Halyqaralyq marapattarǵa ıe bolǵan avtor Reıchel Lýıza Snaıderdiń qazaq tilindegi «Syrty bútin» kitabyn AQSh-tyń Qazaqstandaǵy О́kildigi men Steppe & World baspa úıi birlesip shyǵarǵan. Shyǵarmada aıtylǵan oqıǵalar keıde bizdiń eldegi januıadaǵy jýan judyryqtyń is-áreketin kózge elestetedi. Tipti ústine qara bult tónip, kún saıyn japa shegip jatqan jábirlenýshilerdiń zorlyqshynyń ýysynan shyǵa almaýy da bizdiń qoǵamdy dál sıpattap otyrǵan sekildi kórinedi. Biraq mundaǵy sýrettelgen shynaıy keıipkerler muhıttyń arǵy jaǵyndaǵy adamdardyń qıly taǵdyryn sóz etedi. 2019 jyly «New York Times» basylymy tańdap alǵan «Jyldyń 10 úzdik kitaby» qatarynan kóringen bul shyǵarma otbasylyq zorlyq-zombylyqtyń jasyrynyp jatqan indetin zerttep, onyń sebepteri, áseri men sheshimderin taldap kórsetken.
Is-sharada AQSh-tyń Qazaqstandaǵy elshisi Denıel Rozenblıým sóz alyp, genderlik zorlyq-zombylyqtyń adam quqyqtaryn aıaqqa taptap, qoǵamdyq sanaǵa zııan keltiretinin atap ótti. Sondaı-aq ol elshilik Qazaqstannyń turmystyq zorlyq-zombylyqty qylmys dep tanýdaǵy naqty ustanymyn qoldaý úshin osy eńbekke aýdarma jasaýǵa qarjylaı qoldaý kórsetkenin jetkizdi. Onyń aıtýynsha, bul problema – Qazaqstanda nemese AQSh-ta ǵana emes, álemniń barlyq elinde oryn alyp otyrǵan shyndyq.
«Qazaqstan halqy birigip, genderlik zorlyq-zombylyqqa qarsy «joq» dep ún qosty, áıelder men balalardy qorǵaý sharalaryn kúsheıtýdi talap etti. Qazaqstan úkimetin, osy kúrespen jyldar boıy aınalysqan belsendilerdi jáne halyqty mańyzdy zańnamalyq ózgeristerge qol jetkizýlerimen quttyqtaımyn. Genderlik zorlyq-zombylyq – jahandyq epıdemııa. Biz bul taqyrypty barlyq tilde, onyń ishinde qazaq tilinde ashyq talqylaýymyz kerek. Aýyr máselelerden qashý tek zorlyq-zombylyq jasaýshylarǵa paıdaly bolady», dedi ol.
Aty aıtyp turǵandaı «Syrty bútin» shyǵarmasynda úıdegi qorlyq kórip kelgen jandardyń estilmeıtin únine qoǵamnyń tereń úńilýi qajet ekeni jan-jaqty jazylǵan. Avtor zertteý jýrnalıstıkasyn jeke oqıǵalarmen ushtastyryp, turmystyq zorlyq-zombylyqty jahandyq daǵdarys retinde qarastyrady. Keıipkerlerdiń aýzymen aıtylǵan árbir sóz ben áreket jábirlenýshilerdi qorǵaý jáne olardyń ómirin saqtaý úshin mańyzdy ekenin kórsetedi. Mundaǵy ár keıstiń oqyrmanǵa berer sabaǵy bar. Avtordyń paıymy da sol, oqyp qana qoımaı, odan durys qorytyndy shyǵara bilý mańyzdy.
Búginde AQSh-ta da turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy sharalar júıeli túrde ótkiziledi. Máselen, elde osy máselege qatysty belsendi jumys isteıtin kóptegen uıym bar. Sondaı-aq memlekette bul másele 90-jyldardyń basynan beri mańyzdy qoǵamdyq áńgime bolyp keledi. Sodan beri de amerıkalyqtar ártúrli alańdarda úıdegi jábirlenýshilerdiń quqyǵyn qorǵaý týraly talqylaýlardy toqtatqan emes.
Dese de «Syrty bútin» shyǵarmasynda baıandalǵandaı, 2000–2006 jyldary 3 200 sarbaz opat bolsa, turmystyq zorlyq-zombylyqtan 10 600 adam kóz jumǵan. Munyń ózi – naqty san emes. О́ıtkeni bul statıstıkada tek óz erkimen málimet bergen azamattardan alynǵan. Sonda Amerıkada mınýt saıyn 20 adam janyndaǵy seriginen japa shegedi eken. Al dúnıejúzinde kúnine erler men balalardy qospaǵanda, orta eseppen 137 áıel seriktesi men úıindegi bireýdiń qolynan óledi. Jahandyq epıdemııaǵa aınalǵan bul qylmys túri bizdiń elimizde de ózekti bolyp otyrǵanyn byltyrǵy statıstıkadan-aq ańǵarýǵa bolady. Máselen, byltyr elimizde 100 myńnan asa turmystyq zorlyq-zombylyq faktisi tirkelgen. Al jalpy tirkelgen 472 kisi óltirý qylmysynyń 108-i osy otbasyndaǵy janjalǵa tıesili. Demek adam sany AQSh-pen salystyrǵanda áldeqaıda az bizdiń eldegi bul sandar adam quqyǵyna qatysty qolǵa alynýǵa tıis shara aýqymy áli de bolsa arta berý qajet ekenin ańǵartady.
Jadyra MÚSILIM,
jýrnalıst
