– Ańsaǵan Skenderuly, suhbatymyzdy quqyqtyq tártip áskeriniń tarıhyna sholý jasaýdan bastasaq...
– Táýelsiz elimizdiń quqyqtyq tártip áskeriniń qalyptasýy 1992 jyldyń 10 qańtaryndaǵy Prezıdenttiń Ishki áskerlerdi qurý týraly Jarlyǵynan bastaý alady. Sol jyly 23 maýsymda «Qazaqstan Respýblıkasy Ishki ister mınıstrliginiń Ishki áskerleri týraly» zań qabyldandy. Bul aıaǵyn táı basqan áskerı qurylym úshin qıyn kezeń edi. О́ıtkeni jas memlekette halyqtyń, memlekettiń qaýipsizdigin qamtamasyz etýmen qatar, áskerdi jan-jaqty jabdyqtaý men kadrdy saqtaýda kúrdeli máseleler týyndady. Alaıda soǵan qaramastan, Ishki áskerler ózine júktelgen barlyq qyzmettik-jaýyngerlik mindetti oıdaǵydaı oryndap shyqty.
Qurylý men damý jyldarynda aǵa býyn ókilderi qol jetkizgen jetistikter kóp. 1997 jyly Petropavlda Ishki áskerler joǵary áskerı ýchılıshesiniń ashylýy – mańyzdy oqıǵanyń biri. Bul kadrlyq tapshylyqty sheshýdegi alǵashqy qadam boldy jáne sonyń arqasynda tól áskerimizdi ofıserlik kadrmen ózimiz qamtamasyz ete bastadyq. Sondaı-aq 1993-1999 jyldary Ishki áskerler qurama rotasynyń tájik-aýǵan shekarasynda úkimettik tapsyrmany oryndaýyn da aıtýǵa bolady.
«Búrkit» arnaıy maqsattaǵy bólimshelerin qurý men olardy Ishki áskerler brıgadalarynyń quramyna engizý, sondaı-aq joǵary áskerı ýchılısheniń mártebesin Áskerı ınstıtýt retinde qaıta qurý sheshimderi de – ásker tarıhyndaǵy nazar aýdararlyq kezeńder. 2010 jyly Ulttyq qorǵanys ýnıversıtetinde Ishki áskerler fakýlteti quryldy. Al 2013 jyly áskerdi basqarýdyń brıgadalyq júıesi óńirlik basqarý júıesine aýystyrylyp, sáıkesinshe «Ońtústik», «Ortalyq», «Batys» jáne «Shyǵys» óńirlik qolbasshylyqtary quryldy.
2014 jyly Ishki áskerlerdiń ataýy «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq ulany» bolyp ózgerip, 2015 jylǵy 10 qańtarda «Ulttyq ulan týraly» zań qabyldandy. Osy sátten áskerdi damytýdyń jańa kezeńi bastaldy: Shymkent, Qyzylorda, Jańaózen, Astana, О́skemen qalalarynda qosymsha áskerı bólimder quryldy. Mundaı oń ózgeris elimizdiń barlyq óńirinde tótenshe jaǵdaıda tosynnan týyndaıtyn mindetterdi oryndaýǵa Ulttyq ulannyń der kezinde kómekke kelýine múmkindik berdi.
– Quqyqtyq tártip áskeri tehnıkamen jáne qarý-jaraqpen tolyqtaı qamtamasyz etilgen be?
– Ulttyq ulandy zamanaýı qarý-jaraqpen, tehnıkamen jáne materıaldyq-tehnıkalyq quraldarmen jaraqtandyrý jumysy kezeń-kezeńimen júrgizilip jatyr. Máselen, 2013-2024 jyldar aralyǵynda avıasııalyq park tolyq jańartylyp, jańa Mı-171 tikushaqtarymen, An-74 jáne Y-8 ushaqtarynyń sońǵy úlgilerimen tolyqty. Ásker qurylǵan kúnnen bastap avıasııanyń ushý quramy qoǵamdyq tártip pen qaýipsizdikti qamtamasyz etýge 70 myńnan asa ushýdy júzege asyrdy. Sondaı-aq Tájikstanǵa, Sırııaǵa, Túrkııaǵa, Aýǵanstanǵa gýmanıtarlyq kómek kórsetý mindetterin oryndady. Buǵan qosa «KamAZ», «Ýral», «Tıgr» syndy jol talǵamaıtyn kóliktermen, artıllerııalyq-zenıttik bólimsheler mınomettermen, artıllerııalyq-zenıttik zeńbirektermen jáne basqa da qarý-jaraqpen jaraqtandyryldy.
Taǵy bir aıtyp óter jaıt – baılanys quraldary analogtik júıeden sıfrlyq formatqa tolyqtaı kóshirildi. Komandalyq-shtabtyq mashınalar men keshendi apparattyq baılanystar jańartyldy. Aqparat almasýdyń zamanaýı júıeleri áli de engizilip jatyr.
– «Kadr bárin sheshedi» deıtin sóz bar. Ulttyq ulan sapynda óz isine berilgen bilikti de saýatty maman jetkilikti me? Jalpy, jastarymyzdyń áskerde qyzmet etýge qulshynysy qalaı?
– Qatarymyz únemi tolyǵý ústinde. Áskerı salada qyzmet etkisi keletin jastarymyz az emes. Ulttyq ulan akademııasynda búgingi tańda «bakalavrıattyń» segiz mamandyǵy jáne magıstratýranyń bir mamandyǵy boıynsha bilim berilip keledi. Qurylǵan sátten bastap 4 myńnan asa ofıser daıyndaldy. Bul oqý ornynda óz azamattarymyzben qosa, halyqaralyq sharttarǵa sáıkes Qyrǵyz Respýblıkasy men Tájikstan Respýblıkasynan kelgen jastar da bilim alady. Sonymen qatar Ulttyq qorǵanys ýnıversıtetinde «akademııalyq bilimi» bar 328 ofıser daıarlandy.
– 2024 jyly elimiz buryn-sońdy bolmaǵan alapat sý tasqynyn bastan keshirdi. Onyń saldaryn joıyp, adamdardy qutqarýǵa ulandyq sarbazdar da atsalysqanyn bilemiz...
– Shynynda, el basyna kún týǵanda halqymyzdyń birligi men tatýlyǵynyń arqasynda apattyń saldaryn eńsergenimizdi erekshe aıtqan jón. Qutqarýshylar men áskerılerdiń der kezinde kórsetken kómeginiń arqasynda bul qıyndyqty da el bolyp eńsere bildik. Bul týraly Memleket basshysy Ulttyq ulan avıabazasynyń ashylýynda jeke quramǵa arnaǵan sózinde aıtqan edi.
Bizdiń ushqyshtarymyz sý basqan aýdandardan adamdardy evakýasııalap, shalǵaıdaǵy jurtqa gýmanıtarlyq kómekter jetkizdi. 3 myńnan asa áskerı qyzmetshi, 160-tan asa avtokólik pen arnaıy tehnıka, 7 áýe kóligi sý tasqyny saldaryn joıýǵa jumyldyryldy. Ulandyqtardyń kómegimen 4 myńnan asa adam, 600 tonna júk jáne 130 tonna gýmanıtarlyq kómek tasymaldandy. Memleket basshysynyń Jarlyǵymen adamdardy qutqarý kezinde kórsetken erligi men janqııarlyǵy úshin birqatar polısııa qyzmetkeri men Ulttyq ulan áskerıleri memlekettik nagradamen marapattaldy. Onyń ishinde Oraldaǵy bóget buzylǵan kezde sýǵa ketken qart adamdy qutqarǵany úshin «Jaýyngerlik erligi úshin» medalimen marapattalǵan efreıtor Nurbol Asqap ta bar.
– Búginde qoǵamda zań men tártip ústemdigin ornatýǵa basymdyq berilip keledi. Bul turǵyda Ulttyq ulanǵa qandaı jaýapkershilik júktelip otyr?
– Iá, ózińiz aıtqandaı, zań men tártipti ornatýda biz – aldyńǵy shepte júrgenderdiń birimiz. Naqty mysaldarǵa júginsem, byltyr polısııa qyzmetkerlerimen birlesip 3 800 qyzmettik-jaýyngerlik mindet oryndaldy, nátıjesinde 19 uıymdasqan qylmystyq toptyń joly kesilip, 800-den asa qylmysker ustaldy. 230-den asa qarý-jaraq, 6,5 myń oq-dári, 10 jarylǵysh qurylǵy, 9 tonnadan asa esirtki zattary tárkilendi.
Qazirgi tańda esirtki qylmystary men zańsyz aınalymy qoǵamdy alańdatyp turǵanyn bilemiz. Bul jaıynda Prezıdentimiz de jıi aıtyp keledi. Ulandyq sarbazdar «Qarasora» is-sharalaryn ótkizý sheńberinde esirtki qylmysyna qarsy is-qımyl jónindegi qyzmetkerlermen birlesip, zańsyz ósirilgen 19 qarasora egistigin anyqtaǵan edi. Ol jerde quramynda 15 myńnan asa ósimdik tektes esirtki bar butalar tárkilendi.
Patrýldik-bekettik qyzmet barysynda 15 myńnan asa quqyq buzýshy ustalyp, ishki ister organdaryna jetkizilgenin de tilge tıek eteıin. Aıdaýyldaý bólimsheleri 9 temirjol jáne 23 avtojol baǵyty boıynsha qaraýyldyq qyzmet atqardy. Sondaı-aq 29 sot otyrysynda qaýipsizdikti qamtamasyz etti.
– Sıfrlandyrý úrdisi ómirge aıaq basqan saıyn qoǵamnyń barlyq salasyn zamanǵa saı damytý, sonyń ishinde áskerı salany jańa tehnologııalarmen qamtamasyz etý ózektiligi artyp keledi. Osy oraıda keıingi jyldary oryn alyp jatqan soǵys is-qımyldary ushqyshsyz avıasııalyq júıelerdiń tıimdiligin kórsetip otyr. Ulttyq ulanda bul baǵytty ıgerýde qandaı ózgeris bar?
– Uzaq qashyqtyqqa ushýy men naqty ýaqyt rejiminde tapsyrmany oryndaý turǵysynan drondar qazirgi zamanǵy jaýyngerlik qyzmetti júrgizýdiń mańyzdy da tıimdi quralyna aınalyp otyrǵany ras. Osyǵan oraı Ulttyq ulanda ushqyshsyz avıasııalyq júıelerdi damytýdyń 2025-2027 jyldarǵa arnalǵan kúntizbelik jospary bekitildi. Ony iske asyrý úshin bıyl beıindi oqý ornynda ushqyshsyz ushý apparattary sıkli engizildi. Elordalyq qurama men oqý brıgadalarynda dron apparattaryn qoldanýdy úıretý boıynsha tıisti laýazymdar paıda boldy. Ulttyq ulan akademııasynda ushqyshsyz júıelerdi damytý sheńberinde jańa oqý jylynda drondardy paıdalanýdy uıymdastyrýǵa qatysty pánderdi zerdeleýge kiristik. Keleshekte áskerı bólimderde dron bólimsheleri qurylmaq.
Sonymen qatar halyqaralyq yntymaqtastyq aıasynda arnaıy maqsattaǵy bólimshelerdiń áskerı qyzmetshileri Qytaıda, Reseıde, Túrkııada jáne Mysyrda biliktilikti arttyrýdyń 9 túrli kýrsynan, onyń ishinde ushqyshsyz ushý apparattarynyń operatorlaryn daıarlaý kýrstarynan ótti.
Basqarý men aqparat almasý pýnktteriniń aqparattyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda áskerdiń baılanys arnalaryn otandyq óndiristiń arnaıy jabdyqtarymen shıfrlaý jumystary aıaqtaldy. Jeke ornalasqan bólimshelerdiń baılanys arnalaryn jabý boıynsha jumystar júrgizilip jatyr.
– Keıingi kezderi áskerdegi álimjettik máselesi jıi kóterilip júr. Ulttyq ulannyń áskerı bólimderinde zańdylyq pen tártip barysy qalaı saqtalynady?
– Bul týraly Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly da óziniń halyqqa Joldaýynda aıta kele: «Áskerdegi zańdylyq pen tártipti saqtaý – basty mindet», dedi. Ata-analar bizge uldaryn senip tapsyrady jáne biz olardyń densaýlyǵy men qaýipsizdigine jaýaptymyz. Bizdiń mindetimiz – olarǵa áskerı qyzmetin alańsyz ótýi úshin barlyq jaǵdaıdy jasap, aman-esen úıine qaıtarý. Sondyqtan merzimdi áskerı qyzmettegi sarbazdardyń densaýlyǵy, tamaqtaný jaǵdaıy men qaýipsiz qyzmet ótkerý máseleleri – meniń jeke baqylaýymda. Árbir komandır qolbasshyǵa deıin qol astyndaǵy sarbazdardyń qaýipsizdigi, ómiri men densaýlyǵy, bólimdegi tártip, sondaı-aq kez kelgen jaǵymsyz oqıǵalar úshin tikeleı jaýapty.
Ulttyq ulan árdaıym qoǵam úshin ashyq. Sarbazdar áskerge kelgen kúnnen bastap komandırler olardyń ata-analaryna qyzmet ótkerý jaǵdaılary týraly táptishtep túsindiredi, ashyq esik kúnderi uıymdastyrylady. Olardyń quqyqtary buzylǵan jaǵdaıda ata-analary árqashan áleýmettik jeliler, senim telefondary, Ulttyq ulannyń resmı saıty arqyly habarlasyp, birden jaýap alýǵa múmkindikteri bar.
Áskerılerdiń tamaqtaný máselesine aıryqsha nazar aýdarylady. Keıingi jyldary «Salamatty tamaqtaný – áskerlerdiń jaýyngerlik qabilettiliginiń negizi» uranymen sarbaz ashanalarynda ulttyq taǵamdardy daıyndaýǵa erekshe kóńil bólinip keledi.
Merzimdi áskerı qyzmettegi sarbazdarǵa jasalyp jatqan jaǵdaıdyń bárin bir suhbattyń ishinde tizip shyǵý múmkin emes. Aıtaıyn degenimiz, áskerge barý – qorqatyn nárse emes. Munda da tártip pen zań jumys isteıdi. Buǵan qosa keıingi jyldary memleket tarapynan áskerı qyzmettiń bedelin arttyrý úshin sarbazdarǵa jasalyp jatqan túrli jeńildikterdi de aıtpaı kete almaımyz. Máselen, merzimdi áskerı qyzmetti ótkerý kezeńinde sarbazdyń nesıelik tólemderin keıinge qaldyrý, úlgili qyzmet ótkergenderge joǵary oqý oryndarynda tegin bilim alý granttaryn berý, t.b. Atalǵan jobalar iske qosylǵaly beri Ulttyq ulannyń 2,5 myńnan asa sarbazyna oqý granty sertıfıkattary tabystaldy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
