Mońǵolııanyń Hóvsgól aımaǵy – mońǵol taıpasy darhadtardyń ejelgi mekeni. Olar dýhalardy «Hóvsgol uıǵyrlary» nemese «Hóvsgól ýrıanhaılary» dep te ataıdy. Bulardy qyzǵyzdardyń ata-babalary dep te jatady. Shyńǵys Aıtmatovtyń áıgili «Aq keme» romanyndaǵy múıizdi ana buǵynyń eki balany ústine mingizip, Enıseıden Ystyqkólge deıin keletin aq buǵy oqıǵasyn bilseńiz, bul da shyndyqqa janasa ma dep qalasyz. Jalpy, bul halyqtyń shyǵý tarıhyna baılanysty boljamdar men qyzyqty derekter óte kóp. Onyń qaısysy shyndyqqa janasady, qaısysy ańyz, ol jaǵyn endi tarıhshy-ǵalymdar aıta jatar. Degenmen olar kezinde Reseı men Mońǵolııa shekarasy bekitilmeı turyp, eki el arasyn erkin mekendegen ári Taıganyń naq ıeleri ekeni anyq.
Mońǵolııada turatyn dýhalar tarıhtan jyldan-jylǵa ysyrylyp barady. Olar Hóvsgól aımaǵyna qarasty Sagaannýýr eldi mekenine jaqyn ońtústik jáne soltústik Taıgada buǵy baǵyp, áli de emin-erkin kóship-qonyp júre alady. Degenmen jyldar ótken saıyn bular da jergilikti halyqpen aralasyp, otyryqshy ómirdi ıgerip jatqandaı. Úlkender Taıgada tirshilik etip, tyva tilinde qansha sóılegenimen, jastar Saǵannýrdan bilim alǵannan keıin arman qýyp úlken qalalarǵa ketedi. Máselen, 2000 jyly Taıgada turatyn dýhalardyń sany resmı sanaq boıynsha 303 adam bolsa, 2010 jyly 282 adamdy kórsetken. Al 2020 jyly olar 200-den sál ǵana asqan. Taıgada maǵan suhbat bergen shaman apamyz «qazir kóship-qonyp júrgen dýhalar 100-den shamaly ǵana asady» deıdi. О́ıtkeni balalardyń barlyǵy Saǵannýrda mektep-ınternatta bilim alady eken. Biraq tyva tilinde sabaq beretin mamandar múlde joq. Sondyqtan balalar mońǵol tilinde bilim alady.
Saǵannýrdaǵy mektep dırektory – Oýınbadam Jýlý hanym Reseıdegi Tyva avtonomdy respýblıkasynda joǵary bilim alǵan ustaz. Biraq balalyǵy soltústik Taıgada ótken. О́mirlik joldasyn Saǵannýrda mektep ınternatynda jolyqtyrǵan. Ol da – saatan, ońtústik Taıgadan kelgen eken. Oýınbadam hanymnan suhbat alyp otyrǵanymyzda Taıgada turatyn úlken ápkesi keldi. Biz jete almaǵan jerden apamyz atpen kelipti. Sol sátte úsheýmiz fotoǵa tústik.
Dýhalar – qazir Mońǵolııa týrızminiń «qan tamyry». Olar týraly áleýmettik jelide týrısterdi tartatyn ótirik-shyny aralas aqparat óte kóp. Máselen, «Sagash Taıganyń patshasy» degen mońǵol aqparattarynda jarııalanǵan bir materıalda Sagashtyń eki áıeli baryn, qysta áıelderimen aılap, jyldap jolyǵatyny týraly, buǵylar úshin Taıganyń eń basyna shyǵyp, ózi jalǵyz ómir súretini týraly jazylǵan. Alaıda Taıganyń ekinshi bóligindegi dýhalarǵa barǵanymda aqsaqal Oýogdordj Sagashty jaqsy tanıtynyn, onyń bir ǵana áıeli baryn aıtty. Esesine, men barǵan jerde áleýmettik jelide tanymal, 11 jyl Amerıkada turyp, aǵylshyn jáne qytaısha bilim alǵan mońǵol qyzy Zaıa turady eken. Biraq biz kelgende Zaıa Ulanbatyrǵa bir jumystarymen ketipti de, onyń joldasyn kórdik. Armandarmen alysqa baryp, biraq baqytyn saatandardan tapqan Zaıa týraly áleýmettik jelide derekti fılm kóp. Mońǵol tilin bilseńiz, órkenıettiń ortasynda júrip, tabıǵattan áli de tamyryn úzbegen erekshe adammen ómirin baılap, baqytyn tapqan Zaıanyń taǵdyry talaıdy oılandyratyn oqıǵa. Qazir Zaıa men saatan azamatynyń bir uly bar. Olar jazda buǵylaryn saýyp, qysta ony erttep minip, Taıganyń tamasha tabıǵatynda ómir súrip jatyr.
Oýınbadam Jýlý – mektep dırektory
Degenmen men úshin buǵy baǵatyn adamdarǵa jetý ońaıǵa soqpady. Negizi Hóvsgól aımaǵy Ulanbatyr men Baıan-О́lgeıdiń ortasynda ornalasqan óńir. Biraq Mońǵolııada jergilikti sumyndarǵa Baıan-О́lgeıden avtobýstardyń qatynaýy óte qıyn. Sondyqtan amalsyz aldymen Ulanbatyrǵa jetý kerek boldy. Men bir kún, bir tún júrip el astanasyna jetip, odan keıin tańǵy 8.00-de taǵy avtobýsqa otyrdym. Tek keshki saǵat 10.00 kezinde Hóvsgól aımaǵynyń ortalyǵy Mórın qalasyna jettim. Qatty sharshaǵan soń Mórınge bir túnep, erteńinde tús kezinde Saǵannýrǵa qaraı jolǵa shyqtym. Jol nashar bolǵany sonshalyq, nebári 270 shaqyrym jerge segiz saǵattan astam ýaqyt júrdik. Alaıda joldyń jamandyǵyna qaramastan, jylyna dýhalardyń ómiri men buǵylardy kórý úshin 500-den astam týrıst Saǵannýrǵa arnaıy barady eken. Biz Taıgaǵa barǵanymyzda Anglııada turatyn túrik ǵalymy Turhan beıdi kezdestirdik. Dýha tilin jaqsy biledi ári eki aıdan beri Taıgada jatqandyqtan, jergilikti halyqpen qarym-qatynasy óte jaqsy. Maǵan tilmash bolyp kómektesip, buǵylardyń erekshelikterin de aıtyp berdi. Taǵy úsh aıdan astam ýaqyt Taıgada turatynyn jetkizdi.
Saǵannýr men dýhalar turatyn Taıga arasy 30 shaqyrym ǵana. Otyz shaqyrym degenmen Taıgada jol joq. Asty bıik bolsa da, kólik aqyryn júrip otyrdy. Osylaısha, biz aldymen Taıgada turatyn 12 otbasynyń úlkeni, aqsaqal Oýogdordj myrzanyń kúrkesine toqtadyq. Jubaıy Darıma bizge ystyq sháınekte qaınap daıyn turǵan shaıdan quıyp, ony dál qazaqtar sııaqty bir qolymen shyntaǵynan ustap usyndy. Áńgime barysynda kóp sózderdiń qazaq tiline jaqyn ekenin taǵy ańǵardym. Túrkitektes halyq bolǵan soń uqsas sózder bolatyny anyq, alaıda uqsas dástúrlerine qarap, dýhalardy qazaqqa «baýyrlas» halyq dep tolyq aıta alasyz.
Osylaısha, úsh kún jolda júrip jetken dýhalar maǵan kópshilik aıtqandaı «jabaıy» bolyp kórinbedi. Olar – dástúr men tilin saqtap qalýǵa baryn salǵan, tipti Mońǵolııa jerinde tursa da, áli kúnge deıin táńirge tabynyp, tabıǵatpen qarym-qatynasyn úzýden qatty qorqatyn kóshpeli halyq. Buǵy – olardyń ejelden qolǵa úıretken janýarlary. Kóktemde tóldegen ýaqytta saýyp sútin ishedi, al qysta sıyr sútin arnaıy aldyrady eken. Buǵy etinen góri kóbinese sıyr etin azyq qylǵandy jón kóredi. Bul 12 otbasyna ortaq júzden astam buǵy bar. Olardy tańerteń erte óriske aıdap, saǵat úshte qoraǵa qamap, odan keıin aǵashqa bir-birden bólek baılaıdy eken.
Buǵynyń 6 aılyq tóli
Bárinen de buǵylardyń maýjyrap turyp uıqyǵa ketken sáti ádemi. Dýhalar kúrkelerine ketkennen keıin bir mezette uıqyǵa ketken ǵajaıyptardyń ortasynda uzaq júrdim. Arasynda dron ushyrǵan edim, keıbiri úrkip ornynan turdy. Tabıǵattyń tylsym úninen basqa dybysty jatyrqaǵandary bolar. Sen sııaqtylardan «qaýip» bar degendeı keıbiri tipti kózin alartady. Buǵylardy baılap jatqan kezde tipti bir-ekeýi júgirip qasyma kelip, qolymdy ıiskelep, eshteńe bolmaǵan soń meni «súze» bastaǵan edi. Qatty qoryqqan joqpyn, biraq múıizderi aǵashtyń buǵatyndaı úlken ári san taraý. Bir qyzyǵy keıbiriniki súıek bolsa, endi biriniki qońyr jún tárizdes nársemen qaptalǵan. Úlken múıizderi barlary aǵashqa súıkengen bolar, álgi qaby ysyrylyp, jip sııaqty salbyrap júr. Kóbiniń múıizi áli túsip úlgermegen. Buǵynyń denesinen múıizi basym shyǵar. Sondyqtan da «kıimime ilinip qalyp» úrkip qashsa, mert qylar degen oımen sál alystaǵanmyn. Adamǵa úıirsek kelgenine qaraǵanda, dýhalar dámdi bir nárse beretin bolyp tur ǵoı. Ondaı dámdi zatty meniń qolymnan jemegen soń, meni asa jaqtyrmady ári jatsynǵandary sezilip turdy. Átteń Taıgada bir apta qalsam, onda múmkindigim bolsa, múıizdi buǵy analardyń bárimen jaqsy dos bola alar edim.
Bul jerge asyqpaı qaıta kelý kerek degen oı túıdim. Biraq dýhalar buǵylardyń ottyǵy taýsyla bastaǵan kezde, qostaryn jınap, Taıganyń kez kelgen shuraıly jerine kóship kete beredi. Sondyqtan olardy ekinshi márte tabý da azdap qıyndaıdy eken.
Bir qyzyǵy, dýhalar buǵylardyń múıizine túrli-tústi lentalar baılap qoıady. Maldy bári ortaq qamap, ortaq baılap júrgenine qarap alǵashynda ortaq dep oıladym, biraq keıinnen lentalardyń túsine qarap ár otbasynyń ózine tıesili maly baryn ańǵardym. Al túrli-tústi lenta baılanǵan buǵylar bir sátte maǵan ertegidegi santanyń shanasyna jegiletin ádemi janýarlardy da elestetti.
Dýha halqy Taıgadaǵy ómirin eshkimge pash etip jarııalamaıdy. Tek jyl ótken saıyn kóshpeli ómirdiń sarqytyn kórgisi keletinderdiń qatary kóbeıgen. Alaıda kelgen týrıster olardyń adamǵa, jan-janýarǵa degen shynaıy, adal qarym-qatynasynan góri túrli jalǵan mıfter qurastyryp ketedi. «Olar bilim almaıdy», saatandar «jabaıy» degen aqparattar kórseńizder, oǵan múlde senbeńizder. Taıga – shynaıy adamdar men eń ádemi janýarlar mekeni. Ol jerde ańyz jazýshy Shyńǵys Aıtmatovtyń «Aq kemesindegi» appaq múıizdi buǵy analar tirshilik etedi. Bulardyń kóbisi kóktemde buzaýlaıdy. Shaman apamnyń dýha tilindegi áńgimesinen «sol kezde kelseń ádemi» bolady degenin ǵana túsindim. Taıgany kórgen jaqsy ǵoı, biraq taǵy úsh kún jol júrip Baıan-О́lgeıge, odan keıin Qazaqstanǵa jetýdi aıtsańyzshy...
Serikgúl Sultanqajy,
saıahatshy-jýrnalıst
