Saılanǵan ákim qyzmetine saı ma?

Buǵan Memleket basshysy Úkimettiń bıylǵy 28 qańtarda bolǵan keńeıtilgen otyrysynda sóılegen sózinde keltirgen derekter aıǵaq. Byltyr Prezıdent Ákimshiligine 50 myńnan asa ótinish kelip túsken, al elimizdegi barlyq memlekettik organǵa shamamen 4 mln ótinish joldan­ǵan. Bir jaǵynan, bul jurttyń Pre­­zı­dent usynǵan «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyna senetinin kórsetedi, al ekinshi jaǵynan, azamattardyń ótinishteri memle­kettik organdardyń kúndelikti jumysy barysynda sheshimin tappaı jatqanyn ańǵartady. Osy oraıda Qasym-Jomart Toqaev: «Ákimderdi tikeleı saılaý­dyń nátıjesinde memlekettik qyzmetshilerdiń jańa sanaty – saılanatyn basshylar paıda boldy. Bul – 2,5 myńnan asa basshy laýazymyndaǵy qyzmetker degen sóz. Olardyń arasynda bu­ryn memlekettik qyzmette ju­mys istemegen azamattar, sonyń ishinde jastar kóp. Sol sebepti saılanǵan ákimder men túrli deńgeıdegi basshylardy keshen­di daıyndyqtan ótkizý másele­si óte ózekti bolyp tur. Úkimet­ke Mem­lekettik qyzmet isteri agent­tigimen birlesip, «Ákimder mektebi» oqytý jobasyn iske qosýdy tapsyramyn», dedi.

Bıyldan bastap aýyldar­dyń ǵana emes, elimizdegi búkil aýdannyń ákimderi jergilikti bılik basyna saılaý jolymen keletin bolǵandyqtan, atalǵan jobanyń mańyzy tipti arta túspek. О́tken jyly qanatqaqty rejimde ótkizilgen 42 aýdan men 3 oblystyq mańyzy bar qala ákimderin saılaý nátıjesi osyndaı oıǵa jeteleıdi. Sebebi saılaý balamaly negizde bolyp, bir orynǵa keminde eki-úsh kandıdat talasqan. Bul úrdis aldaǵy ýaqytta jalǵasyn taýyp, saılaýshylar kóńilin tapqan úmitker­ler jeńiske jetetini anyq. Biraq olardyń bári birdeı jurtqa bergen ýádesin oryndaı alatyn qaıratker tulǵa bolatynyna eshqandaı kepildik joq. Osy rette Arıstoteldiń «Demos (halyq) ta ózinshe bir monarh bolǵysy keledi. Sondyqtan da olardyń aldynda jaramsaqtar qurmetke ıe bolady. О́ıtkeni demagog – halyqqa jaramsaqtanýshy emes pe?» degen sózi oıǵa oralady. Uly oıshyldyń kóregendigin qazir Eýropanyń keıbir elderindegi saılaýlarda popýlıst saıasatkerler jeńiske jetip jatqany aıǵaqtaıdy. Osyndaı keleńsiz qubylys elimizdegi aýyl ákim­deriniń saılaýy barysynda paıda bolǵany da belgili.

«Aýyl ákimderin saılaý naýqany bastalǵannan keıin kóp uzamaı, Senatta qyzmet istep júrgen kezimde osy jańashyldyqtyń shynaıy nátıjelerin naqty bilý úshin jeke kóligimmen Qaraǵandy obly­synyń Ulytaý jáne Jańaarqa aýdandaryna baryp, jańadan saılanǵan aýyl ákimderimen kezdesýler ótkizdim. Olardyń aldaǵy ýaqytta nendeı sharýalarmen aınalysatynyn suradym. Kóbi óz okrýgterine qaraıtyn eldi mekenderdi aýyz­sý­men qamtamasyz etý, joldardy jóndeý, kóshelerdi jaryq­tandyrý sııaqty máselelerdi kóteretinin aıtty. Kezek jasy qyryqtan asqan jigitke kelgende ol: «Bizdiń aýyldyń atyn ózgertip, bir atamyzdyń esi­min bergizýdi qolǵa alamyn», dedi. «Odan basqa qandaı ispen aına­lyspaqsyz?» degen saýalyma jaýap bere almaı, únsiz qaldy. Bir aýyldyń taǵdyry senip tapsyrylǵan ákimniń deńgeıi osyndaı bolyp shyqty. Mundaı kezdeısoq adamdardyń aýyl ákimi bolyp saılanyp ketýiniń sebebin surastyrǵanymda, aýmaqtyq saılaý komıssııalarynyń basshylary keı jerlerde áli kúnge ata-ataǵa bólinýshilik baryn aıtty. Sonyń kesirinen keıde qolynan is kele­tin azamattardyń joly bol­­­maı, atalastarynyń sany kóp sha­l­ǵaı bireýler jeńiske je­tip jatady eken», degen edi biz­ben suh­batynda Ortalyq saılaý komıs­sııa­synyń tóraǵasy Nurlan Ábdirov.

Ádilin aıtý kerek, aýyl ákimderin saılaýda oń mysaldar da az emes. Máselen, Atyraý oblysyndaǵy áıgili Saraıshyq aýylynyń belsendileri buryn­ǵy aýyl ákimniń jumysy­na kóńili tolmaǵandyqtan, onyń ornyna saılaıtyn adamdy óz­deri izdepti. Aýylda senim arta­tyn­­daı kadr kórmegen soń aýdan ákiminen laıyqty kandıdatýrany taýyp berýdi ótingen. Ol aýdannyń Kásipkerlik bóliminiń basshysy bolyp istep júrgen Jeksenbaı Pazylovtyń kandı­datýrasyn usynǵan. Buǵan Saraı­shyqtyń jigitteri namys­tanyp, óz ortalarynan úsh úmit­ker shy­ǵarǵan. Balamaly saılaý qory­tyn­dysynda aýyldyń daýys berý quqyǵy bar turǵyndarynyń 74 paıyzynyń daýysyn alǵan Jeksenbaı jeńiske jetken.

Túrkistan oblysynyń Saıram aýdanyndaǵy Qutarys aýyly­nyń belsendileri men aqsaqal­dary da aqyldasa kelip, aýyl ákimi­niń saılaýyna túsýge aýdan­nyń Jolaýshylar tasymaly jáne kólik bólimin basqaryp júrgen Myrzahan Kerimbekovti shaqyrǵan. Buǵan kelispegen aýyl jigitteri óz aralarynan 4 úmitker usynǵan. Biraq balamaly saılaý­da Myrzahan saılaýshylardyń 76,1 paıyzynyń daýysyna ıe bolǵan. Bul mysaldar ata men rý­dyń múddesin emes, tutas aýyldyń múddesin kózdegen oń úrdis te qalyptasa bastaǵanyn kórsetedi.

Qoǵamda «Aýyl ákimi bolý úshin joǵary bilimniń qajeti joq. О́ıtkeni keı aýyldan joǵa­ry oqý ornyn bitirgen laıyqty maman tabý ońaı emes» degen pikir de aıtylyp júr. Bul rette Nurlan Ábdirov: «О́ńir­­ler­de bol­ǵanymyzda osy másele­ge jurt­­shylyqtyń, ásirese jastar­dyń kózqarasy qandaı ekenine arnaıy nazar aýdardyq. Olardyń 99 paıyzdaıy aýyl ákimi­niń mindetti túrde joǵary bilimi bolýy kerek dep sanaıdy. Sebebi tórtinshi bıýdjet, ıaǵnı aýyldyq ákimdikterdiń bıýd­jeti engizilgennen keıin aýyl ákimderiniń qoldanystaǵy zań­na­ma­ny bilý qajettiligi eselep artty. Onyń ústine zańdardaǵy ózgeris­terdi de qalt jibermeı, qadaǵa­lap otyrý qajet. Joǵary bilim sol úshin kerek. Qazirgi ýaqyt­ta aýyl ákimderine jo­ǵary bilim­niń ózi de azdyq etedi. Saılan­ǵan ákimderdi Prezıdent janyn­daǵy Memlekettik qyzmet akade­mııas­ynyń janyndaǵy arnaıy daıyndyq kýrsynan ótkizý qajet», degen edi.

Shyntýaıtynda, aýyl men aýdan ákimderi ǵana emes, óńir­ler men ortalyq memlekettik organ­dardyń jańadan taǵaıyn­dal­ǵan birinshi basshylary da al­daǵy ýaqytta ashylatyn «Ákim­der mektebi» oqytý jobasyna qatys­tyrylsa, artyq emes. О́ıt­keni olar, negizinen, ekonomıka sala­sy­nyń bilikti mamandary bol­ǵa­ny­men, keıbireýleriniń saıası bilimi jetispeı jatatynyn kórip júrmiz. Saýal qoı­ǵan buqaralyq aqparat qural­darynyń ókilderine ádeppen jaýap berýdiń ornyna, dúrse qoıa beretin joǵary laýazymdy sheneýnikter kezdesip qalatyny da – sonyń aıǵaǵy.

Túıindeı aıtqanda, Memleket basshysynyń «Ákimder mektebin» ashý týraly bastamasy – ómirlik qajettilikten týyndaǵan sheshim. Qalaı bolǵanda da halyq senimine ıe bolǵan ákimderdi jáne ártúrli deńgeıdegi basshy kadrlardy arnaıy daıyndyqtan ótkizip, bilimi men biligin arttyrýdyń qajettigi sózsiz.