Kollajdy jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Mass-medıa – aıasy keń uǵym
El tarıhynda eń uzaq talqylanǵan qujattyń biri «Mass-medıa týraly zańǵa» Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 19 maýsymda qol qoıdy. Memleket basshysynyń 2022 jylǵy 16 naýryzdaǵy «Jańa Qazaqstan: jańarý men jańǵyrý joly» atty Joldaýynda memlekettiń múddelerin, qoǵamnyń suranystaryn jáne medıa salasynyń damý úrdisterin eskere otyryp, buqaralyq aqparat quraldary týraly zańdy qaıta qaraý týraly bergen tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda ázirlengen jańa zańda birqatar tyń ereje kórinis tapty.
Eń aldymen buqaralyq aqparat quraldarymen qatar, ınternet-resýrstardy da qamtıtyn «mass-medıa» degen jańa ári anaǵurlym keń uǵym engizilgenin tilge tıek etsek bolady. Memlekettik aqparattyq saıasat júzege asyrylatyn Biryńǵaı medıa platformasyn qurý kózdelgen. Onyń ishinde memlekettik emes buqaralyq aqparat quraldaryna granttar berý, akkredıtteýdiń ońaılatylǵan tártibi arqyly (akkredıtasııa kartalaryn berýdiń avtomattandyrylǵan úderisi) jýrnalısterdi memlekettik organdar men uıymdarǵa tirkeý jáne basqa da mindetter qarastyrylǵan.
Atalǵan zańdy jýrnalıster qaýymy kópten kútti. Qujatta olar úshin qosymsha quqyqtyq kepildikter belgilenip, «Jýrnalıstiń erekshe mártebesi» degen uǵym engizildi. Onda jýrnalıstiń quqyǵy men bostandyǵynyń qorǵalýyn, olardyń aqparat izdeý, suratý, alý jáne taratý kezindegi, sondaı-aq zańda belgilengen ózge de erekshe quqyqtaryn bildiretin talaptar kórinis tapty. Atap aıtqanda, memlekettik organdarǵa suraýlaryn qaraý merzimi 7-den 5 jumys kúnine deıin qysqardy.
Zańnyń taǵy bir atap aıtar tusy – ulttyq teleradıo habarlaryn taratý múddesin qorǵaý maqsatynda memlekettik tildegi otandyq tele-radıo baǵdarlamalardyń apta saıynǵy kólemi 50 paıyzdan 60 paıyzǵa deıin ulǵaıtylyp, sheteldik teleradıo baǵdarlamalaryn retranslıasııalaý kólemi 20 paıyzdan 10 paıyzǵa deıin tómendetildi.
Sonymen qatar óz-ózine qol jumsaýdy nasıhattaıtyn habardy, ózin-ózi óltirýdiń joldary men oǵan úndeıtin aqparatty taratýǵa, jarııalaýǵa tyıym salynǵanyn da mańyzdy ózgeristiń biri retinde ataýǵa bolady.
Bolashaqqa arnalǵan baǵdarlama
1 qańtardan bastap elimizde «Ulttyq qor – balalarǵa» jobasy iske qosylyp, 2006 jyldyń 1 qańtarynan beri týǵan barlyq balanyń arnaıy jınaqtaýshy shotyna alǵashqy 100 dollar qarajat tústi. Bul qarjy bolashaqta onyń oqýyna nemese baspana satyp alýyna jumsalmaq. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq qordan balalarǵa aqsha aýdarý týraly zańǵa ótken jyldyń 16 qarashasynda qol qoıǵan edi. Degenmen onyń naqty júzege asýy osy jyly bastaldy.
Qarajat BJZQ-daǵy jeke shottarǵa túsedi, shot «Jeke tulǵalar» memlekettik derekter bazasyndaǵy aqparat negizinde ár balaǵa avtomatty túrde ashylady, ıaǵnı ata-analarǵa bankke nemese BJZQ-ǵa arnaıy barýdyń qajeti joq. Balanyń «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasyna qatysa alatynyn nemese qatysa almaıtynyn egov.kz portalyndaǵy jeke kabınetten bilýge bolady. Buǵan qosa zeınetaqy qorynyń enpf.kz resmı saıtynda turaqty túrde málimetter jarııalanyp turady.
Aıta keteıik, bul aqshany bala 18 jasqa tolǵansha sheship alýǵa bolmaıdy. Odan keıin qarajat atalǵan shotta taǵy 10 jyl boıy saqtalyp turady. Eger osy aralyqta, ıaǵnı ol 28 jasqa tolǵansha qarajat paıdalanylmasa, ol zeınetaqy shotyna aýdarylady. Al eger bala 18 jasqa tolǵanǵa deıin basqa elge kóship, azamattyǵyn aýystyrsa, jınalǵan tólemdi alý quqyǵynan aıyrylady. Elden ketkenimen, azamattyǵyn aýystyrmasa, onda 18 jasqa tolǵan soń jınalǵan aqshany ala alady.
Joǵaryda aıtqandaı, bala kámelet jasqa tolǵannan keıin jınaqtalǵan qarjy tek eki maqsatta, ıaǵnı turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartýǵa nemese oqý aqysyn tóleýge paıdalanylady. Turǵyn úıdi tek el aýmaǵynan ala alady, al oqý aqysyn qaı elde bilim alyp jatsa da, tóleýge múmkindik berilmek.
Osy jyldyń 1 jeltoqsanyna deıin shotta jınaqtalǵan qarajatty paıdalaný týraly 41,8 myń ótinish túsip, 4,2 mln dollar sheship alynǵan. Onyń 2,3 mln dollary turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartýǵa, 1,9 mln dollary oqý aqysyn tóleýge paıdalanylǵan. Prezıdent Q.Toqaevtyń bastamasymen qolǵa alynǵan bul joba óskeleń urpaqtyń uzaqmerzimdi qarjylyq qaýipsizdigin qamtamasyz etip, áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa septigin tıgizbek.
Petısııa – qoǵam úni
Bıyl sáýir aıynda el azamattaryna Úkimettiń mindetti qaraýyna jatatyn resmı petısııalardy berýge zańdy quqyq usynatyn petısııalar týraly zań kúshine endi. Bul qujat petısııalardy berý men qol qoıý tártibin rettep, ruqsat etiletin máseleler tizimi men ony qaraý úshin qol jınaý mejesin bekitti. Zań Memleket basshysynyń muryndyq bolýymen bastalǵan «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn iske asyrýdaǵy mańyzdy qadam boldy, sondaı-aq qoǵam men memlekettik organdar arasyndaǵy altyn kópirge aınalyp, halyqtyń bılikke degen senimin arttyrdy.
Osy oraıda iske qosylǵan epetition.kz platformasynda halyqtyń joǵary belsendiligi baıqalǵanyn aıta ketý kerek. Ony jarııalanyp jatqan petısııalardyń sanynan, sondaı-aq ózekti áleýmettik jáne qoǵamdyq máselelerdi talqylaýǵa azamattarymyzdyń belsendi qatysýynan baıqaýǵa bolady.
Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaevanyń aıtýynsha, Prezıdent bastamashy bolǵan «Qoǵamdyq baqylaý týraly» zańnyń maqsaty – el azamattarynyń memleket isterin basqarýǵa qatysýyn qamtamasyz etý, sondaı-aq onyń aıasynda petısııa ınstıtýtyn resmı túrde retteý.
«Zań ótinish berýdiń birneshe shegin belgileıdi. Aýdandyq deńgeıdegi petısııalardy eń az degende 2,5 myń azamat qoldaýy kerek. О́tinish Úkimet deńgeıinde qaralýy úshin 50 myń azamattyń qol qoıýy qajet. О́tinishti qaraý úderisi múmkindiginshe ashyq bolady, qajetti qoǵamdyq tyńdaýlar ótkiziledi. Sońǵy sheshimdi memlekettik organnyń birinshi basshysy qabyldaıdy», dedi mınıstr.
Oıyn bıznesiniń jarnamasyna jol joq
Shilde aıynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev oıyn bıznesi týraly zańnamaǵa engizilgen túzetýlerge qol qoıdy. О́tken jyly Prezıdent Qaýipsizdik Keńes otyrysynda: «Keıingi jyldary elimizde oıynǵa táýeldilik jaǵdaıy keń aýqym ala bastady. Keıbir otbasylar úshin bul úlken tragedııaǵa aınaldy» degen edi. Osyǵan oraı naqty tapsyrmalar berip, azamattardyń jekelegen sanattary úshin qumar oıyndarǵa qatysty shekteýler belgilendi.
Zańmen oıynqumarlyqqa táýeldilik deńgeıin tómendetýge, áleýmettik osal toptardy qorǵaýǵa jáne oıyn bıznesin uıymdastyrýshylardyń jaýapkershiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan normalar engizildi. Budan bylaı Boryshkerlerdiń biryńǵaı tiziliminde turǵan adamdar men jaýapty memlekettik laýazymda otyrǵandar oıynhanalarǵa kire almaıdy. Bul óz kezeginde qarjylyq táýekelderdiń aldyn alyp, qoǵamnyń memlekettik qyzmetshilerge degen senimin arttyrmaq.
Zań normalary býkmekerlik kontoralar men totalızatorlardyń jarnamasyna shekteý qoıady, al syrtqy jarnamaǵa, kólikter men BAQ-taǵy jarnamaǵa múldem tyıym salynyp otyr. Májilis depýtaty Edil Jańbyrshınniń aıtýynsha, zańnyń negizgi maqsaty – oıyn bıznesi, lotereıa jáne lotereıa qyzmeti salasyndaǵy zańnamany jetildirý.
«Qumar oıyndarǵa, bás tigýge qatysýǵa jas shegin jeke tulǵalar úshin 21 jastan bastap 25 jasqa deıin ulǵaıtý kózdelgen. Lısenzııasy joq sheteldik býkmekerlik keńselerdiń, totalızatorlardyń ınternet-resýrstaryna tyıym salynady. Turǵyn úıler men jataqhanalarda, mádenıet uıymdary ornalasqan jeke turǵan ǵımarattar men qurylysjaılarda, bilim berý uıymdarynda, ǵıbadat úılerinde lotereıa bıletterin taratýǵa jáne termınaldardy ornatýǵa tyıym salynady. Elektrondyq kazıno men ınternet-kazıno qyzmetin uıymdastyrǵany úshin qylmystyq jaýaptylyq engizildi. Sonymen qatar 25 jasqa deıingi adamdardy, qumar oıyndarǵa jáne bás tigýge qatysýy shektelgen adamdardy qumar oıyndarǵa qatysýǵa jiberý úshin ákimshilik jaýaptylyq kózdeledi. Ákimshilik quqyq buzýshylyq qaıta jasalǵan jaǵdaıda lısenzııanyń qoldanysyn toqtata turý túrindegi jaza engizildi», dedi ol.
El moınyndaǵy aýyr júk
19 maýsymda Memleket basshysy keıbir zańnamalyq aktilerge nesıe berý kezinde táýekelderdi barynsha azaıtý, qaryz alýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý, qarjy naryǵyn retteý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgen zańǵa qol qoıdy.
Halyqtyń nesıe batpaǵyna batyp, qaryzdarynyń tym kóbeıip ketkeni – jıi kóterilip júrgen máseleniń biri. Árıne, olardy eshkim nesıe alýǵa májbúrlegen joq, biraq eldegi ekonomıkalyq, áleýmettik jaǵdaı soǵan ıtermelep otyr. Sondyqtan bul máseleni sheshýdi memlekettiń qolǵa alýy – quptarlyq is.
Zańǵa halyqtyń boryshtyq júktemesiniń ósýine jol bermeýge qatysty birqatar ereje engizilgen. Atap aıtqanda, qaryzyn 90 kúnnen asa ýaqyttan beri ótemeı júrgen adamdarǵa jańadan nesıe berýge tyıym salynady. Alaıda qaryzdy qaıta qarjylandyrýǵa bul tyıym júrmeıdi. Áskerı qyzmetshiler merzimdi áskerı qyzmetin ótkerý kezinde jáne áskerden qaıtyp kelgennen keıin 60 kún ishinde alǵan qaryzyna syıaqy esepteýden bosatylady.
Sonymen qatar 2026 jylǵy 1 mamyrǵa deıin bankter men mıkroqarjy uıymdaryna azamattardyń qaryzyn kollektorlyq agenttikterge berýge tyıym salyndy. Odan keıin kollektorlyq agenttikterge jeke tulǵalardyń quqyqtaryn (talaptardy) berý sharttary qatańdatyldy. Dál osy kúnnen bastap tek bereshek týyndaǵan sátten 24 aı ótken jáne bereshekti retteý jónindegi rásimder mindetti túrde júrgizilgen jaǵdaıda ǵana qaryz alýshy jeke tulǵalarǵa qatysty quqyqtardy (talaptardy) kollektorlarǵa berýge bolady.
Zańnamaǵa sáıkes azamattarǵa elektrondyq úkimettiń veb-portaly arqyly bank qaryzdary men mıkroqarjyny alýdan erikti túrde bas tartý quqyǵy berilip otyr. «Stop-kredıt» dep atalatyn servısti qazirgi tańda 855,6 myń azamat paıdalanǵan. 2024 jyldyń 1 qyrkúıeginen bastap qaryz alýshylar erikti túrde bas tartý kezeńinde rásimdelgen nesıelerdi óteý mindettemesinen bosatyldy.
