Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Bul jumysty retteý «Otbasy bank» aksıonerlik qoǵamyna tapsyrylǵan edi. Alaıda «Otbasy bank» atalǵan tapsyrmany oryndaýdy uzaqqa sozyp jiberdi. Osyǵan oraı Úkimettiń 2022 jylǵy 8 aqpanda bolǵan keńeıtilgen otyrysynda Memleket basshysy: «Meniń jalǵa beriletin turǵynjaıdy sýbsıdııalaý jónindegi bastamam budan bir jyl buryn bastalýǵa tıis bolatyn. Biraq sylbyr qımyldaýdyń, bálkim, sabotaj jasaýdyń saldarynan júzdegen myń otandasymyz mundaı qoldaý túrin áli kúnge alǵan joq. Sheneýnikter uzaq ýaqyt boıy az qamtamasyz etilgen azamattardyń turǵynjaıǵa jumsaıtyn shyǵynyn azaıtý jónindegi qarapaıym da túsinikti bastamadan iri qurylys kompanııalaryn qoldaýdyń kezekti quralyn jasaýǵa tyrysty. Sońǵy ret aıtamyn, bul – áleýmettik bastama», dep qatań talap qoıdy.
Sol kúni burynǵy Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri «Jeke turǵyn úı qorynan jalǵa alynǵan turǵynjaı úshin azamattardyń jekelegen sanattaryna tólemder taǵaıyndaý jáne júzege asyrý qaǵıdalaryn bekitý týraly» №60 buıryqqa qol qoıyp, mańyzdy áleýmettik jobany júzege asyrý qolǵa alyndy.
Atalǵan qaǵıdalarǵa sáıkes jeke turǵyn úı qorynan jalǵa alynǵan turǵynjaı úshin tólemder memlekettik bıýdjettiń qarajaty esebinen 50%, turǵynjaı jaldaýshylardyń esebinen 50% tepe-teńdikte júzege asyrylady. Osy maqsatta 2022 jyly «Otbasy bankke» respýblıkalyq bıýdjetten 40 mlrd teńge qarastyryldy. Biraq onyń nebári 400 mln teńgesi, ıaǵnı 10%-y ǵana ıgerildi.
2023 jylǵa arnalǵan bıýdjetti qalyptastyrý kezinde О́nerkásip jáne qurylys mınıstrligi páter kezeginde turǵandardyń áleýmettik jaǵdaıyna taldaý júrgize kelip, shamamen 70 myń muqtaj adamǵa tólem taǵaıyndaý qajettigin anyqtady. Osy maqsatqa memlekettik bıýdjetten 43 mlrd teńge sýbsıdııa bólindi. Áıtse de is júzinde bekitilgen talaptarǵa saı kelip, tıisti tólemdi alǵan azamattardyń sany 10,2 myń ǵana bolyp, bólingen qarjynyń 5,3 mlrd teńgesi ǵana ıgerildi. Qalǵan qarajat basqa bıýdjettik baǵdarlama boıynsha halyqtyń áleýmettik osal toptaryna turǵynjaı satyp alýǵa jumsaldy.
Mundaı paradokstyń sebebi nede? Birinshiden, «Otbasy banktiń» atalǵan sýbsıdııany páter kezeginde turǵan azamattardyń tórt sanatyna ǵana berip otyrǵandyǵyn quptaý qıyn. Olar – «Altyn alqa», «Kúmis alqa» ıegerleri nagradtalǵan nemese buryn «Batyr ana» ataǵyn alǵan, sondaı-aq I, II dárejeli «Ana dańqy» ordenderimen nagradtalǵan kópbalaly analar, kópbalaly otbasylar, birinshi, ekinshi toptaǵy múgedektigi bar adamdar, múmkindigi shekteýli bala tárbıelep otyrǵan otbasylar, kámeletke tolǵanǵa deıin ata-anasynan aıyrylǵan, 29 jasqa jetpegen jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar.
Shyntýaıtynda, Memleket basshysynyń joldaýynda jaldaǵan turǵynjaıy úshin sýbsıdııa beriletin azamattar sanaty shektelmegen. «Turǵyn úı qatynastary týraly» Zańnyń 68-babyna sáıkes halyqtyń áleýmettik jaǵynan osal toptaryna Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń ardagerleri, jeńildikter boıynsha Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń ardagerlerine teńestirilgen ardagerler, basqa memleketterdiń aýmaǵyndaǵy urys qımyldarynyń ardagerleri, birinshi, ekinshi toptardaǵy múgedektigi bar adamdar, múgedektigi bar balalardy tárbıelep otyrǵan otbasylar, keıbir sozylmaly aýrýlardyń aýyr túrlerimen aýyratyn adamdar, jasyna qaraı zeınet demalysyna shyqqan zeınetkerler, 29 jasqa tolmaǵan jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar, qandastar, tabıǵı, tehnogendi sıpattaǵy tótenshe jaǵdaılar saldarynan turǵyn úıinen aıyrylǵan adamdar, kópbalaly analar, kópbalaly otbasylar, memlekettik nemese qoǵamdyq mindetterin, áskerı qyzmetin oryndaý, ǵarysh keńistigine ushýdy daıyndaý nemese júzege asyrý, adam ómirin qutqarý, quqyq tártibin qorǵaý kezinde qaza tapqan adamdardyń otbasylary, tolyq emes otbasylar jatady. Osy 11 sanattaǵy azamattar memlekettik qoldaýmen nege túgel qamtylmaǵany túsiniksiz. Bul olqylyq jańadan ázirlenip, О́nerkásip jáne qurylys mınıstriniń mindetin atqarýshynyń 2024 jylǵy 17 maýsymdaǵy №221 buıryǵymen bekitilgen «Jeke turǵyn úı qorynan jalǵa alynǵan turǵynjaı úshin azamattardyń jekelegen sanattaryna tólemder taǵaıyndaý jáne júzege asyrý qaǵıdalarynda» da eskerilgen joq.
Ekinshiden, jalǵa beriletin baspana qaı qalada bolsyn az emestigine qaramastan, olardyń ıeleriniń ishinen turǵynjaıdy jaldaý aqysyna sýbsıdııa alǵysy keletin jalǵa alýshylarmen resmı shart jasasqylary keletinderdi tabý ońaı emes. О́ıtkeni búginde baspanasyz azamattardyń kóbi jalǵa alǵan turǵynjaılarda jalǵa berýshilermen aýyzsha kelisim boıynsha turyp jatqany málim. Munyń ózi elimizde keńinen taralǵan zańsyz bıznes bolyp sanalady. Joǵary aýdıtorlyq palatanyń málimetine qaraǵanda, jalǵa beriletin turǵynjaıdyń «kóleńkedegi» naryǵy jalpy jaldamaly turǵynjaı naryǵynyń 60-70%-yna deıin jetken. Buǵan qosa jergilikti atqarýshy organdardyń ókilderi toqsanyna keminde bir ret jalǵa alýshylardyń jalǵa beriletin turǵynjaıdy maqsatty paıdalanýyna monıtorıng júrgizetini de jalǵa alýshylarǵa ǵana emes, jalǵa berýshilerge de unaı qoımaıtyny belgili. Jeke turǵyn úı qorynan jalǵa alynǵan turǵynjaı úshin azamattardyń jekelegen sanattaryna tólemder taǵaıyndaý jáne júzege asyrý qaǵıdalary boıynsha muqtaj azamattardyń jaqyn týystarynan jáne jubaıynyń jaqyndarynan turǵynjaıdy jalǵa alýǵa tyıym salynǵan. Soǵan qaramastan, sýbsıdııa alý úshin qajetti shartty jasaýǵa kelisetin jalǵa berýshini taba almaǵan adamdar amalsyzdan tegi basqa týystarynyń kómegine júginip jatady. 2022 jyldan beri osyndaı, basqa da buzýshylyqtarǵa jol bergendigi áshkerelengen 15 831 azamat alyp júrgen sýbsıdııadan qaǵylǵan.
Páter jaldaǵany úshin sýbsıdııa alýshylar sany azdyǵynyń taǵy bir sebebi – keıingi 6 aıdaǵy ortasha aılyq jıyntyq tabystyń mólsheri otbasynyń árbir múshesine shaqqanda eń tómen kúnkóris deńgeıinen kóp bolmaýǵa tıistiligi. Máselen, ótken jylǵy eń tómen kúnkóris deńgeıi – 43 407 teńge bolǵanyn eskersek, 5 adamy bar otbasynyń ortasha aılyq tabysy 217 035 teńgeden aspaýy talap etiledi. Odan asyp ketse, sýbsıdııa tólenbeıdi. Qazirgi qymbatshylyq jaılap turǵan ýaqytta mundaı shekteýdi ádil dep aıtý qıyn.
Byltyr páter jaldap turatyn muqtaj jandarǵa sýbsıdııa tóleýge bıýdjetten 6,7 mlrd teńge bólindi. Biraq bul is júzinde jetkiliksiz bolyp shyqty. О́ıtkeni ótken jyly «Otbasy bankke» tıisti ótinish bergender sany 18,8 myńǵa deıin jetti. Onyń 13 myńy qoldaý tapty. Sýbsıdııaǵa qoly jetken otbasylar sany – 9,9 myń ǵana. Qazir ýákiletti organdar qosymsha qajettilik týyndaǵan 3 mlrd teńgeni izdestirip jatyr. О́kinishke qaraı «Otbasy bank» usynǵan qujattary joǵaryda aıtylǵan talaptarǵa saı kelmegen 6,8 myń azamattyń ótinishterin oryndaýdan bas tartty.
Joǵary aýdıtorlyq palatanyń qorytyndysyna súıensek, páter jaldaýshy muqtaj jandarǵa sýbsıdııa tóleý baǵdarlamasyn iske asyrýǵa О́nerkásip jáne qurylys mınıstrligi formaldi túrde qaraǵan. Bul áleýmettik joba ótken jyly da tolyqqandy júzege asyrylmady. Sonyń saldarynan Memleket basshysy ýáde etken sýbsıdııa baspana jaldap júrgen kedeı adamdardyń kópshiligine buıyrmaı tur. Demek mınıstrlik Jeke turǵyn úı qorynan jalǵa alynǵan turǵynjaı úshin azamattardyń jekelegen sanattaryna tólemder taǵaıyndaý, júzege asyrý qaǵıdalaryn qaıta qarap, ondaǵy shamadan tys shekteýlerdi alyp tastaǵany, jeke turǵynjaıyn jalǵa berýshilerdi «kóleńkeden» shyǵaryp, zańdy qyzmet kórsetýge yntalandyratyn utymdy sharalardy qabyldaǵany jón.
