Kóshpeli qazaq tyń ıgerý naýqanynyń nátıjesinde otyryqshy elge aınalǵan. Ol kezde negizgi egis bıdaı, maqta, kúrish, qant qyzylshasy edi. Ýaqyt óte kele baý-baqsha ónimderi ósirile bastady. Mal sharýashylyǵy turaqty damydy. Barlyq sala Úkimet bekitken naqty josparǵa saı jumys istedi. Al qazir árkim óz betinshe kásibin dóńgeletip otyr. Memlekettik qoldaýǵa qyrýar qarjy bólingenimen, qaryshtap damyp sharyqtap ketken aýyl sharýashylyǵyn kórmeı kelemiz. Prezıdenttiń Úkimet aldyna qoıǵan mindetteri agroónerkásip sektoryna serpin beredi degen senimdemiz.
Aýyl sharýashylyǵy ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi bolýy úshin básekege qabiletti salaǵa aınalý kerek. Eń aldymen el ishinde azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge bılik múddeli bolýǵa tıis. Al qazir Úkimet, mınıstrlik, atqarýshy bılik pen bıznes arasynda baılanys baıqalmaıdy. Sol sebepti aýyl sharýashylyǵy shatqaıaqtap tur. Bulaı jalǵasa berse aýyldaǵy aǵaıynnyń turmysy qalaı túzeledi? Keı ákimder Prezıdenttiń otandyq ınvestorlardy qoldaý tapsyrmasyn ysyryp tastap, tek sheteldik ınvestorlarǵa jergilikti jurtshylyqtyń mal jaıylymdyq jáne egistik jerlerin tartyp alyp berip jatyr. Sonyń saldarynan adal eńbekpen malyn baǵyp, egin salyp tabys taýyp júrgen aýyl adamdary kásipsiz de, násipsiz de qalyp jatyr.
Forýmda Prezıdent agroónerkásip salasynda atqarylatyn alty baǵytty atap ótti. Memleket basshysy: «Endi bizdiń aldymyzda jınalǵan ónimdi saqtaý jáne onyń baǵasyn quldyratýǵa jol bermeý mindeti tur. Úkimetke Azyq-túlik korporasııasy arqyly sharýalardan astyq satyp alýdy tapsyramyn. Bul naryqtaǵy baǵany ustap turý úshin kerek. Astyqty óńirlerdegi qoımalardy bosatý maqsatynda Aýyl sharýashylyǵy jáne Kólik mınıstrlikteri bıdaıdy basqa oblystarǵa tasymaldaýdy jedel qamtamasyz etýi qajet. Bul iste oblys ákimderiniń úılesimdi jumys istegeni mańyzdy. Kóktemgi egis pen kúzgi jıyn-terin jumystaryn der kezinde qarjylandyrý – mol astyq jınaýdyń kepili. Jyl saıyn tólemderdi keshiktirý saldarynan sharýalar egin egý barysynda kóp qıyndyqty bastan ótkeredi. Sondyqtan meniń tapsyrmam boıynsha kóktemgi egis jumystaryna bólinetin jeńildetilgen nesıe bıylǵy jeltoqsan aıynan bastap beriletin bolady. Sonyń nátıjesinde dıqandar janar-jaǵarmaıdy, qosalqy bólshekterdi, basqa da qajetti taýarlar men qyzmetterdi ýaqytynda satyp ala alady. Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýymda atalǵan salaǵa jeke ınvestısııalar tartý kerek ekenin aıtqan edim. Agroónerkásip keshenin memleket tarapynan sýbsıdııalaýdy birtindep qysqartyp, onyń ornyna bankterdiń aýyl sharýashylyǵyna jeńildetilgen nesıe berýin yntalandyrǵan jón. Otandyq qarjy ınstıtýttary agrokásiporyndarǵa uzaqmerzimdi ári qoljetimdi qarajat usynýǵa tıis», dep durys aıtty.
Qarjylaı qoldaý bolmaı, aýyl sharýashylyǵy ońbaıdy. Álemniń ozyq elderi agrosektorǵa basymdyq bergen. Qazba baılyq jáne óndiris kózderi joq jerde tek egin men mal sharýashylyǵy arqyly aıaqqa turýǵa bolady. Fermalardy josparly túrde damytqan keńestik zaman osynyń bir mysaly. Áli kúnge sol úrdisti úzbeı kele jatqan О́zbekstan, Tájikstan sııaqty kórshiler de sol júıeniń bir dáleli. О́ıtkeni mal men eginde bereke bar. Ken - taýsylatyn baılyq. Al ata kásip - sarqylmaıtyn násip. Memleket basshysynyń bastamasymen buǵan deıin nebári 500 mlrd teńgeniń tóńireginde bólinip kelgen qarjy eki jylda eki ese ulǵaıtylyp, trıllıonnan asty. Onyń ishinde 2,5%, 4%, 5% paıyzdyq nesıeler bar. Bul qarjy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine qarasty qarjylyq uıymdar arqyly úlestiriledi. Alaıda, Prezıdent jalpy sharýalarǵa jáne sharýashylyqpen aınalysqysy keletinderge arnap bóletin aqshasy agroolıgarhtardan ári asa almaı jatqan syńaıly. Sebebi solardyń ónimi ósip ári ótip, bylaıǵy sharýalar qyp-qyzyl shyǵynǵa batyp jatyr. Mysaly, bıyl mınıstrliktiń agrosaıty durys jumys istemeı, qarapaıym adamdar sýbsıdııasy men arzan nesıesin ala almaı qalǵan. Al Prezıdentke bári keremet degen esepter berilip tastaldy. Kerek deseńiz táp-táýir kádege jaraı bastaǵan «Aýyl amanaty» jobasyna arnalǵan qarjy da bólinbeı qalǵan. Bul týraly «AMANAT» partııasy másele kóterdi. Al keshegi forýmda Prezıdent salany qarjylandyrýdy jetildirýdi tapsyrdy. Keler jyly 700 mlrd teńge bólinedi. Qazirdiń ózinde 3 esege ulǵaıtylǵan eken. Alaıda, memlekettik qoldaý qarjylyq uıymdar arqyly beriletindikten, jeter jerine jetpeıdi. Jetken kúnniń ózinde aqyry daýǵa aınalyp, sottasýmen támamdalyp jatyr. Qyrýar qarjy ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketpesin desek, agrobankti tezdetip ashý kerek. Sharýalar qarajatty bir bankten alyp, bereshegin sol arqyly qaıtarady. Qarjylandyrý mehanızmi bir júıege kóshirilmeı, bári beker. Prezıdent salany qarjylandyrýdyń aqsap turǵanyn eskerdi. Álbette bul quptarlyq. Endigi mindet - qarapaıym sharýalardy shyryldatpaı, maqsatty qarajatty der kezinde bólý jáne qoly jetpeı júrgenderge berý.
Dıqandar bıyl agrosaıttyń sylbyrlyǵynan eginge qajetti sýbsıdııa men tyńaıtqyshtardy da ala almaǵan. Odan qalsa MÁMS tólemegenderi úshin kópshiliginiń esepshottary buǵattalǵan. Muny sharýashylyǵyn endi dóńgeletip bastaǵandarǵa jasalǵan qysastyq dep túsinemiz. Bıyl astyq ósirýshiler ekkenderin ortasymen, ótkize almaı eńbekteri esh ketti. Jalpy jylda osy, birese baǵa bekitilmeıdi, birese ónim ótkizilmeıdi, ımport qysyp naryqtan yǵystyrylady. Otandyq kásipkerler óz deńgeıinde qoldaý taýyp jatqan joq. Elimiz boıynsha jylyjaıdyń bir jylda 232 gektarǵa azaıýy qaýipti emes pe? Máselen Túrkistan oblysynda jylyjaı kólemi elý paıyzǵa kemip ketken. Sonyń saldarynan qazirdiń ózinde qyzanaq pen qııar baǵasy tórt ese ósti. Úkimet te, atqarýshy bılik te buǵan mán bermese de, Prezıdent nazarǵa alyp, ónim óndirýshilermen tyǵyz baılanysta jumys isteýdi tapsyrdy. Sol sııaqty Qazaqstandy ekonomıkasynyń ornyqty damýyna yqpal etetin naqty sektordyń órkendeýine qarjy bólip, sýbsıdııa berýdiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etip, aýyl sharýashylyǵyn naryqtyq ádis-tásilder arqyly nyǵaıttý úshin strategııalyq turǵydan memlekettik retteýdi usyndy. О́kinishke qaraı agroónerkásip salasyn maman emester basqaryp jatqandaı, durys damymaı keledi. Memleket basshysy aýyl sharýashylyǵyna ǵalymdardy jumyldyrmaqshy. О́te durys. AQSh, Qytaı, Túrkııa, Japonııa, Eýropa memleketterinde barlyq baǵytta ǵalymdar jumys isteıdi. Sonyń arqasynda jan-jaqty ósip-órkendep jatqan jaıy bar.
Prezıdent álemdik azyq-túlik naryǵynda básekege tótep berý úshin ǵylymdy damytýǵa basa mán berýge, onyń ishinde tuqym sharýashylyǵyn jandandyrýǵa strategııalyq mindettiń biri dep qaraýǵa shaqyrdy. Kartop pen qant qyzylshasy boıynsha otandyq tuqymnyń úlesi 10 paıyzǵa da jetpeıtinin synǵa alyp, Úkimetke dıqandardy elimizde óndirilgen tuqymmen qamtamasyz etýge, ol úshin sheteldiń ozyq tehnologııasyn paıdalanyp, kórsetkishti 2028 jyly 80 paıyzǵa, al joǵary sapaly elıtalyq tuqymnyń úlesi keminde 15 paıyzǵa jetkizýdi júktedi. Bizde tuqym sapasy tómen. Al elıtalyq sorttar óte qymbat. Onyń ózi ımport. Tuqym sapasy tómen bolǵandyqtan, shetke shıkizat kúıinde tonnalap satylyp, elimizge jem men un bop qaıta satylyp jatyr. Al bir ákimder otandyq maqtashylardy qoldap, maqta sapasyn arttyrýdyń ornyna, qorlap jatyr. Keńes ókimetiniń kezinde aq altynnyń baǵasy artyq edi. Sapasyz dese de Qytaı, Aýstralııa Qazaqstannyń maqtashylary ósirgen maqtany áldeqandaı qylyp satyp alyp, kádege jaratyp jatyr. Al bizde maqta óńdeý durys jolǵa qoıylmaǵan. Burynǵy zaýyttardyń kóbi jabylyp qalǵan. Tigin fabrıkalary da sanaýly. Jip ıiretin ónerkásip az. Jalpy «Maqta týraly» zań qabyldanbaı, bul saladaǵy máseleler oń sheshimin tappaıdy. Júgerini tıimdi, maqtany tıimsiz deý aqymaqtyq. Keńes ókimetiniń kezinde osy da dalada júgeri de, maqta da qatar ósirilgen. Bizge jalpy qumdy, shóleıtti jerlerdi ıgerý tehnologııasyn Mysyrdaǵydaı qolǵa alatyn ýaqyt jetti.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev: «Byltyrǵy Joldaýda úsh jyldyń ishinde agroónerkásip keshenindegi qaıta óńdelgen ónimniń úlesin 70 paıyzǵa deıin arttyrý mindetin qoıdym. Biz negizgi azyq-túlik taýarlary boıynsha ımportqa táýeldilikti azaıtýǵa baǵyttalǵan birqatar jobany júzege asyra bastadyq. Atap aıtqanda, taıaý jyldary sút óndirý kólemin 600 myń tonnaǵa kóbeıtýge múmkindik beretin 116 zamanaýı taýarly sút fermasy salynady. Jalpy qýaty jylyna 220 myń tonna qus etin óndiretin 29 fabrıkany, sondaı-aq qýaty jylyna 850 mıllıon jumyrtqa óndiretin 11 qus fabrıkasyn paıdalanýǵa berý kózdelgen. 100 myńǵa jýyq iri qaraǵa arnalǵan 6 bordaqylaý alańyn, sondaı-aq 50 myń bas ýaq malǵa arnalǵan bordaqylaý keshenin iske qosý josparlanyp otyr. Sonymen qatar Úkimet alǵashqy mamandandyrylǵan bırja ashýdy qolǵa aldy. Bul keshende mal saýdasynyń zamanaýı erejeleri saqtalyp, fermerler men tutynýshylar arasynda basy artyq deldaldar bolmaıdy», dedi.
Qazaqstanda baıaǵydaı myńǵyrǵan mal joq. Esesine tranzıt bar. Bordaqylaıtyn iri qara men jylqy shetten keledi. О́zimizde mıllıondaǵan maldyń bary ras bolsa, ónimi nege kól-kósir emes? Máselen, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Qytaıǵa iri qara terisin eksporttamaqshy. Mınıstrdiń ózi teri ıleıtin zaýyttar ashylsa, 25 paıyz shyǵynyn kóterýge kómektesetinin aıtqan. Eksportqa ketip jatqan mal terisi 13 myń tonnanyń tóńireginde. Elimizdiń 11 óńirinde 27 kásiporyn bylǵary ıleýmen aınalysyp jatyr eken. Nátıje qaıda? Nege bizde mal terisi syrt kıim, aıaq-kıim, sómke, belbeý shyǵarylmaıdy? О́zimiz ósirgen bıdaıdy ózimge qýyryp berip jatyr. Qytaı sııaqty búkil dúnıejúzine kerektini tigip bermesek te, Túrkııa sııaqty syrt kıimniń naryǵyna shyǵý kerek qoı. Aýyldarda mal terisi jún qabyldaıtyn pýnktter ashý qajet. Qaı óńirde mal men jan kóp bolsa, sol jerde teri ılep ári kıim tigetin kásiporyndar ashqan jón. Jeńil ónerkásip turǵysynan Qyrǵyzstan men О́zbekstannan ozat almaı jatqanymyz aqıqat qoı. Týra sol sııaqty bizdiń bıdaıdyń máselesi ózektiligin joımaı tur. Úkimet 12 mln tonna bıdaıdy eksportqa shyǵarsa, nanǵa un qalmaıdy. Bul nan ónimderiniń qymbattaýyna sebep bolyp keledi. Jabylyp qalǵan otandyq dıirmenderdi iske qosyp, ishki naryqty tolyq qamtamasyz etip, sodan artylǵanyn un retinde eksportqa shyǵarsaq sol tıimdi ári tabystyraq bolady. Áıtpegende qazir bıdaıdyń jeýge arnalǵany – 50, jemge arnalǵany – 30 teńgeden shekara asyrylyp jatqany qaýipti. Bıdaıdyń barlyǵyn derlik eksporttap, ózimiz qymbat nan jep jatyrmyz. Dıirmender sany edáýir azaıyp ketken. Halyq qashanǵy arzan bıdaıdyń nanyn qymbat satyp alyp jep júr.
Memleket basshysy aýyl sharýashylyǵyna jańa tehnologııalardy belsendi túrde engizý ozyq elderdiń deńgeıine jetýge septigi tıetinin, bıyl egis alqaptaryna burynǵydan eki ese kóp tyńaıtqyshtyń sebilgenin, ǵylymı turǵydan qajet tyńaıtqyshtyń 41 paıyzy ekenin, ózimizde shyǵarylatyn tyńaıtqyshtardyń aýyl sharýashylyǵyn tolyq qamtamasyz etpeıtinin aıtty. Sondaı-aq búginde quny 4 mıllıard dollar bolatyn aýqymdy ınvestısııalyq jobalar júzege asyrylyp jatqanyn, nátıjesinde 7 mıllıon tonna mıneraldy tyńaıtqysh óndiriletinin bildik. Munyń barlyǵy aldymen ishki naryqty tolyq qamtamasyz etip, odan artylǵanyn eksportqa shyǵarýǵa jol ashady. «Ne ekseń sony orasyń» degendeı, tuqym men tyńaıtqysh sapasyna mán berý kerek. Alda áli organıkalyq tyńaıtqysh óndirisin damytý mindeti tur. Prezıdent bul tusta halyqaralyq tájirıbede qoıdyń júnin sýarmaly jerge tyńaıtqysh retinde paıdalanýǵa keńes berip otyr. Bizge endi sýarylmaıtyn jerlerdi sýlandyrý tehnologııasyn engizý qajet. Sebebi elimizdiń kóp aýmaǵy osyǵan baılanysty ıgerilmeı, al, el qonystanǵan jerlerde jer jetispeı jatqan jaıy bar. Al ol úshin tehnıka da kerek. Úkimet aýyl sharýashylyǵyna 8 myń tehnıkanyń berilgenin aıtqan edi. Al eski-qusqy tehnıkany kádege jaratyp jatqan dıqandardyń muny joqqa shyǵaryp, jańa tehnıka alýdyń armanǵa aınalǵanyn aıtady. Ýtılızasııalyq alymnyń saldarynan da tehnıka qymbatqa túsip, sharýalardyń shamasy jetpeıdi.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev: «Men aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn jańartý deńgeıin jylyna 8-10 paıyzǵa deıin jetkizý jóninde mindet qoıdym. Bul maqsatqa 120 mıllıard teńge bólinip, otandyq aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn jylyna 5 paıyzben jeńildetilgen lızıngke berý baǵdarlamasy bastaldy. Qazaqstanda 8 iri birlesken kásiporyn, sonyń ishinde «Klaas» nemis konserni men reseılik «Rostselmash» kompanııasy tabysty jumys jatyr. Bıyl shamamen 160 mıllıard teńgege jýyq qarjyǵa 4,5 myńnan astam traktor men astyq jınaıtyn 815 kombaın (onyń 107-si «Klaas» kompanııasyna tıesili) shyǵaryldy. Úkimet eńbek ónimdiligin arttyrýǵa, ımporttalatyn qosalqy bólshekterdi lokalızasııalap, usaq bólshekterden qurastyrylatyn óndiristi qoldaýǵa jáne turaqty jumys oryndaryn ashýǵa basa mán berýi kerek», dep, tehnıkanyń qoljetimdiligin arttyrýdy tapsyrdy. Sebebi aýyl sharýashylyǵynyń eksporttyq áleýetin kúsheıtý qolǵa alynyp jatyr. Ol úshin Qazaqstannyń kólik-logıstıka múmkindikteri keńeıip jatyr.
Memleket basshysy elimizdegi logıstıka men saqtaý júıeleriniń jetkilikti bolmaýynan aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler zor shyǵynǵa ushyrap jatqanyn mysalǵa keltirip, saqtaý ınfraqurylymyn, sonyń ishinde elevatorlar, kókónis jáne jemis-jıdek saqtaý qoımalaryn damytý úshin, syıymdylyǵy 700 myń tonna bolatyn qoımalar salý men jańǵyrtýdyń keshendi jospary qabyldanǵanyn, bul jumystardy udaıy baqylaýda ustaý kerektigin eskertti. Biz dástúrli ótkizý naryqtaryn saqtap qana qoımaı, túrli elderdiń talaptaryna beıimdelgen ıkemdi jetkizý júıesin qura otyryp, Eksportty ártaraptandyrý qalyptasqan ótkizý naryqtaryn túrli elderdiń talaptaryna beıimdelgen jetkizý júıesin qurý arqyly túziledi. Sondyqtan tasymaldaý tártibinen bólek, trassalardy halyqaralyq standarttarǵa sáıkestendirý kerek. О́ıtkeni jolǵa qatysty shaǵym bir kún tynshyǵan emes. Sapasyz joldarda zorǵa júrip kele jatqan kólikterdi toqtata beretin bizdiń polısııaǵa da aryz jetedi. Kedennen tekserilip ótken soń, ishki joldarda salmaq pen qujat tekserý úshin toqtata berý halyqaralyq bızneske kedergi keltirýge jatpaı ma?
Prezıdent: «О́zbekstan, Ázerbaıjan, Túrikmenstan, Qyrǵyzstan jáne Aýǵanstanǵa josparly túrde astyq tasymaldaý jumysy bastaldy. Iran naryǵyna kirýge ruqsat alyp, 250 myń tonna arpa jónelttik. Sondaı-aq Qytaıǵa, Eýropa Odaǵy elderine jáne Soltústik Afrıkaǵa astyq jetkiziledi. Teńizben tasymaldaýdy arttyrý úshin Quryq portynda jańa astyq termınaly iske qosyldy. Jańa naryqtardyń azyq-túlikke suranys kólemi ulǵaıyp kele jatqanyn eskersek, Soltústik – Ońtústik jáne Transkaspıı baǵyty sııaqty halyqaralyq dálizderdiń róli arta túsedi. Qazaqstandy Eýrazııanyń negizgi kólik-logıstıkalyq ortalyǵy retinde qurý jónindegi strategııalyq mindet – meniń keıingi jyldardaǵy halyqaralyq deńgeıde júrgizip jatqan kelissózderimniń basty taqyrybyna aınaldy. Bul máselede atalǵan dálizderge yńǵaıly jol tabý jáne ishki logıstıkany jaqsartý óte mańyzdy. Sondyqtan aldaǵy alty jylda (2030 jylǵa deıin) biz temirjol jelisin aýqymdy túrde jańǵyrtýdy kózdep otyrmyz. On bir myń shaqyrym temir joldy jóndep, bes myń shaqyrymnan astam jańa temir jol salý josparlanyp otyr», dedi.
Qazir salynyp jatqan «Darbaza – Maqtaaral», «Dostyq – Moıynty», «Baqty – Aıagóz» jáne «Almaty qalasynyń aınalma joly» Ortalyq Azııa men Qytaı baǵytyndaǵy júk tasymalynyń artýyna jol ashady. Sol sııaqty jyl sońyna deıin «Astana – Balqash – Almaty», «Taldyqorǵan – О́skemen», «Aqtóbe – Qandyaǵash» jáne «Atyraý – Astrahan» avtomobıl joldarynyń qurylysy aıaqtalady dep josparlanyp otyr. Eń bastysy sapaly salynsa, saqaldy qurylysqa aınalyp ketpese ıgi edi. Elden buryn esebi berilip, aqyrynda daýǵa aınalyp ketetin nysandar jeterlik.
Prezıdent aýylsharýashylyǵy eńbekkerlerimen ótken forýmnyń jalǵasy bolatynyn aıtty. Tek úlken agroónerkásip ıelerimen emes, túkpir-túkpirdegi egin jáne mal sharýashylyǵymen aınalysyp júrgen azamattarmen de ashyq dıalog alańdaryn qurý qajet. Kelisip pishken ton eshqashan kelte bolmaıdy. Rasynda da jergilikti sharýalarmen atqarýshy bılik arasynda baılanys joq. Mınıstrliktiń tabaldyryǵyn tozdyryp sharshaǵandar, Prezıdent pen Parlamentke shaǵymdanady. Bul - kúshti Prezıdent, yqpaldy Parlamenttiń kórinisi. Aýyldar ósip-órkendese, aýyl halqynyń qal-ahýaly jaqsarady. Agrosalany mamandar basqarý kerek. Jalpy barlyq salany óz isiniń mamandary basqarǵan jón. Sonda damý bolady.
Qaırat BALABIEV,
Parlament Májilisiniń depýtaty
