Zań ústemdigi ındeksi: Elimiz qaı deńgeıde?

Atalǵan zertteý 2010 jyldan beri statıstıkalyq derekter men sarapshy-zańgerler arasynda júrgizilgen jahandyq saýalnama negizinde ázirlenip keledi. Onyń obektisi bolǵan memleketterdiń reıtıngisi 0-den 1 balǵa deıingi mánder bo­ıynsha esepteledi. Qazaqstan Zań ústemdigi ındeksindegi óziniń kórsetkishin 2022 jyldan bastap jaqsartyp keledi. Sol jyly alǵash ret 0,53 ball jınady. Osy kórsetkishi burnaǵy jyly da qaıtalanyp, 142 eldiń ishinde 65-oryndy enshiledi. Al byltyr 0,54 ball alyp, 64-orynǵa kóterildi.

Álemde salystyrmaly turǵyda zań ústemdik qurǵan 10 eldiń qataryna Danııa (0,90 ball), Norvegııa (0,89 ball), Fınlıandııa (0,87 ball), Shvesııa (0,86 ball), Germanııa (0,83 ball), Lıýksembýrg (0,83 ball), Nıderland (0,83 ball), Jańa Zelandııa (0,83 ball), Estonııa (0,82 ball) jáne Irlandııa (0,82 ball) kirgen. Al zańdylyqty saqtaýda kósh sońynda qalǵan 10 el – Venesýela (0,26 ball), Kambodja (0,31 ball), Aýǵanstan (0,32 ball), Gaıtı (0,33 ball), Nıkaragýa (0,34 ball), Mıanma (0,34 ball), Kongo Demokratııalyq Respýblıkasy (0,34 ball), Sýdan (0,35 ball), Mysyr (0,35 ball) jáne Mavrıtanııa (0,36 ball). Kórshiles, ekonomıkalyq odaqtas jáne baýyrlas memleketterdiń kórsetkishteri bizdiń eldikinen birshama tómen. О́zbekstan – 0,49 balmen 88-oryndy, Qytaı – 0,47 balmen 94-oryndy, Belarýs pen Qyrǵyzstan – 0,45 balmen tıisinshe 101 jáne 104-oryndardy, Reseı – 0,43 balmen 114-oryndy, Túrkııa – 0,42 balmen 117-oryndy mise tutty.

Zań ústemdigi ındeksi 8 mańyzdy faktor arqyly aıqyndalady. Sonyń ishinde «Tártip jáne qaýipsizdik» faktory boıynsha elimiz 2022 jyldan beri, ıaǵnı úsh jyl qatarynan buryn-sońdy bolmaǵan kórsetkishke – 0,80 balǵa qol jetkizip, 43-oryndy enshilep otyr. Bul – Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes ishki ister organdarynda júrgizilip jatqan reformanyń nátıjesi.

«Zańdardyń oryndalýy» faktory bo­ıynsha elimiz burnaǵy jylǵy 0,52 baldyń ornyna 0,53 ball jınap, 61-orynnan 58-orynǵa kóterildi. Prezıdent usynǵan «Zań men tártip» tujyrymdamasy osy saladaǵy jaǵdaıdy odan ári jaqsartýǵa baǵyttalǵan.

«Sybaılas jemqorlyqtyń bolmaýy» faktory boıynsha elimiz óz kórsetkishin 2023 jylǵy 0,48 baldan byltyr 0,50 balǵa deıin jaqsartyp, 63-orynnan 59-orynǵa joǵarylady. Bul – keıingi on jyl ishindegi eń úzdik nátıje. Qazirgi kezde Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi jáne basqa quqyq qorǵaý organdary memleket qazynasyna sýyq qolyn salǵan suǵanaqtardy jıi áshkerelep, sot arqyly tıisti jazaǵa tartyp jatqanyn eskersek, osy saladaǵy ilgerileý esh kúmán týdyrmaıdy.

«Bılik ınstıtýttarynyń ókilettikterin shekteý» faktory boıynsha Qazaqstan eki jyl qatarynan 0,45 ball alyp, 102-orynda tur. Al «Bılik ınstıtýttarynyń ashyqtyǵy» faktory boıynsha burnaǵy jylǵydaı 0,47 ball alǵanymen, 84-orynnan 78-orynǵa kóterildi. Bul ótken jyly álemdegi keı memleketterdiń óz pozısııalarynan aıyryla bastaǵanymen baılanysty.

«Negizgi quqyqtardy qorǵaý» faktory boıynsha Qazaqstan keıingi úsh jyl boıy 0,46 baldan jınap, 100-orynnan byltyr 97-orynǵa kóterildi. Bul faktor 8 qosymsha faktorǵa negizdelgen. Olardyń tórteýi bo­ıynsha ilgerileý bar. Sonyń ishinde reıtıngke qatysqan memleketterdegi dinı ahýal zerttelgen «Senim jáne din bostandyǵy» qosymsha faktory boıynsha elimiz burnaǵy jylǵy 0,54 baldyń ornyna 0,58 ball alyp, 112-orynnan 105-oryn­ǵa deıin kóterildi. «Pikir bostandyǵy» qosym­sha faktory boıynsha burnaǵy jyldaǵydaı 0,38 ball jınaǵanymen, keıbir elderdiń osy saladaǵy jaǵdaıy nasharlaýyna baılanysty 122-orynnan 119-orynǵa shyqty. «Jınalystar men birlestikter bostandyǵy» qosymsha faktory boıynsha burnaǵy jylǵy 0,37 baldyń ornyna 0,4 ball alyp, 127-orynnan 125-orynǵa kóterildi. Adamdardyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy jáne jynysy, qaı etnosqa jatatyny, dini, azamattyǵy, jynystyq baǵdary syndy belgileri boıynsha quqyqtary zerttelgen «Teń quqyqtylyq jáne kemsitýshilik bolmaýy» qosymsha faktory boıynsha burnaǵy jylǵymen birdeı (0,59 ball) kórsetkishpen byltyr 62-orynnan 61-orynǵa ilgeriledi. Alaıda «Adamnyń ómir súrýge jáne qaýipsizdikke quqyǵy» qosymsha faktory boıynsha burnaǵy jylǵy 0,51 baldyń ornyna 0,48 ball ǵana alyp, 80-orynnan 84-orynǵa deıin tómendedi. Bul kórsetkishte adamdardyń ómir súrý jáne jeke basyna qol suǵylmaýshylyq syndy quqyqtarynyń buzylýy, sonyń ishinde quqyq qorǵaý organdary men bılik tarapynan qatygezdik kórsetilý derekteri eskeriledi. «Eńbek quqyǵy» qosymsha faktory boıynsha burnaǵy jylǵy 0,54 baldyń ornyna 0,53 ball ǵana alyp, 87-orynnan 91-orynǵa tústi. Bul kórsetkishte eńbekke aqy tóleýde teńdik bolýy jáne jumysqa alý kezinde kemsitýshilikke jol bermeý máseleleri nazarǵa alynady. «Is júrgizý quqyǵy» qosymsha faktory boıynsha 74-orynnan 76-orynǵa tómendedi. О́ıtkeni burnaǵy jylǵy 0,46 baldyń ornyna byltyr 0,45 ball ǵana aldy. Bul qosymsha faktorda ártúrli qylmystar boıynsha aıyptalýshylardyń kinásizdik prezýmpsııasyna, tutqyndaýǵa, azaptaýǵa, zańgerlik kómek kórsetýge jáne túzeý mekemelerindegi jaǵdaılaryna qatysty quqyqtarynyń buzylýyna basa mán beriledi. «Qupııalylyq quqyǵy» qosymsha faktory boıynsha Qazaqstan burnaǵy jylǵy deńgeıin saqtap, 0,28 balmen 105-orynǵa taban tiredi. Bul kórsetkish reıtıngke qatysýshy mem­leketterdiń óz azamattarynyń jeke ómirine aralasýǵa jol bermeý dárejesine negizdeledi.

«Azamattyq sot tóreligi» faktory bo­ıynsha elimizdiń reıtıngi jyldan-jylǵa jaqsaryp keledi. Máselen, 2022 jyly 0,61 balmen 43-oryndy enshilese, burnaǵy jyly 0,63 balmen 36-orynǵa, byltyr 0,62 balmen 35-orynǵa kóterildi.

О́kinishke qaraı, «Qylmystyq sot tóreligi» faktory boıynsha jaǵdaı kerisinshe bolyp tur. Qazaqstan 2022-2023 jyldary 0,47 balmen sáıkesinshe 62 jáne 61-oryndarǵa turaqtaǵan bolsa, byltyr 0,46 ball ǵana alyp, 66-orynǵa deıin tómendedi. Buǵan keıingi kezde qylmystyq isterdi qaraǵan sýdıalardyń paramen ustalý oqıǵalary jıilep ketkeni sebep bolǵany anyq. Mysaly, ótken jyly Almaty oblysynyń mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq sotynyń sýdıasy, Talǵar aýdandyq sotynyń sýdıasy para alǵany úshin kináli dep tanylyp, bas bostandyqtarynan aıy­rý jazasyna kesildi. Buǵan qosa Mańǵystaý oblysy Aqtaý qalasynyń qylmystyq ister jónindegi sotynyń tóraǵasy, Soltústik Qazaqstan oblysynyń mamandandyrylǵan ekonomıkalyq sotynyń tóraǵasy, Shymkent qalasynyń qylmystyq ister jónindegi aýdanara­lyq sotynyń sýdıasy para aldy degen kúdikpen ustaldy. Demek elimizdiń sot júıesi sa­lasynda qalyptasqan jaǵdaıǵa Zań ústem­digi ın­deksinde synı da ádil baǵa berilip otyr. Odan tıisti qorytyndy shyǵarylsa, quba-qup.

Qazaqstan Respýblıkasynyń 2030 jylǵa deıingi quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynda 2030 jylǵa qaraı Zań ústemdigi ındeksi boıynsha keminde 0.60 balǵa qol jetkizý kózdelgen. Osy aıqyn maqsatty abyroımen oryndaý úshin quqyq qorǵaý salasyndaǵy reformalarǵa múddeli memlekettik organdarmen qatar, azamattyq qoǵam da belsene atsalysýy kerek.