Aqyldy tehnologııa sý tapshylyǵynyń aldyn alady

Sýdyń da suraýy bar

Bul máseleni ýshyqtyryp otyrǵan birneshe negizgi sebep bar. Aýyl sha­rýashylyǵyndaǵy sý tasymaly kezinde shyǵyn 50%-ǵa deıin artady. Turmysta sýdyń shamadan tys paıdalanylýy, tarıftiń tómen bolýy sýdy únemdeý mádenıetiniń qalyptasýyna kedergi keltiredi. Sol sebepti elde sý resýrs­taryn tıimdi basqarýǵa baǵyttalǵan bir­neshe memlekettik baǵdarlama júzege asyryp jatyr. Mysaly, «Aýyz sý», «Aq bulaq» baǵdarlamasy aýyl men qalany sapaly sýmen qam­tamasyz etýge baǵyttalǵan. Biraq bul sharalar máseleni tolyq sheshe almaıdy.

Sý resýrstaryn basqarý jáne ın­fra­qurylymdyq jobalar salasynda 10 jyldyq tájirıbesi bar sarapshy maman Ashat Maılınniń aıtýynsha, IT-jo­balardyń sýdy basqarýdaǵy róli erekshe. Jergilikti jáne halyqara­lyq tájirıbe kórsetkendeı, sıfr­lyq tehnologııalar arqyly sý shyǵynyn azaıtýǵa, resýrs­tardy tıimdi bólýge, sýdy baqylaý úderisin ońtaılandyrýǵa bolady. Sondyqtan bul máseleni sheshýde keshendi amaldar men zamanaýı tehnologııalardy qoldaný – ýaqyt talaby. Elimizde sý únemdeý mádenıe­tin qalyptastyryp, sý resýrstaryn bas­­qarýda ınnovasııalarǵa bet burý arqyly ǵana jaǵdaıdy jaqsartýǵa bolady. Sý resýrstaryn basqarýdaǵy IT-jobalarǵa ınvestısııa salý – bolashaq­qa jasalǵan qadam. Smart-tehnologııalar sý eseptegishteriniń tıimdiligin art­ty­ryp, sý júıelerindegi aqaýlardy jedel anyqtaýǵa múmkindik beredi. Sony­men qatar derekterdi taldaý arqyly sý resýrstaryn basqarýdyń naqty jospa­ry jasalady. Sarapshy elimizdiń aldaǵy jyldary osy baǵytqa basymdyq berýi mańyzdy ekenin atap ótti.

Aqyldy sý eseptegishter men monı­torıng júıeleri sýdy tutynýdy baqylaý­ǵa, aqaýlardy der kezinde anyqtaýǵa, shyǵyndardy azaıtýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar sý tutyný kórsetkishterin baqylap, avtomatty túrde derekterdi jiberedi.

2023 jyly Almaty qalasynda Beeline Qazaqstan men «Almaty Sý» kompa­nııa­larynyń qanatqaqty jobasy aıasynda kóp­qabatty úıdegi 24 páterge «NB-IoT» teh­nologııasymen jabdyqtalǵan aqyl­dy sý eseptegishter ornatqan. Joba barysynda sý shyǵyndary anyqtalyp, tutyný kólemi azaıtyldy. Astanada da osyǵan uqsas tájirıbe «Aqyldy aýdan» jobasy aıasynda júzege asqan bolatyn. Munda 103 páterge aqyldy eseptegish ornatylyp, nátıjesinde sý tutyný 40%-ǵa azaıǵan.

Shymkent qalasynda 6000 jalpy­úılik sý eseptegish «NB-Fi» modemderi­men jabdyqtaldy. Bul qurylǵylar­dyń kómegimen qalanyń sý tutyný karta­sy jasalyp, ınfraqurylymdy basqa­rý tıimdiligi artty. Jobalar aqyldy teh­­nologııalardyń sýdy únemdeýge ári re­sýrstardy basqarýdy jaqsartýǵa úlken úles qosatynyn kórsetti. Aqyl­dy eseptegishterdi jappaı engizý tek shyǵyndardy azaıtyp qana qoımaı, sý tapshylyǵy máselesin sheshýge de yqpal etedi. Elimiz úshin bul – sý resýrstaryn utymdy basqarýdyń mańyzdy qadamy.

Aýyl sharýashylyǵynda da sý únem­deýdiń tıimdi joldarynyń biri – aqyldy sýarý júıelerin engizý. Bul júıeler «IoT» tehno­logııasyna ­ne­­­gizdelip, to­py­­­­raqtyń yl­ǵaldyly­­­ǵyn, aýa raıyn, ósim­­­­dikterdiń qa­­jettilik­te­rin eske­rip, sýa­rýdy avtomatty túrde retteıdi. Ná­tıjesinde, sý resýrstary únemde­lip, ónim­dilik artady. My­saly, alqapqa arnaıy ylǵaldylyq datchıkteri ornatylady. Olar topyraq­tyń jaǵdaıy týraly málimetti ortalyq kompıýterge jibere­di. Kompıýter alynǵan de­rekterdi taldap, ósimdikterge qajetti sý­dy dál mólsherde jáne ýaqytynda be­redi. Túr­kistan oblysyndaǵy fer­merdi mysalǵa alsaq, buryn ol keste boıynsha sýaryp, ósimdikter­diń naqty qajettiligin es­kermeıtin. Aqyldy sýarý júıesin ornatqannan keıin sý shyǵynyn 20-30%-ǵa azaıtyp, ónimdi sol deńgeıde saqtap, tipti artyǵymen alǵan. Iаǵnı mundaı tehnologııa aýyl sharýashylyǵyn tıim­direk etip, sýdy únemdeýge aıtarlyqtaı kómektesedi.

Álem tájirıbesi

Sý tapshylyǵy – elimizdiń ǵana emes, búkil álemniń basty máseleleriniń biri. Álem elderi de sý tapshylyǵy­nyń aldyn alýǵa ınnovasııalyq tehno­lo­gııa­­lardy qol­danýdy qolǵa alǵan. Mysaly, Izraıl bul salada kósh bas­tap keledi. Munda teńiz sýyn tushy­lan­dyrý keńinen damyǵan. 2022 jyly Izraıldegi aýyzsýdyń 85%-y dál osy ádis­pen óndirilgen. Sonymen qatar arnaıy datchıkter men derekterdi taldaý arqyly sý qubyrlaryndaǵy aqaýlardy jyldam anyqtap, shyǵyndardy azaı­týǵa múmkindik beretin júıeler qolda­nylady.

Sıngapýr da sý resýrstaryn tıim­di paıdalaný úshin zamanaýı tehno­lo­gııalarǵa ınvestısııa salyp jatyr. Elde «NEWater» tehnologııasy aǵyn­dy sýlardy aýyzsý deńgeıine deıin tazar­týǵa múmkindik beredi. Qazirgi ýaqytta bul tehnologııa Sıngapýrdyń aýyzsý qajettiliginiń 40%-yn ótep otyr. Aldaǵy jyldary bul kórsetkishti 55%-ǵa deıin arttyrý josparlanǵan.

Qytaı da aldyńǵy qatarda. Mysaly, Gýlın qalasynda sý júıelerin basqarý­ǵa arnalǵan sıfrlyq tehnologııa engizil­gen. Bul júıe sý shyǵyndaryn azaıtyp, ony tıimdi paıdalanýǵa kómektesip otyr.

Al Berlın tehnıkalyq ýnıver­sı­te­tinde sorǵy stansasynyń sıfrlyq kóshirmesi jasaldy. Bul júıe apat­tar­dyń aldyn alýǵa ári olardy bol­dyr­maýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar teh­nıkalyq qyzmet kórsetýge ketetin ýaqytty 30%-ǵa, shyǵyndardy 25%-ǵa azaıtady. Sıfr­landyrýdyń basty ar­tyq­shyly­ǵy – avtomattandyrý arqy­ly júıeler­di jańa talaptarǵa jyldam beıim­deý jáne ınjenerlik jumystarǵa kete­tin ýaqytty 68%-ǵa qysqartý.

Álem elderiniń tájirıbesi sıfr­lyq tehnologııalardyń sý resýrs­taryn tıim­di basqarýda úlken ról at­qaratynyn dáleldep otyr. Mysa­ly, Halyqaralyq sý qaýymdastyǵy (IWA) «Sıfrlyq sý» baǵdarlama­syn iske qosty. Bul baǵ­dar­lama sý sa­lasynda sıfr­lyq sheshimderdi en­gizip, elder arasynda tá­­jirıbe almasýǵa baǵyt­talǵan.

Basymdyq beretin baǵyt

Ashat Maılınniń pi­ki­rin­she, elimizdi sýmen turaqty qamtamasyz etý úshin jańa tehnologııa­, memlekettik saıa­sat, bız­nes pen IT salasynyń yntymaqtastyǵyn qamtıtyn keshendi jospar qajet. Bul má­selede IT mamandary mańyz­dy ról atqarady. Olar sý tap­shylyǵyn sheship qana qoımaı, ekonomıkany damytýǵa da sep­tigin tıgize alady.

«Aqyldy sý esep­tegishter jasap shy­ǵaratyn startaptardy kó­beıtý qajet. Bul qurylǵylar ın­fra­qurylymdy baqylaý jú­ıe­­simen birigip jumys isteıdi. Olar sýdyń qansha jumsalǵa­nyn ǵana kór­setpeı, jasandy ıntellekt arqyly aqaý­lardy, sýdyń artyq shyǵynyn anyq­taıdy. Osylaısha, kommýnaldyq qyz­metter sýdy únemdep, shyǵyndy azaıta alady. Fermerler úshin de mundaı tehnologııa tıimdi bolar edi. Aqyldy júıe aýa raıyn, topyraqtyń jaǵdaıyn jáne ósimdikterdiń qajettilikterin eskerip, sýarýdy ońtaılandyrady. Bul sýdy únemdep, ónimdilikti arttyryp, tabys­ty kóbeıtýge kómektesedi. Sonymen qa­tar turǵyndarǵa arnalǵan mobıldi qosymshalardyń da bolashaǵy zor. Mun­­daı qosymshalarda shyǵyndy azaıtý boıynsha keńester berý, kórshilermen sýdy qansha jumsaǵanyńyzdy salystyrý múmkindigi qarastyrylýy múmkin. Bul adamdardy sýdy uqypty paıdalanýǵa yntalandyrady, al ázirleýshilerge jańa tabys kózin ashady», deıdi sarapshy.

Qazirgi tańda sý júıelerin basqarý úshin zattar ınterneti (IoT jáne IIoT) keńinen qoldanylady. Bul tehnolo­gııa­lar sý júıelerin avtomattandy­rý­ǵa, de­rekter jınaýǵa jáne sý paıdala­nýdy baqylaý­ǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq jasandy ­ıntellekt pen mashınalyq oqytý tehnologııalary da sý resýrstaryn basqarýda mańyz­dy ról atqarady. Bul tehno­logııalar derekterdi taldap, sý júıeleriniń ju­my­syn ońtaılandy­ryp, re­sýrs­tardy únemdi paı­da­lanýǵa kómektesedi. Sý tushylandyrý ádisteri de sý tapshylyǵyn sheshýde mańyzdy oryn ala­dy. Keri osmos ­já­ne kópsatyly flesh-dıs­tıllıasııa ádisteri te­ńiz sýyn ne­mese las­tan­ǵan sýdy tushy sýǵa aı­nal­­dyrýǵa bo­lady. Sonymen qa­tar aǵyn sýlardy óńdeý men qaı­ta paı­da­la­ný úshin zama­naýı tehnolo­gııalar, onyń ishin­de membrana­lyq fıltrasııa men ýltrakúlgin dezın­feksııa, ­sý re­­­­­sýrstaryn únem­­deýge ári eko­­lo­gııa­­­­lyq jaǵ­­daı­dy jaq­sartýǵa yq­­­pal etedi.