Qanshama aýyldyń turǵyndary taza aýyzsý kórmeı, sapasy sanıtarlyq talaptarǵa saı kelmeıtin sýdy kóshedegi sýshúmekterden, qubyr basynan, jergilikti ózen-kólderden tasyp ishýge nemese satyp alýǵa májbúr. Bul áleýmettik jaǵdaıdy shıelenistirip, tipten memlekettiń qaýipsizdigine keri áserin tıgizetindeı deńgeıge jetti.
Elimizdegi bar aýyzsý qorlary men sý tazartatyn qurylǵylardyń kóbisi osydan 50-60 jyl buryn salynyp, ábden tozyǵy jetken. Iаǵnı sany bar da, sapasy joq. Sondyqtan bolar, sý qubyrlarynda qysym jetkiliksiz, magıstraldyq sý júıesi rettelmegen, sý súzgisi jolǵa qoıylmaǵan. Sýdyń lastanýy epıdemıologııalyq jaǵdaıdy qıyndatyp, turǵyndar arasynda ishek súzegi, asqazan, baýyrdyń qabynýy sııaqty ártúrli juqpaly aýrýlarǵa ushyraǵandar da bar.
Sý qoımalarynyń eń basty strategııalyq nysan ekendigine qaramastan, olardyń kópshiligi jekeshelenip ketken. Onyń ústine merdiger uıymdardyń josyqsyz jumysynyń kesirinen qurylys jumystary sapasyz oryndalyp, qoldanylatyn materıaldar jaramsyz bolyp, kóptegen óńirdegi aýyzsýmen qamtý júıesinde irkilis jıilep ketti. Bul keleńsizdikter istiń jobalyq-smetalyq qujattamasyn ázirleý kezeńinen bastap oryn aldy. Arǵysyn bylaı qoıǵanda, elimiz táýelsizdik alǵaly beri arnaıy baǵdarlamalar aıasynda jyl saıyn respýblıkalyq bıýdjetten qomaqty qarjy bólinse de, naqty nátıjeler mardymsyz bolyp otyr. Sondyqtan másele sozylmaly sıpat alyp, bólingen aqshanyń tıimsiz jumsalýynyń sebebi týraly oı jurtty qatty mazalaı bastady. Osy máselelerdi sheshýge tikeleı qatysy bar barlyq deńgeıdegi ákimdikter aımaqtardaǵy eldi mekenderdi tolyǵymen ortalyqtandyrylǵan sýmen qamtamasyz etý jónindegi óziniń mindetin tolyqqandy oryndamaı otyrǵanǵa uqsaıdy. Turǵyndarǵa sý tartyp berýdi oılaýdyń ornyna ákimdikter men sony iske asyratyn merdigerler naqty nátıjege emes, shyn máninde, tek bıýdjet qarajatyn ıgerýge ǵana umtylatyndary týraly málimetter baspasóz betinde jıi shyǵady. Ony tıimdi ıgerip, turǵyndardy sapaly aýyzsýmen qamtamasyz etýdiń ornyna olardyń aqshany talan-tarajǵa salǵandyǵy jaıly pikir de tyıylar emes. Halyq júktelgen mindettemesin oryndamasa da, olardyń jazaǵa tartylmaıtyndyǵyn túsinbeı dal.
Aýyldardaǵy aýyzsýmen qamtý júıelerin paıdalaný jumystary tıisti mamandyǵy joq adamdardyń qolyna tıgeni týraly da kóp aıtylyp júr. Onymen qoımaı, ıesiz qalǵan aýyzsýmen qamtý jelileri jyǵylǵanǵa judyryq bolyp otyr. Mine, osydan baryp apattyq jaǵdaı jıilep, qubyrdaǵy sýdyń sapasy normalarǵa sáıkes kelmeıdi. Sý qoımalarynyń sanıtarlyq jaǵdaıyna kóńil bólip, olardyń jaǵalaýlarynyń qoqystanýyna jol bermeıtindeı tártip ornatyp, merdiger uıymdardyń jumysyn baqylaýda ákimdikter dármensizdik tanytyp otyr.
Árıne, atqarylǵan jumys pen nátıjeni teriske shyǵarýǵa bolmaıdy. Alaıda sol jetistikterdiń bárin únemi týyndap otyrǵan problemalar, josparlardyń der kezinde jáne sapaly oryndalmaýy jýyp-shaıyp ketip jatady. Sheneýnikterdiń turǵyndardy sýmen jabdyqtaǵany týraly esepteri men málimetteri kóleminiń jyldan-jylǵa «artýy» bıliktiń atyna kir keltirip, onyń bedelin túsirýge ákelip soǵyp otyr. Sý qubyry nemese sý tartý stansasyn iske qosý rásimin ótkizip, jalǵan esep berip, tek kamera men fotoapparattyń jarqyly úshin jumys isteý, ókinishke qaraı, jappaı jaýapsyzdyq týdyryp, qurǵaq ýáde men bos sózge áýestenýdi ádetke aınaldyrady. Jaýapty adamdardyń óz qyzmetin adal atqarmaı, oǵan salǵyrt qaraǵandyǵynan kúrdeli áleýmettik shıelenistiń týý yqtımaldyǵy artyp keledi. Sondyqtan eger turǵyndar jergilikti bılikten birjolata kúder úzip ketpesin desek, halyqtyń áleýmettik kóńil kúıine keri áser etetin aýyzsý problemasyn birjaqty etip sheshý kerek. Ol úshin barlyq jaǵdaı bar. Atalǵan máselege qatysty Memleket basshysy Q.Toqaevtyń ustanymy aıqyn. Tıisti tapsyrmalar berilip, máseleni ýshyqtyrmaı, dereý sheshý týraly da eskertildi. Qarjy da bólinedi. Endeshe, byltyrǵy sý tasqynynyń sebep-saldarlarynan sabaq ala otyryp, elimizdegi sý resýrstaryn damytý jónindegi Islam damý bankimen aradaǵy birlesken jobany iske asyrý barysynda sý sharýashylyǵy ınfraqurylymyn jańartatyn iri jobalardyń sapaly iske asyrylýynyń mańyzdylyǵyna erekshe mán bergen jón.
