Qıyn

– Túsindireıin. О́mir súrýdiń qıyn bolatyny, ómir – baǵdarlama. Balalyq shaqta ómir – baǵdarlama degenge mán bermeısiń, kem-ketikti toltyratyn ata-ana, tárbıeshi, mektepterde ustazdar bar. Eseıe kele ómir – baǵdarlama ekenin óziń sezinýiń qajet.

О́mir – baǵdarlama, ıaǵnı ol ómir súrý múmkindigi. Es jıdyń, endi jaýap­kershilik ózińde. Erjetken bozbalany, boıjetken qyz balany ómir – baǵdar­lamasynyń jaýapty kezeńi kútip tur, ol – ómirlik jol tańdaý.

* * *

Qazirgi jaǵdaı. Qıynshylyq árkim­niń basynda. Memleket basshysyna qandaı qıyn deseńshi. Áıteýir, senge­nimiz – Prezıdent, ol – dıplomat.

Qıynshylyqtyń sheshimderin kóre biletin, árıne dıplomat basshy. Mem­leket basshysyna uzaq ǵumyr tileıik.

Qıyn degende, jeke basyma qatys­ty aıtsam, nendeı qıynshylyqty kórmedik.

Sý qudyqta, ájethana dalada, kún qysta sýyqtyń sýyǵy, al ómir súrip kór. Kıim jutań, tamaq tapshy, áıteýir qalaı ekenin aıtý qıyn, kóńil kóte­riń­ki sııaqty. Jaqsylyqty ańsaý bar, arman-úmit bar. Sóıtip, erjettik. Erjete kele túsine bastadyq, basqa álem, ózge elder bar, olardyń turmysy, bizden kósh ilgeri. Nege, biz mesheýmiz. Oıǵa salsaq, qıyn­­dyqtyń kókesi sosıalızmde eken. Nobel syılyǵynyń laýreaty, «Qul­dyq­­qa jol» kitabynyń avtory Frıdrıh ­Haıek durys aıtqan, «sosıalızm – qul­dyq qoǵam».

Sosıalızm kezinde táýir turmysta bolǵandar menimen kelispeıdi. Ras. Olar jaqsy ǵumyr keshti, bizderge qaraǵanda. Biraq báribir olar da qıynshylyqtyń quldary edi.

Qıyn ne amal bar. Saıasat órtenip tur. Qymbatshylyq eldi býyp barady. Keleshegimiz jastar jan-jaqqa jal­taqtaı bastady. Amal bolsa, shetelderge asyp ketpek. Ol qıynshylyqtan shyǵý emes, onyń batpaǵyna batý. Ony, ázirshe, jastar sana-sezimderine salar emes. Bizge úlkenderge olar úrke, senimsizdikpen qaraıdy. Kináli aldyńǵy urpaq. Ras. Biraq bizde qandaı múmkindik boldy, nendeı múmkinshilikti ótkerip aldyq. Já-rar, ótken ótti, bolary boldy, boıaýy sińdi. Sanaǵa tańba bolyp qaldy. Al búginshe, biz qandaı múmkinshilikti eskermeı otyrmyz.

Kúni erteń qazirgi jastar biz sekildi egdelengende, keıin jas býyn ne aıtpaq? Olardyń aldynda ne dep aqtalmaqpyz? Másele – adamshylyqta. Shákárim 1912 jyly osy máselege arnaıy toqtalyp, jurtshylyqqa saýal qoıyp edi: Zaman ótken saıyn adamdardyń adamshylyǵy túzelip bara ma, buzylyp bara jatyr ma? Kesimdi jaýap berý qıyn. Shákárim qajy saýaldy jurtshylyqqa 1912 jyly «Aıqap» jýrnaly arqyly qoıǵannan beri  qanshama zaman ótti.

Shákárim zamanynda qazaqtyń óz bı­ligi qoldan ketken. Biz patshalyq Reseı­­diń bodany edik. Bodan eldiń azamattarynda adamshylyq tolyq bol­maıdy. Pysyqtarǵa jol ashyq.

Qazir Táýelsiz elmiz. Mundaı jaǵ­daıda Prezıdent adamshylyqtyń keń órisi adal adam degen ıdeıa usyndy. Dóp aıtylǵan sóz. Adal azamattar qa­zirgi saıası bılik tusynda bolmaǵanda qashan bolmaq? Sondyqtan, Shákárim saýalyna jaýap – adamshylyq molaıyp barady, deýimiz kerek. Alaıda menimen kelispeıtin aǵa­ıyndar da jetkilikti bolýy múmkin. Adam­shylyq týraly ár tekti pikirler bo­lýy tabıǵı jaǵdaı. Biz adamshylyq de­gendi «adamgershilik» degenmen aıyrbas­tap júrgenimiz de bar.

Adamshylyq keń óris alýy úshin árbir azamat ózin táýelsiz sezinýi kerek. Táýelsizdikke jetken adam ǵana eline, hal­qyna adal bolmaq.

Mine, naǵyz adamshylyq osy.

Shákárim saýaldy qazaqtardyń jaq­sy men jamandy ajyrata almaǵan ke­zin­de kún tártibine usynǵan. Búginde qazaq­tar jaqsy men jamandy ajyrata ala­tyn deńgeıge jetti.

Memleketke adal qyzmet – musyl­man­dyq. Adal azamat – ımandy qazaq. Osylaı bolsa, ózge etnos ókilderi de adal azamat bolýǵa yntaly bolmaq. Memle­ket – azamattyń qorǵany.

Adal azamat – memlekettiń tiregi. Adaldyq negizi adamshylyq dep túsin­gen abzal. Sondyqtan ádilettilik mem­le­kettiń dini deımiz. Ádilettilik – adamshy­lyqtyń saıası formýlasy. Ádilettilik adamshylyq, kisilik, parasattylyq, azamattyq degenderdiń jıyntyǵy, ádilettilik tarmaqtary.

Hakim Abaı ádilettilikti Haq joly degen. Ádilettilik – týra jol, máseleniń qıyndyǵy osy sananyń sińýinde.

Memleket basshylary ádilettilik degendi tereńnen oılap, uqsa, qazirgi qyrǵyn-soǵys, bitpeıtin biteý jara bola ma?

* * *

Nege osylaı? Taǵy da qaıtara aıtamyn, másele sosıalızmde, avtorıtarızmde, álemdik saıası el basqarý júıe­leriniń áli de saqtalyp otyrǵan arhaıkalyq bolmysynda. Aıtalyq, memleketti 30 jyl tapjylmaı basqarý degen ne? Bul qıyndy qıyndatý. Álemge ózgeris kerek. Avtorıtarızmdi alastatý ózgeristiń basy bolmaq.

Demokratııa, lıberalızm degender ánsheıin oılap tabylǵan jaılar emes.

* * *

Tarıhı taqyryptarǵa arnalǵan kınolardy, shyǵarmalardy kóremiz, oqımyz. Sonda kóńilge túıgen jaı patshalyq, han­dyq, sultandyq t.b. jeke basqa ar­nal­ǵan monarhtyq basqarýdyń bári-bári qate ekendigi. Sosıalıstik baǵyt­taǵy elder avtorıtarlyq basqarý júıe­sinen arylar emes. Bul júıege biz de táýelsizdiktiń alǵashqy otyz jylynda maltyǵyp shyqtyq.

Shyqtyq deımin, anyǵynda sol júıe­den múldem aryldyq pa – qıyn saýal. Buǵan jaýapty qazirgi saýatty, bilimdi, parasatty jastar aıtsyn.

Biz, qıynshylyqty kóp kórgen qor­ǵanshaqtaý kelemiz. Qıyn istiń qyry kóp.

Bizdiń urpaq – qan shyqpasa, jara emes dep, biteý jarany jara emes dep ósken qoǵamnyń azamattarymyz. Son­dyq­tan, bizge jastar aldynda sheshilip sóz sóıleýdiń ózi qıyn.

Ǵarıfolla ESIM,

akademık