken. Jurttyń senimine ıe bolý maqsatynda keıbir alaıaqtar úlken qarjyny tartý úshin dıvıdendterdi bir rettik tóleýdi júzege asyryp otyrypty.
Kelesi keń taralǵan ádistiń biri – áli de sol bank, quqyq qorǵaý jáne basqa da memlekettik organdar qyzmetkerleriniń atynan soǵylǵan telefon qońyraýlary. Bul oraıda aıta keterligi, qazir shetelden jasalǵan jalǵan qońyraýlardy baılanys operatorlary birden buǵattaıdy. Mundaı júıe qoldanysqa engeli 64 mıllıonnan asa osyndaı qońyraý toqtatylǵan.
Degenmen ınternettegi alaıaqtar adamdardy aldaýdyń jańa amal-aılasyn izdeýge kóshken. Qazir negizinen sheteldik nómirlerden jáne WhatsApppen qońyraý shalý arqyly jasalǵan alaıaqtyq kóp tirkeledi. Máselen, bıyl osyndaı 4,7 myńnan asa qylmys belgili bolyp otyr. Mundaı sátte alaıaqtar qarjynyń saqtalýyn qamtamasyz etý úshin azamattardy aqshany shottan nemese depozıtten qaýipsiz «saqtandyrý» shotyna aýdarýǵa kóndiredi. Bir qyzyǵy, alaıaqtardyń arbaýyna ilingender óz erikterimen nesıe resimdep, olardyń aıtýymen telefondaryna qashyqtan qol jetkizýge arnalǵan qosymsha ornatqan. Eń soraqysy, bankterden kelip túsken kodty alaıaqtardyń qolyna ózderi bergen. Iаǵnı bul adamdardyń banktiń barlyq qaýipsizdik sharalaryn ózderi aınalyp ótetinin kórsetip beredi. Keıbir jábirlenýshiler qolda bar múlikterin, onyń ishinde páter men kólikterin de kepilge qoıǵan nemese satqan. Túsken aqshany alaıaqtardyń shottaryna aýdaryp bergen. Al bank pen polısııa qyzmetkerleri eshqashan derbes derekterdi suratpaıdy, tipti telefon arqyly arnaıy operasııalar júrgizbeıdi.
Astana qalasy PD Krımınaldyq polısııa basqarmasynyń jedel ýákili Aıdar Qonysbektiń aıtýynsha, bıyl Astanada 11 aı ishinde 4,5 myńnan asa ınternettegi alaıaqtyq tirkelgen. Sondaı-aq ol alaıaqtar aqparattyq tehnologııalardyń jańa múmkindikterin sátti qoldanýǵa úıir ekenin tilge tıek etedi. Sondyqtan polısııa jedel ýákili azamattar da sandyq dáýirde saýatty bolý qajet ekenin alǵa tartyp otyr.
«Qazir ǵalamtorda quqyqqa qarsy kontent órip júr. Departament qyzmetkerleri ınternet jelisin monıtorıngileýde 900-den asa quqyqqa qarsy resýrsty anyqtap, baǵyttady. Sol úshin biz quqyqqa qaıshy kontentti anyqtaý men buǵattaýdyń jedeldigin arttyrýǵa negizdelgen «Kıberqadaǵalaý» aqparattyq júıesiniń qyzmetine jasandy ıntellekt elementterin ázirleý jáne engizý qajettiligi týraly mınıstrlikke usynys jiberdik. Sondaı-aq alaıaqtar Sim-bokstardy belsendi qoldanady. Mysaly, osyndaı qurylǵyǵa bir ýaqytta 500-den asa sim-kartany qosyp, otandyq baılanys operatorlarynyń abonenttik nómirlerinen qońyraý shalýǵa bolady. Bul jabdyq paıdalanylǵan ataý kodtaryn únemi ózgertedi. Olardyń naqty ornyn anyqtaý qıyn. Sondaı-aq SIM-bokstar Qazaqstan provaıderlerine beriletin IP-mekenjaılardy paıdalanýǵa múmkindik beredi. Al bul basqarý elden tys jerlerde de júrgiziletinin kórsetedi», deıdi A.Qonysbek.
Bıyl elorda aýmaǵynda júrgizilgen jedel-izdestirý is-sharalary kezinde sheteldik alaıaqtardan quqyqqa qaıshy maqsatta paıdalanǵan 14 sim-boks tárkilengen. Polısııa jedel ýákili qazir kez kelgen saýda ortalyǵyndaǵy abonenttik nómirlerdi satyp alyp, úshinshi bireýdiń atyna tirkeýdiń qıyndyq týdyrmaıtynyn aıtady. Bul úshin bar bolǵany adamnyń JSN-yn bilý jetkilikti. Onyń aıtýynsha, abonenttik nómirlerdi tirkeý kezinde derekterdi bıometrııalyq verıfıkasııalaýdy engizý týraly talap ta tolyq qolǵa alynbaǵan. Mundaı resim júzege assa, abonenttik nómirlerdi quqyqqa qaıshy maqsattarda paıdalanýdy edáýir qysqartady. О́kinishtisi, qazir bul fýnksııa erikti negizde jumys isteıdi jáne quqyqtyq negizi joq.
Bıyldan bastap Ulttyq bank bazasynda iske qosylǵan «frodqa qarsy ortalyq» jobasy quqyq qorǵaý organdary, ekinshi deńgeıdegi bankter, tólem uıymdaryna alaıaqtyq belgileri bar júrgizilgen tranzaksııalar týraly jedel aqparat almasýǵa arnalǵan. Biraq bul qyzmettiń ózi de jetkiliksiz. Sebebi osyndaı quqyq buzýshylyqtardy tirkeý statıstıkasy únemi ósip keledi. Mańyzdysy, qylmystyq jolmen alynǵan aqshalaı qarajattardy shyǵarýda kómek kórsetkenderge, ıaǵnı «dropperlerge» qatysty qylmystyq nemese ákimshilik jaýapkershilikke tartý úderisin jedeldetý de mańyzdy bolyp otyr.
Kórip otyrǵandaı, eldegi ınternettegi alaıaqtyqpen kúres jumystary erekshe baqylaýda. Degenmen kıberalaıaqtyqtyń shekarasy bolmaıtynyn eskermeıtinder eńbek etpeı qaryn toıdyrýdy úıretetinderdiń aıtqanyna senedi. Shyndyǵynda, naryq zamanynda almaqtyń da salmaǵy bar.
