Sýret: Álıhan Sarıev/Tengrinews.kz
Memleket basshysy sol kezde «Qyz alyp qashýdy ulttyq dástúr sanap, el ishinde dáriptegisi keletinder bar. Bul – múldem aqtaýǵa bolmaıtyn zańsyzdyq, qarańǵylyq, tipti, masqara tirlik. О́rkenıetti qoǵamda ár azamattyń abyroıy, quqyǵy jáne bostandyǵy baǵa jetpes qundylyq bolýy kerek. Sondyqtan mundaı aqylǵa syımaıtyn áreketterdi qatań synǵa alý jetkiliksiz. Oǵan quqyqtyq baǵa berilip, birjola tosqaýyl qoıylýǵa tıis», dedi.
Artynsha kópshiliktiń oı-pikiri eskerildi me, Adam quqyǵy jónindegi ýákil Artýr Lastaev Qylmystyq kodekske «Neke qııý maqsatynda adamdy urlaý» degen 125-1-bapty engizý týraly usynysyn joldaǵan. Onyń aıtýynsha, keıingi úsh jylda qyzdy alyp qashýǵa qatysty 214 qylmystyq is tirkelipti. Alaıda sol isterdiń 90 paıyzy eki taraptyń kelisimimen toqtap, jabylyp qalǵan. О́kinishtisi, osy jyldar ishinde 300 áıel adam zorlyq-zombylyqtan kóz jumǵan. Taǵy 2 myńǵa jýyq áıeldiń densaýlyǵyna aýyr jáne ortasha zııan keltirilgen. Osy tusta bizdiń elde úıdegi jýan judyryqtan taıaq jegen áıelderdiń basy jarylyp, qoly synyp jatsa da ortasha zııan keltirgen bolyp esepteletinin eskerý artyq etpeıdi.
Negizi qyz alyp qashqandardy qoldanystaǵy zań arqyly tártipke shaqyrýǵa bolar edi. Sebebi qazirdiń ózinde mundaı qylmysqa barǵandar 4 jyldan 7 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylý kerek. Al osy áreketti jasaǵan adamdar toby abaısyzda jábirlenýshiniń qaıtys bolýyna nemese ózge de aýyr zardaptarǵa ákep soqqan jaǵdaıda 7 jyldan 12 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylady. Biraq álginde aıtqandaı, quqyqtyq saýattylyqtan buryn salt-dástúr men ádet-ǵurypty alǵa tartatyndar ádildik izdeýdi jón kórmeıdi. Buǵan deıin turmystyq zorlyq-zombylyq isterinde de taraptardyń tatýlasyp, aryzdy keri qaıtarmaýynan isterdiń deni sotqa jetpeıtin. Jetken kúnniń ózinde erli-zaıyptylardy qaıta qol ustastyryp, «tatýlastyryp» jiberetin. Mundaı kelissóz ústelinen keıin keıbir januıadaǵy urys-keristiń arty kisi ólimimen aıaqtalǵanyn kóz kórdi. Al qazir jábirlenýshiniń aryzynsyz ózgeniń quqyǵyna qol suqqandardy jaýapkershilikke tartý kózdeledi. Zańdaǵy bul ózgeris kóptegen quqyq buzýshyny jónge salýǵa septigin tıgizip jatyr. Bireýdiń densaýlyǵyna zııan keltirýdiń artynda endi qylmystyq jaýapkershilik bar ári is qozǵaý úshin jábirlenýshiniń aryzy qajet emes. Polısııa áleýmettik jelidegi nemese aqparat quraldaryndaǵy dáleldi negizge ala otyryp, tergeýdi bastaı alady. Eń mańyzdysy, mundaı qylmys úshin keshirim burynǵydaı birneshe ret berilmeıdi, birrettik keshirim tek sotqa deıin jetkende júzege asady. Demek zańdaǵy jaýapkershilik júgi aýyrlaǵan saıyn adamdardyń sanasyna da tártipke baǵynǵan qul bolmaıtyny sińedi degen sóz.
Sol úshin eldegi quqyq qorǵaýshy zańgerler qyz alyp qashýǵa qatysty isterdi «adam urlaý» isinen bólip qarap, erkinen tys turmysqa shyǵatyndardyń quqyǵyn qorǵaýdy alǵa tartqan-dy. О́ıtkeni qazaq qoǵamynda qyzdyń qarsylyǵyna qaramastan, alyp qashqan jigit jazadan ońaı qutylyp ketedi. Qyzdyń ózi ruqsat etse, úlkender batasyn beredi. Bolmasa, qyzyn úıine qaıtaryp berse, is osymen jabylady. Keıbiri qyzdyń renishin qarjymen ótep, ata-anasynyń aýzyn jaýyp qoıady. Bul bolmasa, jazylǵan aryz áldebir jolmen qylmystyq is retinde tirkelmeı, jabylyp jatady. Al alda-jalda qylmystyq is qozǵala qalsa, «adam urlaý» babymen jaýapqa tartý kózdeledi.
Byltyr jyl sońynda Parlament Májilisinde qyz alyp qashý máselesin kótergen depýtattar zań men tártipti qurmetteýge shaqyratyn ilkimdi isterdiń az ekenin aıtqan. Depýtat Murat Ábenovtiń aıtýynsha, zań buzýshylyqqa tózimsizdik sharalary kózge kórinbegendikten, qyzdardyń quqy qorǵalmaı otyr. Kerisinshe, ánshiler áleýmettik jeli, telearna men radıo, sahnalarda qyz alyp qashýdy dáriptep júr. Halyq qalaýlysy zańda mundaı nárselerdi nasıhattaýǵa qatań shekteý qoıylǵan durys degen. Zańsyzdyqqa tosqaýyldan qaraǵanda, nasıhattaýǵa basymdyq berip otyrǵan tusta qyz alyp qashý jyldan-jylǵa kóbeıip kele jatyr. Onyń aıtýynsha, 2023 jyldyń ózinde 13 alyp qashý sotqa berilgen bolsa, byltyr tek Túrkistan oblysynda 8 aıda 18 oqıǵa bolǵan. Sebebi zańda quqyq buzýshyny jónge salatyn bapty burmalaýǵa da múmkindik berilgen.
«Mysaly, QK-de «adam urlaý» degen 125-bap bar. Qyz alyp qashqandardyń isi osy bappen qaralady. Biraq osy bapta «3-4 kún ishinde jábirlenýshini bosatyp jiberse, jaýapkershilikke tartylmaıdy» degen qosymsha taǵy bar. Sonda qalaı? Qyzdy kóndiredi, qaǵaz jazdyrady, uıaltady, májbúrleıdi, 3-4 kún ustaıdy, ábden abyroıy tógiledi, sosyn jibere salady, oǵan eshqandaı qylmystyq is qozǵalmaıdy. Úsh jylda 214 oqıǵaǵa qatysty qylmystyq is qozǵaýǵa usynys berilse, sonyń 10-y ǵana sotqa jetken. Qalǵandary «qylmys quramy joq» dep jabylǵan. Demek istiń deni sotqa jetpegen, onyń syrtynda quqyǵy taptalyp jatsa da polısııaǵa aryz jazbaǵan qyzdardyń isi qanshama? Sondyqtan qyz alyp qashýǵa qatysty bólek norma engizý kerek», dedi M.Ábenov.
Sóziniń jany bar. О́zi de aıtqandaı, Mańǵystaýda alyp qashýdyń qurbany bolǵan qyz kólikten sekirip túsemin dep densaýlyǵyna zııan keltirgen. Alaıda eki retinde de alyp qashqandardyń ústinen jazylǵan qylmystyq is jabylǵan. Este bolsa, birneshe jyl buryn Altynaı Qurmanova esimdi shymkenttik arý da alyp qashýdyń qurbanyna aınalǵan. Sol qaıǵyly oqıǵadan keıin dárigerler qyzdyń eki aıaǵyn kesýge májbúr bolady. Osydan tórt jyl buryn Túrkistan oblysynda alyp qashý men zorlyqtyń qurbany bolǵan 20 jastaǵy boıjetkenniń isi de sozbalańǵa salynyp, sońynda osy oqıǵaǵa qatysy bar birneshe adam tergeýden tys qalǵan.
Depýtat Edil Jańbyrshın jabaıylyqqa qarsy qoǵamda ata-anasy men qyzdyń kelisiminsiz alyp qashýdy aqtaýǵa bolmaıtynyn aıtady. О́ıtkeni órkenıeti damyǵan elderde mundaı soraqylyqqa jol berilmeý kerek. «Qyz – bolashaq ana. Eger biz bolashaq anany qorǵamaıtyn bolsaq, onda memlekettiń bolashaǵy joq degen sóz. Qyz balanyń taǵdyry – oıynshyq emes. Zańdy qataıtyp, tárbıe máselesine tıisti mınıstrlikter tereńinen kóńil bóletin ýaqyt jetti», deıdi ol.
Parlamenttegi pikirler pármen boldy ma, artynsha Ishki ister mınıstriniń orynbasary Sanjar Ádilov qoldanystaǵy kodeksterdiń baptaryna túzetý engizýge baılanysty depýtattar men ǵalymdarmen birigip, jumys toby qurylǵanyn jetkizdi.
BUU Halyq qory Qazaqstandaǵy ár besinshi nekeniń qalyńdyqty urlap áketý dástúrimen bastalatynyn keltiredi. Rasynda, qyz alyp qashý túrki halyqtaryna ortaq salt-dástúr retinde qabyldanady. Sondyqtan biz de qyz alyp qashýdy qylmys emes, dástúr retinde qarastyratyn qasań túsinik qalyptasyp qalǵan. Áıtkenmen dástúrli qazaq qoǵamynda alyp qashýdyń óz jol-joralǵysy bolǵan. Iаǵnı qyz alyp qashý – óz zamanynda qoǵamnyń qajettiligine oraı paıda bolǵan úrdis. Etnograf ǵalymdardyń pikirinshe, bul qyz ben jigittiń ózara kelisimimen júzege asyp otyrǵan. Qyz ben jigit kelisedi, biraq áke-sheshesi qarsy bolady. Ne bolmasa qyzǵa basqa jaqtan quda túsip, qalyń maly tólenip qoıyp, biraq qyz qarsy bolsa, basqa jigitpen kóńil qossa, ekeýi qashyp ketken. Sol zamanda ózara kelisimmen bolǵan alyp qashý dástúriniń ózine zańmen qatań tyıym salǵan. Mysaly, Táýke han tusynda qyz alyp qashqandar «Jeti jarǵynyń» erejesimen qatań jazaǵa tartylǵan. Buǵan sáıkes, atastyrylǵan qyzdy eriksiz alyp qashqan jigitke nemese onyń rýyna qyzdyń áke-sheshesine qalyń maldan eki ese kóp aıyp tóleý mindetteldi. Bul qyzdyń abyroıyna tıgen zalaldy óteý retinde qaraldy. Eger qyzdy alyp qashý kezinde zorlyq-zombylyq jasalǵan bolsa, qylmysker aýyr jazaǵa, tipti ólim jazasyna kesilgen. Al eger qyzdyń kelisimi bar bolsa, biraq bul is ata-anasynyń ruqsatynsyz jasalsa, eki jaqtyń kelisimimen nekeni zańdastyrýǵa múmkindik berilgen. Biraq jigittiń otbasy úlken aıyp tóleýge mindettelgen. Demek Táýke hannyń zańdary qoǵamdaǵy tártipti saqtaý jáne áıelderdiń quqyǵyn qorǵaý maqsatynda jasalǵan mańyzdy quqyqtyq júıe edi. Osy arqyly qyz alyp qashýdy aıyptaý arqyly áıelderdiń bedelin jáne abyroıyn qorǵaýǵa basymdyq berilgen. Iаǵnı Táýke hannyń «Jeti jarǵysynda» qyz alyp qashý «adam óltirý» sekildi aýyr qylmys jasaýmen teń bolǵan. О́kinishtisi, qazir alyp qashý dástúriniń tonyn aınaldyryp túpki maǵynasyna qaramaı, tanymaıtyn qyzdy qoısha óńgerip ketetinder men osy jabaıylyqty qoldaıtyn jaqyndaryn jaýapkershilikke tartýdyń jańa qaǵıdaty kerek. О́ıtkeni zań men tártipke qaltqysyz moıynsyný ómir súrý qaǵıdasyna aınalmaǵan memlekette órkenıetke umtylys ta óz nátıjesin berýi neǵaıbil.
Jadyra MÚSILIM,
jýrnalıst
