Ásker bedeli sarbazdar sapynan kórinedi

Al qazir Petropavl qalasynyń keıbir saýda ornynda: «Áskerı qyz­metten eshqan­daı parasyz jáne jalǵan qujat jasamaı-aq, zańdy negizde bosatýǵa kómek­te­se­miz», degen habarlandyrý daýys­ zoraıtqysh arqyly aıtylyp jatyr. Osy «kómektesýshiler» ınter­nette arnaıy saıt ashyp, ózderi­niń 5 jyldan asa oıdaǵydaı jumys istep júrgenin, sol ýaqyt ishin­de júzdegen azamatty áskerden bosat­qanyn maqtana jazypty. Buǵan «Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy» respýblıkalyq qoǵamdyq birles­tiginiń jergilikti uıymy men zııaly qaýym ókilderi narazylyq bildir­di. Alaıda elimizdiń «Áske­rı qyz­met jáne áskerı qyz­met­shi­ler­diń mártebesi týraly» zańyn­da, sondaı-aq Ákimshilik jáne Qylmys­tyq kodeksterinde áskerı mindet­tilerdiń áskerı qyzmetten jal­ta­rýyna dem berýshilerge eshqan­daı jaýaptylyq qaras­ty­ryl­maǵan. Sony paıdalanǵan bázbireýler áskerge barǵysy kelmeıtin jastarǵa dem berýdi tabys kózine aınaldyryp alypty. Osy máselege Parlament Májilisiniń depýtattary nazar aýdaryp, qoldanystaǵy zańnamaǵa tıisti ózgeris engizse, quba-qup. Máselen, aıyr qalpaqty aǵaıyn eliniń «Qyrǵyz Respýblıkasy azamattarynyń jalpyǵa birdeı áskerı mindeti týraly, áskerı jáne bala­maly qyzmetter týraly» zańynda azamat­tar men laýazymdy tulǵalarǵa ásker­ge shaqyrylýshylardyń áskerı qyz­met­ten jaltarýyna dem bergeni úshin jaýap­ty­lyq júktelgen.

Shyntýaıtynda, áskerı qyzmet­ten jaltarý sııaqty keleńsiz quby­lystan áskerimizdiń bedeli artpaı, qutylýymyz qıyn. Ásirese mer­zimdi qyzmetke shaqyrylǵan jas sarbazdardyń keıbiri beıbit kúnde qaıǵyly qazaǵa ushyrap jat­qany súıikti ulynan aıyrylǵan ata-analardy zar jylatyp qana qoı­maı, jastardyń bir bóliginiń áskerge barmaýdyń ártúrli aıla-shar­ǵy­syna júginýine ákelip soǵyp otyr. Osy oraıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev byltyrǵy «Ádiletti Qazaqstan: zań men tártip, ekono­mı­kalyq ósim, qoǵamdyq optımızm» Joldaýynda: «Jas sarbaz­dary­myz óz mindetin alańsyz oryndaýy úshin ásker qatarynda, eń aldy­men, temirdeı tártip bolýǵa tıis. Qarýly kúshter men basqa da kúsh­tik qurylymdar osy talapty múl­tik­siz oryndaýy qajet. Ár ata-ana ásker­ge ketken balasyn memleketke senip tapsyrady. Sondyqtan sar­­baz­­dardyń densaýlyǵy men qaýip­siz­­digine, eń aldymen, armııa basshy­lyǵy jáne quqyq qorǵaý mekeme­leriniń basshylary jaýapty», dedi.

Qorǵanys mınıstrligi kazar­ma­lyq buzaqylyqtyń aldyn alý jáne áskerı bólimderde tártipti qamtamasyz etý sharalaryn qoldanyp ta jatyr. Jeke quramǵa baqylaý júrgizýdiń «Seriktes», «Pıramıda», «Jaýyn­ger­lik dos» júıeleri jáne «Otba­symen beıneqońyraý» servısi jumys isteıdi. Kez kelgen áskerı qyzmetshi ótinish aıta alatyn profılaktıkalyq kabınetter men senim telefondary bar. Qoljetimdi oryndarda jazbasha aryz ben ótinish salý úshin arnaýly jáshikter qoıylǵan. Áskerı qyzmetshilerdiń minez-qulqyna onlaın-baqylaý jasaý úshin qyzmettik úı-jaılar, kazar­malar vıdeokamera­lar­men jabdyqtalǵan. Sarbaz­dar ana­lary komıteti ókilderiniń áskerı bólimderge jáne áskerge shaqyrylý­shy­­lardy jınaqtaý pýnktterine táýlik boıyna kirýine ruqsat berilgen. Osyndaı shara­­lardyń nátıjesinde keıingi jyldary Qarý­ly kúshterde jarǵydan tys qarym-qaty­­nas­tardan bolǵan qylmys sany aıtar­lyq­taı azaıǵan.

Ásker bedeli áskerı qyzmet­shi­lerdiń áleýmettik jaǵdaıyna da baılanysty. Bul rette de seń ornynan jyljyǵandaı ózgeris bar. Áskerılerdiń jalaqysy sońǵy ret 2008 jyly ǵana kóterilgeni eskerilip, burnaǵy jyly áskerı ushqyshtardyń laýazymdyq jalaqylary ósirildi, áskerı medısınalyq qyzmet­shilerdiń aqshalaı úlesi azamat­tyq medısınalyq mekemeler­diń qyz­met­ker­leriniń jalaqylary­nyń deńgeıine deıin, al joǵary áskerı oqý oryndary oqy­tý­shy­larynyń jalaqylary aza­mat­­tyq joǵary oqý oryndarynyń deńgeıine deıin jetkizildi. Úkimet kúshtik qurylymdardyń áskerı qyzmetshilerine eńbekaqy tóleýdiń jańa júıesine kóshýdi qoldap, ony bıylǵy 1 qańtardan bastap eki kezeńde júzege asyrýdy jos­parlap otyr. Sondaı-aq áskerı qyzmetshilerdiń erterekte bolǵan jeńildikterin qaıtarý máselesi de qarastyrylyp jatyr. Olardyń ishinde áskerı qyzmetshilerdiń qoǵamdyq kólik­te aqysyz júrýi, áskerı otbasy múshe­leriniń jylyna bir ret demalys ornyna tegin baryp-qaıtýy sııaqty sharalar bar. Áskerılerge kommýnaldyq qyzmet úshin tólenetin ústemeaqynyń kólemin arttyrý da usynylyp otyr. Keıingi jyldary áskerı qyzmetshilerdi turǵynjaımen qamta­masyz etý jolǵa qoıyldy. Olar respýblıkalyq bıýdjetten bólin­gen turǵyn úı tólemderi esebi­nen baspana satyp alyp jatyr.

Áskerı qyzmettiń bedelin arttyrý úshin qolǵa alynǵan taǵy bir shara – merzimdi áskerı qyzmet atqarǵan sarbazdarǵa joǵary bilim alý úshin jeńildikter berilgeni. Olar Ulttyq biryńǵaı testileý (UBT) nátıjelerine qaramastan, joǵary oqý oryndaryna aqyly negizde túse alady. Al jaýyngerlik daıar­lyqta joǵary nátıje kór­setken sarbazdarǵa joǵary oqý orny esebinen óteýsiz negizde ári UBT tapsyrmaı oqý quqyǵy berildi. Áskerde bolǵan azamattar Qorǵanys mınıstrliginiń áskerı oqý oryndaryna da emtıhansyz túse alady.

Buǵan qosa merzimdi áskerı qyzmetke alynǵan jastardyń bankke qaryzdary men mıkronesıeleri boıynsha tólemderin keıinge qaldyrý máselesi de oń sheshimin tapty. Sarbazdar merzimdi áskerı qyzmette bolǵan kezde jáne odan keıin 60 kún boıy olardyń negizgi qaryz ben syıaqy boıynsha tólemderi toqtatylady.

Qorǵanys mınıstrliginiń basshylary 2015 jyly áskerdegi álimjettik joıyldy dep málim­degeni jadymyzda. Munyń negizgi sebebi áskerde kelisimshart arqyly áskerı qyzmet atqaryp júrgen azamattardyń úlesi 70 paıyzǵa jetkeni edi. Sodan beri keı sarbazdyń ózinen álsiz ja­ýyngerge kúsh kórsetýi «jarǵylyq emes qarym-qatynas» dep atalyp keledi. Demek, áskerde temirdeı tártip ornatý úshin kásibı armııa qurýǵa kúsh salý, ıaǵnı keli­simshart boıynsha áskerı qyz­­met atqarýshy sarbazdar sanyn barynsha arttyrý qajet. Árıne, bul Qarýly kúshterge bólinetin bıýdjet qarjysyn kóbeıtýdi talap etedi. Osy oraıda nazar aýdaryp, oılanarlyq jaıt – álemniń birqatar elinde merzimdi áskerı qyzmetke barǵysy kelmeıtin azamattar bul mindetten zańdy túrde aqy tóleý arqyly bosatylatyny. Mysaly, Túrkııada áskerı mindetti bolyp sanalatyn azamattar áskerge barmaý úshin shamamen 5,5 myń dollar, Mońǵolııada 700 dollar tóleıdi eken. Grýzııada merzimdi áskerı qyzmettiń keıingi qaldyrylǵan ár jyly úshin 700 dollar tóleýge týra keledi. Shveısarııada áskerge barǵysy kelmeıtin azamat jyldyq tabysynyń 3 paıyzyn memleket qazynasyna aýdarýǵa mindetti. Ortalyq Azııa memleketteriniń ishinde Qyrǵyzstan, О́zbekstan jáne Tájikstanda merzimdi áskerı qyzmetten bosatylyp, balamaly áskerı qyzmetke nemese jumyldyrý áskerge shaqyrý rezervine alyný úshin áskerı mindetti azamattar tıisti zańnamada nemese Úkimet belgilegen mólsherde tólem tóleıdi.