– Danııar Ramazanuly, sheteldegi qazaq mádenı ortalyqtarynyń elimizben baılanysyn nyǵaıtý úshin qandaı qadamdar jasaldy?
– Ár jyl óz jarqyn jetistikteri men tyń jańalyqtarymen este qalady. 2024 jyl sheteldegi qazaqtarmen baılanystyń jańa deńgeıge kóterilgen kezeńi boldy. Mıllıondaǵan qandas qonystanǵan elderde túrli is-sharalar uıymdastyrylyp, qazaq tilin, dástúrin jáne rýhanııatyn jandandyrý baǵytynda aýyz toltyryp aıtarlyqtaı jumys atqaryldy. Ulttyq murany saqtaý, shekaradan tys aımaqtarda qazaq bolmysyn dáripteý jolyndaǵy aýqymdy is-sharalar qandastarymyzdy uıystyrýǵa, olardyń atamekenge qyzyǵýshylyǵyn oıatýǵa baǵyttaldy.
Búginde sheteldegi qazaq mádenı ortalyqtary – qazaq halqynyń ulttyq qundylyqtaryn saqtaý alańy ǵana emes, sonymen qatar álemdik qaýymdastyqqa alashtyń baı tarıhy men rýhanı qundylyqtaryn tanytýdyń belsendi ortasy. Sondyqtan bul ortalyqtarda uıymdastyrylǵan kezdesýler, kórmeler men konsertter tek qandastarǵa emes, sheteldik qaýymǵa da qazaq mádenıetin nasıhattaýǵa qyzmet etedi.
«Otandastar qory» álemniń 40-qa jýyq elinde ornalasqan 200-den asa qazaq mádenı ortalyǵymen tyǵyz ári turaqty baılanys ornatyp úlgerdi. Máselen, byltyr mamyr aıynda Máskeýde, maýsymda Ystanbul, Konıa jáne Ankarada, tamyz aıynda Beıjiń men Úrimjide, qazanda Frankfýrt, Zalah jáne Venada, qarashada Sıngapýr, Seýl, Inchhon, Tokıo jáne Iokogama qalalarynda turatyn qandastarmen kezdestik.
11-12 qarashada Malaızııada Ońtústik-Shyǵys Azııa elderindegi qazaqtardyń tuńǵysh quryltaıy uıymdastyryldy. Oǵan Malaızııa, Ońtústik Koreıa, Sıngapýrdan 100-den asa qazaq qatysty. Tól mádenıet pen iskerliktiń rámizine aınalǵan «Abai Úiı» jelisi Túrkııanyń Konıa qalasynda ashyldy. Bul bastama qazaq dıasporasynyń mádenı damýyn ǵana emes, ekonomıkalyq áleýetin arttyrýǵa yqpal etedi.
Qazaq mádenıeti men tilin sheteldegi qandastar arasynda nasıhattaýdyń taǵy bir mańyzdy qadamy – «Ár qazaqqa – bir kitap!» aksııasy. Naýqan aıasynda О́zbekstan, Mońǵolııa, Reseı elderine 3 myńnan asa kitap jiberildi. Týyndylar qazaq ádebıetiniń úzdik úlgilerin, tilin, tarıhyn jáne ulttyq bolmysyn qamtydy. Osylaısha álemniń ár buryshyna shashyraǵan baýyrlarymyz ádebıetimizben jaqynyraq tanysýǵa múmkindik aldy.
– Qandastardyń atamekenge oralýyn jeńildetý úshin qandaı ınnovasııalyq sheshimder qoldanylady?
– Etnostyq qazaqtardy aqparattyq qoldaý ortalyǵy byltyr 20-dan asa elden jáne Qazaqstannyń barlyq óńirinen 6 100 ótinish qabyldap, ony sheshýge árekettendi. О́tinishterdiń basym bóligi О́zbekstan, Mońǵolııa, Qytaı, Reseı memleketinen tústi. Ortalyq qandastarǵa kóshi-qon, beıimdelý, turǵyn úı, jumysqa ornalasý jáne kásipkerlikti bastaý boıynsha jan-jaqty keńes berdi.
О́ńirler arasynda ótinishter sanynan Almaty qalasy men Almaty oblysy alda tursa, Qyzylorda jáne Ulytaý oblystarynda bul kórsetkish az. Derekter qandastardyń qonys aýdarý úrdisinde qaı óńirlerge kóbirek qyzyǵýshylyq tanytatynyn kórsetedi.
Erekshe atap óterligi, «Erulik.kz» veb-platformasy shettegi baýyrlarymyzdyń atajurtqa qonys aýdarýyn jeńildetý maqsatynda iske qosylǵan erekshe bastama boldy. Platforma elimizdiń ár óńiriniń áleýmettik-ekonomıkalyq kórsetkishteri týraly aqparat beredi. Qonys aýdarýshylarǵa qujat rásimdeý, balalardy mektepke nemese balabaqshaǵa ornalastyrý, medısınalyq qyzmetter alý jáne kásip bastaý boıynsha naqty nusqaýlyqtar usynady. Tipti bos jumys oryndary, turǵyn úı múmkindikteri týraly tolyqqandy málimet beredi. 2024 jyly qosymshany myńdaǵan qandas qoldandy.
– Kásipkerlik bastamalaryn ilgeriletýde qandaı jumys atqaryldy?
– Byltyr 13 qyrkúıekte sheteldegi qandastardyń kásipkerlik áleýetin damytý maqsatynda «Otandastar bıznes forýmy» ótkizildi. Bul qandastardy el ekonomıkasyna tartýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qadam boldy. Maqsat – álemniń ár túkpirinde turatyn qazaqtardyń kásipkerlik ıdeıalaryn ortaǵa salyp, elimizdiń damýyna úles qosý múmkindigin arttyrý. Forýmǵa 12 elden 50 qandas kásipker men elde tabysty bıznes júrgizip otyrǵan 100-den asa otandasymyz qatysty. Olardyń qatarynda Eýropa, Túrkııa, Qytaı jáne TMD elderinen kelgen bıznesmender bar. Sheteldegi qazaq kásipkerleri Qazaqstan naryǵyna shyǵýdyń múmkindikteri men kedergileri týraly pikir almasty.
Túrkııadan kelgen qandas kásipkerlermen elimizde birlesken saýda jáne logıstıka ortalyǵyn qurý týraly kelisimderi jasaldy. Germanııadaǵy qandastar IT salasyndaǵy jetistikterimen bólisip, Big Data jáne jasandy ıntellekt jobalaryn Qazaqstanǵa engizý týraly usynystaryn ortaǵa saldy. Al Qytaıdan kelgen bıznesmender eksporttyq ónimderdi ilgeriletýdegi tájirıbelerimen bólisip, elimizge aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeý men eksporttaý boıynsha birlesken kásiporyn qurýǵa daıyn ekenin málimdedi.
– Otandastar qory elimizdiń halyqaralyq arenadaǵy bedelin arttyrýǵa qandaı úles qosyp otyr?
– Halyqaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý, sheteldik seriktestermen ózara is-qımyldy keńeıtý jáne qazaq dıasporasyn qoldaý boıynsha jahandyq deńgeıde mańyzdy qadamdar jasaldy. Atap aıtsam, ótken jyly 23 mamyrda Máskeý qalasynda RF Shetelde turatyn otandastar jáne halyqaralyq gýmanıtarlyq yntymaqtastyq jónindegi federaldyq agenttik (Rossotrýdnıchestvo) basshylyǵymen, 1 shildede Ankara qalasynda Sheteldegi túrikter jáne aǵaıyn qaýymdastyqtar basqarmasy (YTB) basshysy Abdýllah Erenmen, Túrik yntymaqtastyq jáne úılestirý agenttigi (TİKA) basshysy Serkan Kaıalarmen, Halyqaralyq TÚRKSOI uıymynyń bas hatshy orynbasary Saıyt Iýsýfpen kezdestim. Al 8 tamyzda О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoevtiń elimizge memlekettik sapary aıasynda О́zbekstan Mádenıet mınıstrligi janyndaǵy Ultaralyq qatynastar jáne sheteldermen dostyq baılanystar jónindegi komıteti arasyndaǵy ózara túsinistik týraly kelisimge qol qoıyldy.
Sol sekildi tamyz, qarasha aılarynda Qytaı, Japonııa jáne Ońtústik Koreıaǵa baryp, sol memlekettegi dıaspora isterimen aınalysatyn mekemelermen, jergilikti qazaqtarmen júzdesip, ózara baılanysty nyǵaıtý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizdik. Jasalǵan kelisimder men memorandýmdar tek sheteldegi qandastarmen baılanysty nyǵaıtyp qana qoımaı, elimizdiń halyqaralyq arenadaǵy bedelin arttyrýǵa yqpal etti. О́ıtkeni bul yntymaqtastyq – aldaǵy ýaqytta birlesken jańa jobalar men bastamalardyń aıaq alysy.
– Taǵy qandaı bastamalar nátıjeli boldy?
– Sheteldegi qazaq dıasporasy balalarynyń tarıhı Otanyna degen súıispenshiligin arttyrý jáne tól qundylyqtarǵa baýlý maqsatynda jazǵy bilim berý jáne tanymdyq lagerler, ana tilin jeńil meńgerýi úshin onlaın sabaqtar uıymdastyramyz. Ashyp aıtsaq, jazǵy lagerler baǵdarlamasy qazaq halqynyń baı mádenıetin, dástúrin jáne ónerin úırenýge baǵyttalǵan. Balalar eki aptada qazaq tili men tarıhyn úırenedi, kıiz úı tigý, sadaq atý, atqa miný, dombyra tartý, qazaq ánderi men bılerin oryndaý, qolóner buıymdaryn jasaý arqyly ulttyq qundylyqtardy boıǵa sińiredi. Lagerdiń tanymaldylyǵy jyl saıyn artyp keledi. 2019 jyly bul jobaǵa 150 bala qatyssa, byltyr olardyń sany 250-ge jetti.
Tarıhı Otanyna oralýǵa nıettengen qandastarymyzdyń balalaryna mektep pánderi oqytylatyn Bilimland platformasyn jasaqtadyq. Oǵan 1 000-nan asa qoldanýshy tirkelip, oqý úderisine belsene qatysty. Bul da til úırenýdegi tıimdi quralǵa aınaldy. Odan bólek tildik kýrstar qazaq-orys, qazaq-aǵylshyn, qazaq-parsy jáne qazaq-túrik tilderinde uıymdastyryldy.
Basty jańalyq – joǵary oqý oryndaryna túsýge arnalǵan UBT tapsyrý talaptary qandastar úshin jeńildetildi. Iаǵnı shektik ball talaby alynyp tastaldy jáne olar endi úsh pánnen ǵana testileý tapsyrady. О́tken jyly osy ıgilikti paıdalanyp, 4% memlekettik kvotamen oqýǵa túsken qandastardyń sany eki esege ósti.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»
