Aqyndyq ónerdiń aqıyǵy

Aqyndyq óner Súıinbaıǵa bala kezinde daryǵan. Qozy baǵyp júrip, uıyqtap ketse kerek, túsinde aq saqalyn jelbiretip keýdesine deıin túsirgen, bir qolyna dombyra, bir qolyna kógen ustaǵan qart kelip: «Balam, óleń alasyń ba, kógen alasyń ba?» – dep suraq tastaıdy. Sonda Súıinbaı kógendi emes, óleńdi tańdap, dombyrany alady. Oıansa, óleń balanyń keýdesine syımaı, tolyp turypty. Súıinbaıǵa aqyndyq óner osylaı darıdy. Munyń keı qyryn aqyn «Tús» atty óleńinde de aıtqan. Abyl men Súıinbaıdyń, Berdaqtyń kórgen tústerin túrki halyqtarynyń baıyrǵy balgerlik, tús jorý kitaptarynda saqtalǵan ólshemder turǵysynan paıymdaǵanda da olardyń eldi aýzyna qaratqan aqyn bolatyndyǵy týraly uǵym týady.

Aqyn 1815 jyly Alataýdyń soltústik batys baýraıynda Qaraqystaq aýylynda dúnıege kelgen. Ákesi erte qaıtys bolyp, bolashaq jyr dúldúli jetimdik pen kedeıliktiń qyspaǵyna qatar túsedi. Kúnkóris úshin baı aǵaıyndarynyń qozysyn, qoıyn baǵyp, erteli-kesh dalada, mal sońynda júredi. Qozy baǵyp dalada júrgenimen, el jaıyn qadaǵalap, halyqtyń muń-múddesine jaqyn bola­dy. Sóıte júrip kóńilin qozǵaǵan ómir qubylys­tary haqyndaǵy oılaryn taban astynda jyrǵa, óleń­ge aınaldyryp tastaı beretin bolǵan. Aýyl­dyń baı-myrzalary qoı qaıtaryp júrgen bala Súıinbaıdyń ónerin estigenimen, qozyshy bala­nyń óleń aıtýyn, óleń shyǵarýyn ersi kóredi. Sonyń biri Shoıbek degenniń astamshylyǵyna jas Súıinbaı:

Meniń tur qoldy-aıaqqa turǵym kelmeı,

Qoıdy ǵoı qoıyńa dál qyrǵyn kelmeı.

Aýzymnan túıdek-túıdek shyqqan sózdi

Ne deıin sóz kestesi óleń demeı, –

dep, kisi aqysyn jep júrgen adamnyń biliksiz­digin jyrmen pash etip, betke aıtady. Bala bolsa da, kókireginde kún kózindeı jaryǵy baryn ańǵartady. Qozy baqqan balanyń bar oıy, tanymy, uǵym-túsinigi, qýanyshy men renishi – bári óleń-jyrǵa aınala beredi. О́zin qarǵamen aıtystyryp shyǵarǵan jyry, ǵylym derekterine qaraǵanda, Súıinbaı on eki jasar kezinde shyǵarǵan.

Zaryqqan jetim kúnderiniń birinde, ushyp-qonyp shýyldasyp júrgen qarǵalarǵa Súıinbaı:

Assalaýmaǵaleıkúm, qara qarǵa,

Qııalap uıa sapsyń bıik jarǵa.

Shýyldap erteli-kesh bas qatyrdyń,

Elińde aryz tyńdar bıiń bar ma?

Saqyldap ekeýara des bermeısiń,

Enshige bólispegen úıiń bar ma?

Qarǵalardyń ózara shýylynan olardyń áldebir nársege daýlasyp, kelise almaı jatqan kúıin túısingendeı aqyn bala óz oıyn qarǵanyń jaýap sózi retinde bylaı jalǵastyrady:

Súıinbaı, jastaıyńnan qozy baqtyń,

Jazýyna kim qarsy jazǵan haqtyń.

Shybyn talap, masa jep, baıǵus bala,

Tánińdi japyraqpen talaı japtyń.

Bala Súıinbaı ózin qarǵamen aıtystyra otyryp, óz ortasynyń áleýmettik qaıshylyqtaryn dál ári keń ashyp beredi. Kisiniń kózi men meıiri túspegen óziniń joq-jitik jaǵdaıyna qarǵanyń nazaryn ­aýdaryp, meıirin túsirip jyrlaý arqyly jas ta bolsa aqyndyq ónerdiń qıyn ıirimderin erkin ıgergendigin ańǵartady.

Estidim hal-jaıyńdy, qarǵa janym,

Esirker meniń-daǵy bar ma halim.

Kóp eken el ishinde quzǵyn-qumaı,

Qan sorǵysh, tili maıda, óńsheń zalym! –

degen óleń joldary aqyndyq ónerdiń jaqsy úlgisi bolýmen birge, avtordyń úlken paıymy men parasatynan, áleýmettik tereń tanymynan da mol habar beredi. Eseıgen saıyn aqyndyq talanty kemel tartyp, birtindep aıdyndy arnaǵa aınalady.

Aqyn halyq shyǵarmashylyǵynyń asyl úlgi­lerin, solardyń ishinde «Manas», «Kóruǵly», «Rústem dastan», «Totynama» sekildi dastandardy da shy­raıyn ashyp, jaryǵyn shashyp jyrlaıdy. Suranshy batyr týraly, onyń erligi týraly el arasynda ańyzǵa aınalyp ketken áńgimelerdi, óziniń kórgenderi men bilgenderin de jyrǵa aınaldyryp aıtyp júredi. «Suranshyǵa naz» óleńindegi:

Túspeı qaıtyp tur eken jer men aspan,

Bos otyryp kedeıler óle me ashtan?

Jylap júrgen nasharǵa kóz salmaıdy,

Baıdan beıil, batyrdan raqym qashqan, –

degen shýmaqtarda baılardyń kisi aqysyn jep baıyǵanyna qaramastan, kisige qaıyrymsyzdyǵyn, peıiliniń tarlyǵyn, ózindeı qalyń joq-jitik, nashar jaıyn ǵana aıtyp qoımaıdy, Suranshy syndy batyrdy kóp kedeıdiń, qalyń momynnyń múddesin qorǵaıtyn abzal azamat retinde baǵalaıdy.

Súıinbaı men Tezek tóre aıtysynda kórinetin sýretterdiń biri mynadaı: Túngi jortýyldan biri basyn jaryp, ekinshisi qolyn syndyryp, ıyqtary salbyrap, eńseleri túsken eki qaraqshy jáne bulardyń bos, tabyssyz kelgenine – bir, biri basyn jarǵyzyp, ekinshisi qolyn syndyryp kelgenine eki kúıinip, ókpesi qabynyp, óti jarylardaı doldanyp turǵan Tezek tóre. Eki baýkespe, bir tóre – úsh urynyń bas qosyp turǵan osy sáti men dál osy qalpyn Súıinbaı qapysyn taýyp pash etedi.

Aqynnyń betke aıtar týralyǵyn, kórgenin kólegeılemeı, tike, júrekti toqtatyp, júıkeni qurtqandaı surapyl qýatpen, ashy tilmen sóıleıtin daralyǵyn Tezek tóre ózi de moıyndap, bylaı deıdi:

Jaqsy aqyn úıge kelse – qydyr-yrys,

Aıtqany Súıinbaıdyń bári durys.

Kórgendi ne de bolsa betke aıtatyn,

Adamnan sırek týar mundaı týys.

Áýelde bas almaqshy bolyp, qylyshyna qol salyp otyrǵan Tezek tóreniń azdan soń kilt ózgerip, mynadaı madaq aıtýy – Súıinbaıdyń aqpa-tókpe jyr tasqynyna tótep bere almaýynyń belgisi. Sondaı-aq bul sózden Tezek tóreniń óleń qadirin, sóz parqyn jete tanyǵan, aqyn talantyn ádil baǵalaı bilgen kisiligi de anyq baıqalyp tur.

Súıinbaı men Qataǵannyń aıtysy – qazaq-qyrǵyz aqyndar aıtysynyń eń kórkem úlgileriniń biri. Qyrǵyz Respýblıkasy Ulttyq ǵylym aka­de­mııasynyń qoljazba qorynda Súıinbaı men Qataǵan aıtysynyń tıisti túsiniktermen, kózkórgenderdiń málimetterimen baıytylǵan nusqasy saqtalǵan. Onda aıtys ústinde Súıinbaıdy qoldap, demep barǵan qazaqtardyń basynda Tezek tóre men Bóltirik sheshenniń bolǵany kórsetilgen. Aıtystyń basynda qyrǵyz aqyny Qataǵannyń sýdaı tasyǵan surapyl ekpini qazaqtardyń kóńiline qatty qaýip uıalatady. Osyndaı qıyn-qystaý kezde Bóltirik sheshen Súıinbaıǵa qaırat berip, onyń namy­syn janıdy. Aqyndyq shabyty men namysy qatar sharyqtap shyqqanda, Súıinbaı Qataǵannyń maq­tan tutyp, óziniń artyqshylyǵy retinde aıalap aıt­qan ýájderiniń bárin de túkke jaraǵysyz, iske alǵysyz etip tastaıdy. Qataǵan qyrǵyzdy qazaqtan, ózin Súıinbaıdan joǵary qoıǵanda, onyń maqtanysh, aıbar etkeni, artyqshylyǵy retinde tilge tıek etkeni baılyq bolady. Osy oıǵa qarsy Súıinbaı:

Baılyǵyń seniń qaıda bar –

Talqan-kóje ishkeniń.

Tas oshaǵyń jurtta qap,

Orynsyz beker ispegin!

Súıinbaıdyń Qataǵanǵa qarsy aıtqan oıla­rynyń eń bastysy ári bultartpas dáleldisi – qyrǵyz oshaǵynyń jurtta qalatyny týraly oı. Bul oıdy buǵan deıin qyrǵyz-qazaq bolyp bas qosyp, baılyq jarystyryp aıtysqa túsirgende, Bóltirik sheshen aıtqan edi. Máshhúr Júsip Kópeıuly osy jóninde bylaı dep jazyp qaldyrǵan: «Uly júz úısinnen Bóltirik bı shyǵypty. Onymen zamandas qyrǵyzdyń bir hany baqkúndes bolyp, qyrǵyzdyń pálen sheshen, túgen sheshen degenderin aldyryp, aıtystyra beretin syqyldy. Bir kúni qyrǵyz-qazaqtyń bas qosqan jıylysynda qyrǵyz-qazaq baılyq aıtysqanda, Bóltirik bı aıtty deıdi: «Qyrǵyz shirkinniń baılyǵy sol – kóshken saıyn oshaǵyn jurtyna qaldyryp júre beredi», dep.

Ol sóziniń mánisi – qyrǵyz oshaq almaıdy, úsh tasty oshaq qylyp, qazan asady, kóshkende ol tasty artyp kóshe me, jurtta qalmaq qoı».

Qazaq pen qyrǵyzdyń ata dástúrinde oshaǵyn jurtqa tastaý – úlken aıyp, jaman qylyq. Bóltirik bı birinshiden, osyǵan megzeıdi. Ekinshiden, sóziniń astarymen qyrǵyzdyń oshaqqa jarymaǵandaı joq-jitik kúıin kórsetip otyr. Baılyq aıtysyp asyp-tasyp otyrǵan qalyń qyrǵyz Bóltirik bıdiń oryndy, júıeli aıtylǵan osy bir aýyz sózine toqtap, ózderiniń jeńilgenin moıyndaǵan. Qataǵannyń qateligi – osy jaılardy bile turyp, utar oıyn tereń júıelep aıta almaǵandyǵynda. Súıinbaı óz qarsylasyn osyndaı osal jerinen ustap, buǵan deıin dúıim qyrǵyz toqtaǵan qanatty sóz ben ýytty oıdy alǵa tartyp, Qataǵannan asyp túsedi. Sodan soń-aq Súıinbaı Qataǵannyń tujyrymdy dep aıtqan oılarynyń qaı-qaısysyn da jańǵaqsha shaǵyp, óziniń aqyndyq abyroıyn asyra beredi.

Súıinbaıdyń basqa aıtystary da oılylyǵymen, ótkirligimen, kelisken kórkem kestelerimen daralanady. Olardyń qatarynda aqynnyń Kesken kekil, Ýázıpa, Kúnbala sekildi aqyn qyzdarmen aıtysy da bar.

Aqynnyń «Tý alyp jaýǵa shyqsań sen», «Su­ranshy batyr» atty dastandary men Qańtarbaı aqyn­men aıtysynda, basqa da birneshe óleń-jyr­larynda qazaq batyrlarynyń qoqan áskerine qarsy erlik kúresi, el qorǵaǵan qaharmandyǵy úlken shabytpen jyrlandy. Aqyn batyr bolyp týǵan azamat úshin elin jaýdan qorǵaýdan asqan abyroıly, ardaqty is joq jáne bolmaq emes degen ulaǵatty oı tolǵady. Qoqan ezgisiniń el basyna túsken aýyrtpalyǵyn, bastary birikpeı, pana izdep ketken jurttyń qıyn taǵdyryn kúızele otyryp jyrlaıdy. Súıinbaıdyń jyr-dastandarynda Jetisý qazaqtarynyń qoqan basqynshylaryna qarsy erlik kúresi, onyń basyndaǵy batyrlardyń beınesi epıkalyq keń tynyspen sýretteldi.

HH ǵasyrdyń alyp aqyny Jambyl Jabaev qıyn saıysqa túser aldynda árqashan: «Meniń pirim – Súıinbaı, sóz sóılemen syıynbaı», dep óziniń de jyr kóginiń zańǵar bıiginde turǵanyna qaramastan, Súıinbaıdyń ustazdyq ónegesin, aqyndyq asqan úlgisin ómiriniń de, óneriniń de eń qadirli, eń qasıetti asyl qazynasyndaı ardaqtaıdy.

Búginde Súıinbaı murasy bir aqynnyń ııa bir top aqynnyń emes, aqyndyqty barsha ónerdiń aldy dep biletin tutas bir halyqtyń rýhanı asyl baılyǵyna aınaldy. О́leń-jyrdyń aqıyǵy óner kóginde samǵap bara jatyp, jyr aspanynyń jaryq juldyzyna aınaldy.

Janǵara Dádebaev,

professor