Áskerı óner teorııasynyń negizin qalaýshylardyń biri F.Lloıd: «Jer – soǵystyń jalǵyz uly kitaby: kim ony oqı almasa, qaharman degen ataqpen shektelip, general bolýdan úmitin úzgeni durys» degen. Rasynda, topogeodezıster usynatyn senimdi derekter bolmasa, maıdan dalasynda sheshim qabyldaý men jospar qurý, jaýyngerlik is-qımyl júrgizý óte qıyn, tipti keıde múmkin emes. Odan qaldy, ásker tekteri arasynda baılanys ornatý men olardy basqarý, qarý-jaraq pen áskerı tehnıkany tıimdi qoldaný úshin de topogeodezııalyq qamtamasyz etý qyzmetiniń mańyzy zor.
Elimizde 30 qańtar áskerı topograftardyń kásibı merekesi retinde atap ótiledi. О́ıtkeni 1992 jyldyń 30 qańtarynda Qarýly kúshterimizdiń quramynda Topografııalyq qyzmet bólinisi qurylǵan edi. Bul qyzmettiń tarıhy 1969 jyly 24 maýsymda Almatyda qurylǵan KSRO Ortaazııalyq áskerı okrýgi Topografııalyq qyzmetimen tyǵyz baılanysty. Táýelsizdik alǵannan keıin de topograftardyń dańqty dástúri jalǵasyn taýyp, keıingi 30 jyldan asa ýaqyt ishinde qyzmet ataýy túrlishe ózgerip, búginde Geoaqparattyq qamtamasyz etý departamenti degen atpen jumys istep jatyr. Ár jyldary ony A.Chernov, E.Maýsymbekov, N.Qarabalaev, M.Samatov, M.Janpeıisov, S.Gerasımov sekildi maıtalmandar basqardy.
Qarapaıym tilmen aıtqanda, bul qyzmettiń eń basty maqsaty – áskerdi kartamen qamtamasyz etý. Sol arqyly qolbasshylar qalaı áreket etý, qaı jaqqa barý kerek ekeni jaıynda sheshim qabyldaıdy. KSRO qulaǵan kezde barlyq topogeodezııalyq jasaq pen kartografııalyq fabrıkalar, kartografııalyq bólimder О́zbekstan, Tájikstan jáne Reseı Federasııasynyń aýmaqtarynda qalyp qoıǵan edi. Al bizdiń jerimizde ortalyqqa baǵynatyn eki topografııalyq kartalar qoımasy men bir topografııalyq bólim, ıaǵnı 92835 áskerı bólimi ǵana boldy. 1997 jyly shtattyq ózgeristerge saı atalǵan qoımalar áskerı bólimmen qosylyp, topografııalyq bazaǵa biriktirildi. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda topogeodezııalyq qamtamasyz etý qyzmetiniń aldynda áskerdi kartamen úzilissiz qamtý, sondaı-aq arnaıy kartalar men jergilikti jerdiń maketterin daıyndaý mindeti qoıyldy.
«Topografııalyq qyzmettiń damý tarıhyndaǵy aıryqsha kezeńniń biri – 1998 jyl men 2001 jyl aralyǵy. Osy ýaqytta «Qazaqstan GIS ortalyǵy» respýblıkalyq memlekettik kásiporny qurylyp, sıfrlyq kartografııa máselesin sheshýge bel sheshe kiristi. Onyń mindeti qaǵaz kartalardy sıfrlandyryp, áskerdi qamtamasyz etý edi», deıdi Qarýly kúshter Bas shtaby Geoaqparattyq qamtamasyz etý departamentiniń bastyǵy, polkovnık Serik Joldybaev.
Iá, zaman kóshi ornynda turmaıdy. Jańa tehnologııalar ómirge kelip, ǵylym alǵa basqan saıyn topogeodezısterdiń de aldyna qoıylyp otyrǵan mindetter aýqymy keńeıe túsken. Qazirgi tańda «topogeodezııalyq qamtamasyz etý» degen sózdiń ishine áskerdi tek kartamen jabdyqtaý emes, navıgasııalyq qamtamasyz etý men geokeńistikti barlaý qyzmetteri de kiredi. Bul atalǵan bólinistiń Qarýly kúshter ishindegi rólin burynǵydan da bıikke kótergeni talassyz.
Topografııalyq qyzmet tarıhynyń taǵy bir mańyzdy kezeńi – 2008 ben 2011 jyldar aralyǵy. 2008 jyly sıfrlyq kartografııa salasyndaǵy alǵashqy jetistikter Joǵarǵy Bas qolbasshyǵa tanystyrylǵan edi. Sonymen qatar Ujymdyq qaýipsizdik sharty uıymynyń «О́zara árekettestik-2009», Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń «Beıbit mıssııa-2010» oqý-jattyǵýlarynda Qorǵanys mınıstrliginiń topografııalyq qyzmeti memlekettik geodezııalyq jeli men «Mátibulaq» polıgonyndaǵy arnaýly geodezııalyq jelini tolyqtaı qalpyna keltirdi.
«Osy jyldary elimizde tuńǵysh ret otandyq oqý oryndarynyń áskerı kafedralary bazasynda topogeodezııalyq bilimi bar zapastaǵy ofıserler daıarlaý qolǵa alyndy. 2011 jyldan topogeodezııalyq jumys júrgizý úshin áskerdi zamanaýı topogeodezııalyq qurylǵylarmen jabdyqtaý bastaldy. Jyljymaly navıgasııalyq keshender satyp alynyp, olar jaýyngerlik is-qımyl júrgiziletin aýdandarda topogeodezııalyq daıarlyq máselelerin jedel sheshýge múmkindik berdi», deıdi polkovnık S.Joldybaev.
Qazirgi tańda álemniń barlyq damyǵan eli «sıfrlyq maıdan dalasyn», ıaǵnı biryńǵaı basqarý júıesin qurý baǵytynda jumys júrgizip jatyr. Bul júıe tikeleı ýaqyt rejiminde soqqy beretin nysandardy tabý, aqparat almasý, buıryq berý, ásker men tehnıkanyń jaǵdaıyn baqylaý syndy ózekti tapsyrmalardy oryndaýǵa múmkindik beredi. S.Joldybaevtyń aıtýynsha, qazirgi kúni elimizdiń Qarýly kúshterinde eki jyljymaly keshen bar. Birinshisi – navıgasııalyq topografııalyq, ekinshisi – navıgasııalyq geodezııalyq keshender. Bular barlyq qajetti jabdyqpen qamtylǵan: ózderiniń ushqyshsyz ushý apparattary bar, solar arqyly jerdi sýretke túsirip, daıyn kartany basyp shyǵarady. Al bıyl áskerı topograftar qataryna elimizdiń qorǵanys-ónerkásip kesheni jasap shyǵarǵan 3 jańa tehnıka qosylyp, otandyq ónimder «Ońtústik», «Shyǵys», «Batys» óńirlik qolbasshylyqtaryna berilgen.
Kadr máselesine kelsek, búginde Astanadaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde, S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetinde, sondaı-aq «Astana IT University»-de aerofotogeodezıst, astronomogeodezıst jáne kartograf mamandyqtary boıynsha ofıserler daıarlanady. 2015 jyly Ulttyq qorǵanys ýnıversıtetinde «Geoaqparattyq júıe» jáne «Áskerdi topogeodezııalyq qamtamasyz etý» mamandyqtary engizilgen.
Polkovnık S.Joldybaev Geoaqparattyq qamtamasyz etý departamenti áskerdi jer týraly dálme-dál ári shynaıy aqparat berý, topografııalyq, teńiz jáne arnaıy kartalardy daıyndaý men basyp shyǵarý, zymyran áskerleri men artıllerııany jáne Áýege qarsy qorǵanys áskerlerin negizgi astronomııalyq-geodezııalyq málimettermen qamtamasyz etý jumystaryn atqaratynyn aıtady.
«Qarýly kúshterge sıfrlyq geoaqparattyq tehnologııalardy engizý jónindegi departament aldyna qoıylǵan aýqymdy mindetterdi eskere otyryp, Qorǵanys mınıstri 2019 jyldyń 27 shildesinde elimizdiń Qarýly kúshterin geoaqparattyq qamtamasyz etý júıesin damytýdyń jol kartasyn bekitti. Sonymen qatar el Prezıdenti – Joǵarǵy Bas qolbasshy bizge geoaqparattyq tehnologııalar baǵytyndaǵy áskerı-ǵylymı áleýetimizdi arttyrý boıynsha tapsyrma júktedi. Biz alys-jaqyn shetelderdiń tehnologııalyq damý tájirıbelerin zerdeleı otyryp, osy baǵytta úzdiksiz jumys atqaryp kelemiz. Aıta ketsek, bul turǵyda biz TMD elderiniń ishinde kóp jaǵdaıda kósh basyndamyz», deıdi ol.
Zaman aǵymyna saı Qarýly kúshterimiz de sıfrdandyrý men jasandy ıntellekt sekildi ǵylym jetistikterin paıdalanýdan kende qalyp jatqan joq. «Bes qarýymyz» saı bolý úshin saladaǵy árbir múmkindikti qalt jibermegen jón. Bul áskerimizdiń áleýetti, aspanymyz ashyq, uıqymyz tynysh bolýyna óz septigin tıgizeri sózsiz.
