Jańa óńirler jańarý jolynda

Arada ótken ýaqyt ishinde jańa óńirler ózderiniń tıim­di­li­gin kórsete aldy ma? Álbette, bul saýalǵa burynǵy oblys or­ta­lyqtarynyń alystyǵynan ma­shaqat kórip kelgen kóptegen azamat oń jaýap bereri sózsiz. Onyń ústine 1997 jyly oblys mártebesinen aıyrylǵan óńir­ler­diń áleýmettik-ekono­mıkalyq damýy tejelip, tur­mys sapasy tómendep ketkeni belgili. Sondyqtan da jergilikti turǵyndardyń talap-tilekterin eskere otyryp qurylǵan jańa oblystar basshylarynyń aldynda shırek ǵasyr ishinde jol berilgen kemshilikterdi túzetip, ózderine senip tapsyrylǵan óńirlerdi damytý isine tyń serpin berý mindeti turdy. Onyń naqty qalaı iske asyrylyp jatqanyn Ulttyq ekonomıka mınıstrligine qarasty Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń arnaıy zertteýinen bilýge bolady.

Zertteýshilerdiń pikirine qaraǵanda, Abaı jáne Ulytaý oblys­tarynyń qurylýy atal­ǵan óńirlerde qordalanǵan áleý­mettik-ekonomıkalyq problemalardy sheshý qajettiliginen týyndaǵan. Almaty oblysynyń bólek shyǵýy Almaty aglomerasııasyn qalyptastyrý jónindegi basqarýshylyq sheshimderdiń tıimdiligin arttyrý maqsatyn kózdegen. Jetisý oblysynyń qurylýy ońtústik óńirdi ındýstrııalandyrýǵa jáne ýrbandalý úderisin jedeldetýge tıis bolǵan. Is júzinde Memleket bas­shysynyń ákimshilik-aýmaq­tyq reformasy resýrs­tardy bólýdi jetildirýge jáne jer­gilikti bıliktiń áleýmet­­tik-ekonomıkalyq baǵdar­la­malardy oryndaý úshin jaýap­kershiligin arttyrýǵa múm­kin­dik berdi. Bul bıliktiń ár­túrli deńgeıleri arasyndaǵy áre­kettestikti kúsheıtip, jańa óńirler ekonomıkasynyń negizgi salalarynyń damýyn jedel­det­ti. Mysaly, Jetisý men Ulytaý oblystarynda jalpy óńirlik ónim (JО́О́) kóleminiń aıtarlyqtaı ósimi qamtamasyz etildi. Aýyl sharýashylyǵy men taý-ken ónerkásibiniń óndirisi, ásirese tústi metaldar óndirý kólemi aıtarlyqtaı ósti. Jetisý oblysynda 2023 jyldyń qory­tyndysy boıynsha JО́О́ kólemi 1 923,7 mlrd teńgege jetti, bul 2022 jylǵy deńgeıden 34,8 pa­ıyz artyq. Ulytaý oblysynda 2023 jyly JО́О́ kólemi 1 949,7 mlrd teńge boldy, bul 2022 jylmen salystyrǵanda 21 paıyz kóp. Buǵan qosa turǵyn úı qurylysy qarqyn alyp, áleýmettik ınfra­qurylym jaqsardy.

Jańa óńirlerde azamattardyń iskerlik belsendiligi de jandana tústi. Ulytaý, Jetisý jáne Abaı oblystarynda shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektileriniń sany artty. Ulttyq statıstı­ka bıýrosynyń málimetine qara­ǵanda, Jetisý oblysynda jumys istep turǵan shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektileriniń sany 2023 jyly 2022 jylǵymen salystyrǵanda – 9,9 paıyzǵa, Ulytaý oblysynda – 7,9 paıyzǵa, Abaı oblysynda 7,2 paıyzǵa kóbeıgen.

Jańadan qurylǵan óńirlerdi qarjy­l­andyrý kólemi de aıtar­lyqtaı ulǵaıdy. Máselen, Abaı oblysynyń bıýdjeti 2022 jylǵy 123 964 mln teńgeden 2023 jyly 406 297 mln teńgege deıin, ıaǵnı 3,2 ese, Jetisý oblysyniki – 2022 jylǵy 314 564 mln teńgeden 2023 jyly 463 421 mln teńgege deıin, ıaǵnı 47,3 paıyzǵa, Ulytaý oblysyniki – 2022 jylǵy 69 868 mln teńgeden 2023 jyly 169 203 mln teńgege deıin, ıaǵnı 2,4 ese kóbeıdi.

«Kósh júre túzeledi» degendeı, jańa óńirlerdiń keı problemasy áli de tolyq sheshimin tapqan joq. Máselen, qala men aýyldyń áleýmettik damýy arasyndaǵy alshaqtyq saqtalyp otyr. Abaı jáne Ulytaý oblystarynyń aýyldyq aýdandaryndaǵy kedeı­lik deńgeıi el boıynsha ortasha deńgeıden joǵary.

Respýblıkamyzdaǵy keıbir eldi mekenderdiń mártebesin kóterý isi de qolǵa alynyp, oń nátıjesin bere bastady. 2020 jyly Qostanaı oblysyndaǵy Zatobolsk kenti aýdandyq ma­ńyzy bar Tobyl qalasy bolyp ózgertildi. Bul atalǵan eldi meken­niń áleýmettik-ekono­mı­ka­lyq damýyna jáne Qostanaı aglomerasııasyna kirigýine jol ashty. Sóıtip Tobyl qalasynyń oblys ortalyǵymen ekonomıkalyq, kóliktik jáne áleýmettik baılanystary kúsheıdi.

Qosshy qalasy 2021 jyly ob­lystyq mańyzy bar qala már­te­besin alǵan soń elorda aglomerasııasyn qalyptastyrýdaǵy mańyzy artty. Qosshy qalasy turǵyndarynyń sany 2021 jylǵy 49,4 myńnan 2023 jyly 55,8 myń adamǵa deıin kóbeıdi. Osy merzim ishinde shahardaǵy shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektileriniń sany 1 532-den 3 185-ke deıin artty. О́nerkásip óndirisiniń kólemi 8 819,5 mln teńgeden 11 911,5 mln teń­gege deıin ósti. Negizgi kapı­tal­ǵa salynǵan ınvestısııa 20 850 mln teńgeden 45 661 mln teńgege deıin ulǵaıdy.

Memleket basshysy ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý maq­satynda shekara mańy aýdan­da­rynyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysyn jetildirýge erekshe kóńil bólip, 2023 jyly Jarlyǵymen Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Úlken Naryn, Mar­qa­kól aýdandaryn jáne Abaı obly­synyń Maqanshy aýdandaryn qalpyna keltirdi.

2024 jyly Almaty oblysyn­daǵy Jetigen aýyly oblystyq mańyzy bar Alataý qa­lasy bolyp ózgertildi. Ol Almaty aglomerasııasyna kirigý­diń jáne arnaıy ekono­mı­kalyq aımaq qurýdyń nátıjesinde ınvestorlar, kásipkerler men turǵyndar úshin tartymdy ortalyqqa aı­na­la bastady. Bul óńirdiń eko­­nomıkalyq turaqtylyǵyn nyǵaı­typ, turǵyndardyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa septigin tıgizedi.

Qazir Parlament Májilisinde «Túrkistan qalasynyń erekshe mártebesi týraly» zań jobasy qaralý ústinde. Bul qujatta Túrkis­tanǵa elimizdiń rýhanı jáne tarıhı astanasy retinde aıryqsha mártebe berilip, ony halyqaralyq týrızm ortalyǵyna aınaldyrý kózdelip otyr. Osy maqsatta qala ákimdigi men máslı­haty qosymsha quzyretterge ıe bolyp, olardyń qasıetti mekendi odan ári damytýǵa baǵyttalǵan sheshimderdi qabyldaý úderisin jedeldetýine múmkindik týǵy­zyl­maqshy. Nátıjesinde, Túr­kis­tandy órkendetýge sony serpin berilip, óńirdegi kásip­ker­lik órisi de keńeıe túspek.

Túıindeı aıtqanda, elimiz­diń ákimshilik-aýmaqtyq qury­ly­myndaǵy ózgeristerdiń arqa­synda jańa ekonomıkalyq ósim ortalyqtary paıda boldy. Jańa óńirler jańarý jolyna tústi. Aldaǵy ýaqytta osy úrdis jalǵasyn taýyp, ótken ǵasyrdyń so­ńyndaǵy ekonomıkalyq daǵ­darys kezinde biriktirilip, iri­lendirilgen ózge oblystar men aýdandardyń qazirgi damý deńgeıi, jergilikti turǵyndardyń barys-kelisine qolaılylyǵy máselesi jan-jaqty zerttelip, zerdelenip, tıisti sheshimder qabyldansa, quba-qup. Sondaı-aq keıingi jyldary ártúrli deńgeıde sóz bolyp júrgen, 30-50 myń turǵyny bar iri aýyldyq eldi mekenderdi qalaǵa aınaldyrý, al turǵyndarynyń sany búginde qoldanystaǵy zań­namada kórsetilgen 10 myńǵa da jetpeıtin, ınfraqurylymynyń aýyldan esh aıyrmashylyǵy qal­maǵan, atyna zaty saı emes shaǵyn qalalardyń mártebesin qaıta qaraý isin de qolǵa alatyn kez jetken sııaqty.