Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Alaıaqtyqqa qarsy tetik – qarjylyq saýat
Prezıdent janyndaǵy Parlamentarızm ınstıtýtynyń bas mamany, PhD Nurjan Sáýlenqyzynyń aıtýynsha, Ádiletti Qazaqstandy qurýda Prezıdent kótergen zań men tártip ıdeologııasynyń mańyzy elimizdiń áleýmettik jáne saıası damýyna, sondaı-aq halyqaralyq arenadaǵy bedeline tikeleı áser etýimen qundy.
«О́ıtkeni zań men tártiptiń ústemdigi – qoǵamnyń turaqtylyǵy men azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýdyń negizi. Ár azamattyń zań aldyndaǵy teńdigi, ádil sot júıesi, memlekettik organdardyń jaýapkershiligi – bul ádil qoǵamnyń mańyzdy belgileri. Zań men tártip tek tártipsizdikke jol bermeı, sonymen qatar bılikke degen qoǵamdyq senimdi nyǵaıtyp, ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýǵa da yqpal etedi. Áleýmettik ádildik pen azamattardyń quqyqtary qurmettelgen qoǵamda ǵana olar ózderin qaýipsiz sezinedi, ekonomıkalyq turǵyda órkendeıdi, turaqtylyq pen progress júzege asady», deıdi ol.
Prezıdenttiń bastamasymen qabyldanǵan reformalar men zańnamalyq ózgeristerdiń basty maqsaty da barlyq azamatqa birdeı quqyq pen múmkindik berý ekenin atap ótken N.Sáýlenqyzy bıyl júzege asyrylǵan sot júıesindegi ózgerister sonyń aıqyn mysaly ekenin aıtady.
Zań men tártip ústemdigin ornatý jolynda Prezıdent qoǵamda jıi kórinis taýyp júrgen alaıaqtyqpen kúresýdi aıryqsha atap, onyń aldyn alý úshin mektepten bastap qarjylyq saýattylyqty úıretý kerek ekenin jetkizdi. N.Sáýlenqyzynyń aıtýynsha, Prezıdenttiń bul usynysy óte ózekti, óıtkeni alaıaqtyqtyń beleń alýy kóbine-kóp adamdardyń qarjylyq saýatynyń tómendigimen baılanysty.
«Kóp adam óz quqyqtary men mindetterin, qarjylyq quraldardy durys paıdalaný jáne olardy qorǵaý joldaryn bilmeıdi. Bul alaıaqtarǵa óz shemalaryn júzege asyrýǵa múmkindik berip otyr. Sondyqtan halyqtyń qarjylyq saýatyn arttyrý úshin naqty sharalar qajet. Qazirgi sıfrlyq dáýirde onlaın-platformalar men mobıldi qosymshalar arqyly qarjylyq saýatty arttyrýdyń múmkindikteri óte kóp. Meniń usynysym, birinshiden, memleket pen qarjylyq uıymdar birlese otyryp, arnaıy mobıldi qosymshalar men onlaın kýrstar ázirlep, olardy halyqqa tegin nemese qoljetimdi baǵamen usynýy kerek. Mundaı platformalarda qarjylyq esep júrgizý, bıýdjet jasaý, nesıe alý, saqtandyrý, ınvestısııalaý jáne alaıaqtyqtan saqtaný sııaqty taqyryptar qamtylýǵa tıis. Ekinshiden, mektepterde qarjylyq saýatty arttyrý boıynsha tájirıbelik jattyǵýlar uıymdastyrý qajet, ıaǵnı tek teorııalyq bilimmen shektelmeı, osy taqyrypqa oraı arnaıy sabaqtar men trenıngter ótkizý mańyzdy. Mysaly, oqýshylarǵa qarjylyq jospar qurý, ártúrli qarjylyq sheshimder qabyldaý, aqsha jınaý sııaqty áreketterdi naqty jaǵdaıda oryndaýǵa múmkindik beretin oıyndar nemese basqa da paıdaly is-sharalar uıymdastyrsa tıimdi bolady. Bul ádis balalar men jastarǵa qarjylyq saýat negizderin uǵyndyrýǵa kómektesedi», deıdi zańger.
Parlamentarızm ınstıtýty bas mamany aıtqan taǵy bir usynys – qarjylyq alaıaqtyqqa qarsy quqyqtyq bilim berý kýrstaryn ótkizý. Ol jerde ınternet-alaıaqtyqtyń túrleri, onlaın tólemder men jeke aqparatty qorǵaý ádisteri, spam-saıttar men basqa da alaıaqtyq shemalar týraly túsinik berý qajet. Mundaı kýrstar memlekettik organdar, bankter nemese qoǵamdyq uıymdar tarapynan júrgizilýi kerek dep esepteıdi ol.
«Bunyń bári qoǵamnyń árbir múshesiniń qarjylyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa múmkindik bermek. Alaıaqtyqtyń aldyn alý úshin adamdardy bilimmen qarýlandyryp, naqty is-áreketter men túsinikter berýden basqa jol joq. Bul birqatar tegeýrindi qadam men naqty jumystardy qajet etetin uzaq merzimdi úderis, biraq onyń nátıjesi qoǵamnyń damýy men qaýipsizdigine jol ashady», dedi maman.
Zańdarymyzdyń álsiz tustary bar
Zań men tártip tujyrymdamasynyń bir maqsaty – qaýipsiz Qazaqstandy qurý. О́kinishke qaraı, qoǵamda túrli qylmys áli de kóptep tirkelip jatyr. Ony túp-tamyrymen joıý úshin zańdarymyz álsiz be, álde quqyq qorǵaý organdarynyń kásibıligi jetkiliksiz be? N.Sáýlenqyzynyń aıtýynsha, qylmystyń kóbeıýi zańdardyń álsizdiginen nemese quqyq qorǵaý organdary kásibıliginiń tómendiginen ǵana emes, sonymen qatar basqa da keshendi máselelerden týyndap otyr. Elimizdiń zańnamasy keıingi jyldary kóptegen ózgeris pen jańartýlarǵa ushyraǵanymen, áli de keıbir aspektilerde tıimdilik tanytpaýy múmkin. Birinshiden, zańdar men normatıvtik aktilerdiń ózara úılesimdiligi men birizdiliginiń bolmaýy quqyq qorǵaý organdary men sot júıesiniń jumysyn qıyndatady. Mundaı quqyqtyq alańda qylmyskerler úshin zańnyń bultartpastyǵyn aınalyp ótetin álsiz tustar paıda bolýy múmkin. Sonymen qatar keıbir zańdar qylmystyń aldyn alýǵa nemese jazalaýǵa jetkilikti deńgeıde tıimdi emes.
Quqyq qorǵaý organdarynyń kásibı sheberligin arttyrýǵa qoǵamnyń qatysýy da mańyzdy. Atap aıtqanda, qoǵam tarapynan quqyq qorǵaý organdary men zańdardy baqylaý men monıtorıng júrgizý júıesin kúsheıtý kerek deıdi sarapshy. Sondaı-aq quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetine ashyq túrde esep berý talabyn engizý qajet. Bunyń bári kóbinese reformalarǵa baılanysty. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen quqyq qorǵaý júıesine qatysty birneshe mańyzdy reforma júrgizildi, áli de júrgizilip otyr. Olardyń qyzmeti men zańdar arasyndaǵy alshaqtyqty azaıtý maqsatynda qosymsha sharalar qabyldanýǵa tıis. Mundaı reformalar halyqtyń quqyq qorǵaý organdarynda degen senimin arttyryp, qylmysqa qarsy kúresti nyǵaıtýǵa múmkindik beredi.
Ereje oryndalýymen qundy
Qoǵamdyq qaýipsizdik týraly aıtqanda joldaǵy qaýipsizdikti de nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıdy. Jol erejeleri, kólik quraldaryna qoıylatyn talap kúsheıtilip jatqanyna qaramastan, jol-kólik apaty azaımaı tur.
«Birinshiden, quqyq qorǵaýshylar men zań shyǵarýshylar jol qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin qandaı zańdar men erejeler engizse de, onyń tıimdiligi kóbinese halyqtyń osy erejelerdi qalaı oryndaıtynyna baılanysty, deıdi N.Sáýlenqyzy. – Jol qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin jol-kólik erejelerin saqtaý mádenıetin qalyptastyrý mańyzdy. Bul taǵy da biz aıtyp otyrǵan zań men tártip tujyrymyna kelip tireledi. Qazirgi kezde jastardyń, júrgizýshiler men jaıaý júrginshilerdiń arasynda quqyqtyq saýatty arttyrýǵa kóp kóńil bólinbeıdi. Sondyqtan jol qozǵalysynyń erejeleri men qaýipsizdik sharalary boıynsha mektepterde, joǵary oqý oryndarynda jáne túrli qoǵamdyq oryndarda aqparattyq túsindirý jumystaryn júrgizgen durys.
Ekinshiden, qazirgi kezde jol ınfraqurylymy da jol-kólik apattarynyń aldyn alýda mańyzdy ról atqarady. О́kinishke qaraı, elimizde eskirgen, sapasyz jóndelgen joldar áli de kóp. Mysaly, joldyń tarlyǵy, jetkilikti jaryqtandyrylmaýy, jol belgisiniń bolmaýy sııaqty kemshilikter barshylyq. Meniń oıymsha, jol ústindegi qaýipsizdikti sheshý úshin ınfraqurylymdy jańartý men joldyń sapasyn arttyrý, sondaı-aq arnaıy jol erejeleri men qaýipsizdik talaptaryna sáıkes kelmeıtin jol qurylystaryn baqylaýǵa alý qajet».
Jasandy ıntellekt zań shyǵarýdy jeńildetedi
Biz Parlamentarızm ınstıtýty bas mamanynan qazirgi kezde kóp aıtylyp júrgen zań shyǵarý úderisinde jasandy ıntellektini paıdalaný jaıynda da suraýdy umytpadyq. Onyń aıtýynsha, zań shyǵarýda jasandy ıntellekt úlken áleýetke ıe. Ol zańgerlerge kóp jeńildik pen artyqshylyqtardy beretinin, atap aıtqanda, zań jobalarynyń mazmuny men qurylymyn saraptap, olardyń birizdiligin, dáldigin jáne quqyqtyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge múmkindik jasaıtynyn, ártúrli zańnamalyq aktiler arasyndaǵy baılanystardy, qaıshylyqtar men úılesimsizdikterdi avtomatty túrde anyqtaı alatynyn, bul óz kezeginde zań jobalaryn naqty ári tıimdi túrde qurýǵa járdemdesetinin alǵa tartty.
«Zań jobalaryn daıyndaý kezinde qoǵamdaǵy túrli toptyń pikirleri men usynystary jınalady. Bul pikirlerdi tıimdi taldaý men saraptaý jumysy jasandy ıntellekt arqyly aıtarlyqtaı jeńildeıdi. Iаǵnı ol derekterdi óńdep, ártúrli kózqarastar men pikirlerdi júıelendirip, mańyzdy máselelerdi toptastyra alady. Nátıjesinde, naqty túrde bir usynys berý múmkin bolady. Bul zań shyǵarýshylarǵa oń sheshim qabyldaýǵa kómektesedi. О́ıtkeni olardyń jumysy tek zańdar men aktilerdi ázirleýmen ǵana shektelmeı, qabyldanǵan zańdardyń durystyǵyn, tolyqtyǵyn, úılesimdiligin tekserýdi de qajet etetini belgili. Sondyqtan bolashaqta biz jasandy ıntellektini zań shyǵarý jumystarynda tolyqqandy paıdalanatyn kúnge jetemiz dep oılaımyn. Qazir de bul úderis bastalyp ketti», dedi ol.
