Kıeli ordanyń has sheberi

Qaı akterdiń de shyǵarmashy­lyǵy týraly oı bóliser ár adam eń aldymen kórermendik tájirı­besine súıenip, kórermendik ja­dyn jańǵyrtýǵa umtylady. Osy pi­kirdi akter Bekjan Turys shyǵar­mashylyǵyna oraılastyra tar­qat­saq, onyń otyz jasqa tolmaı turyp T.Nurmaǵanbetovtiń rejısser Á.Rahımov qoıǵan «Bes boı­daqqa bir toı» komedııasyndaǵy bas keıipker, ataqty Qyrmanbaı shal rólin oryndaýynyń, árıne, jóni bólek. Deı turǵanda akterdiń alǵashqy kezeń rólderinen – túp-tegi, dil-bolmysy bir-birine úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn Dıýana (Á.Kekilbaev. «Abylaı han», rejısseri B.Atabaev) jáne A.Chehovtyń «Shaǵalasynda» (rej.B.Atabaev) ónerdegi ózin súıe­tin aktrısa Arkadına úıiniń qyz­met­shisi Iаkov beıneleri kóz al­dyńyzǵa kelip, Dıýananyń kúńi­rengen, Iаkovtyń «tamaǵyna bul­bul qondyryp» án salǵan daýsy qulaqta jańǵyrady. Mundaı sezim-retrospeksııa akterdiń áý bastan-aq qandaı ról oryndasyn meıli, sahnaǵa ózimen erekshe bir aýra, kóńil kúı alyp shyǵýǵa umtylýynan, osy joldaǵy tynymsyz izdenisinen týyndaıtyn bolsa kerek. Teatrda alǵashqy jyldary epızodtyq bolsyn, meıli, «ózine ózi ról jasap alyp, kózge túsken», rýhanı izdenisi bıikke jetkizgen akter Bekjan Turys búginde qazaq óneriniń úlken tulǵasy, bolmysymen de, ónerimen de ulttyq teatr irgetasyn qalaǵan alyptardyń laıyqty jalǵasy.

Kúni búginge deıin úlkendi-ki­shili jetpiske tarta ról oryn­daǵan Bekjan Turys keń plandy akter jáne tragedııa, drama, komedııa janr­larynyń qaı-qaısysynyń da sheberi. Keıipkerleriniń tek ózin­dik jeke ómirbaıanyn júlgeleıdi, harakterlik ósýi jolynda daralyq sıpat darytady. Eń aldymen, ádebı túpnusqamen jaqsylap tany­syp-taldap, shyǵarmanyń rýha­nı keńistigin ıgerip, boıǵa sińire­di de, ár keıipkeriniń bolmy­syn, kúrdeli tabıǵatyn zertteı-zer­deleı otyryp, tolyqqandy som­dap shyǵady. Bul tusta Bek­jan­nyń tól ádebıetimizdi, tarı­hymyzdyń ótkeni men búginin, salt-dástúrimizdi jaqsy biletinin jáne onyń ozyǵyn ustanatyn, taǵy da qaıtalasaq, ulttyq topyra­ǵy qunarly akter ekenin qadap aıtqymyz keledi.

Qazaqy parasat-paıymy, órisi keń akter shyǵarmashylyǵynda ulttyq harakterlerdiń orny bólek. M.Áýezovtiń «Abaıynda» Kókbaı, Syrttan, Baımaǵambet (rej. Á.Mámbetov), «Aıman-Shol­pa­nynda» Jaras, «Abaıynda» shoq­tyqty keıipker Jırenshe (rej.E.Obaev), «Qıly zamanynda» Jámeńke, T.Mámeseıittiń «Bákeı qyzynda» Shubaraıaq Oraz, A.Súleımenovtiń «Keginde» Seri (rej.Á.Rahımov), Q.Ysqaqtyń «Jan qı­maǵynda» Júsip (rej. B.Ata­baev), Shahımarden, Q.Ysqaq­tyń «Qazaqtarynda» Ádik (rej. T.Ál-Tarazı), I.Orazbaıdyń «Qor­­­qyt» dramasynda Áke (rej. I.Vaıt­kýs), bul tizimdi jal­ǵas­ty­ra berýge bolady. Sońǵy on shaq­ty jyl kóleminde rýhanı izde­nis aıasy keńı túsken, tolysqan akter­diń «Shákárim» spektaklindegi (avtor jáne rejısser Á.Rahımov) aqyn, fılosof, taqýa Shákárim beınesi – sahnalyq qana emes, rýhanı da úlken jeńisi. Tarıhı keıipkerlerdi sahnalar aldynda, óziniń aıtýynsha, tarıhty kóp qaýzap, tarıhı shyǵarmalar oqyp, fılmder kóretin akterdiń daıyndyq barysynda Shákárim fılosofııasyn zerttegeni, bolmys-sabyrlyǵynyń bastaý kózin tanýǵa umtylǵany kórinip turady. Osy sıpattas taǵy bir róli «Aqtastaǵy Ahıko» (M.Omarova, rej.A.Maemırov) dramasyndaǵy Aqaıdyń Qaseniniń beınesi.

Jalpy akterdiń keıipker­leriniń jan dúnıesine ený, bolmysyn ıgerý tájirıbeleri qyzǵy­lyqty. Atap aıtarlyǵy – ol de­tal­darǵa erekshe mán bere­di. Sondyqtan da onyń ekinshi plan­daǵy, tipti epızodtyq keıipker­leriniń ózi tolyqqandy, jandy shyǵyp, kórermen kókeıinde jattalyp qalady. Mysaly, «Abaıdyń» keıingi qoıylymynda (rejısser E.Obaev) Jırensheniń Aıdar men Ajar arasyndaǵy súıispenshilikke baılanysty daýǵa bılik aıtatyn sahnasyn eske túsirelik. Qazaqta bı bitken sheshen. Degenmen de Bekjan-Jırensheniń desteletip sóıleýi, sóz saptaýy qandaı! Qolyndaǵy kúmis shaqshadan syz­dyqtatyp nasybaı atýy she! О́zi syr bermegensigenimen, ábden qansorpasy shyqqanyn etekteı qol oramalymen bet-moınynyń terin bıpazdap súrte bergeninen, eń sońynda oramaldy jelkesine salyp alǵanynan sezesiz. Bitispes jaýlyqqa bet alǵan Orazbaılar tobynyń beldi ókili Jırenshe osal jaý emes, óz ýaqytynyń, ortasynyń myqtylarynyń biri. Akter oıyny osyny tanytady.

Keń uǵymnan alǵanda akter ataý­ly óz ýaqytynyń ıdeıalary, ıdealdaryn qoǵamǵa jetkizetin, kerek deseńiz, nasıhattaıtyn kommýnıkator. Osy retten kelgende, akter Bekjan Turys T.Nurmaǵanbetovtiń «Bes boıdaqqa bir toıynda» Qyr­manbaı (rej.Á.Rahımov) B.Mu­qaıdyń «О́mirzaıasynda» Sezar (rej. Q.Súgirbekov), «Sergel­deń bolǵan serilerinde» Nurbaı, M.Sársekeniń «Tenderge túsken kelinsheginde» Taýbaı, Q.Mu­hamed­janov, Sh. Aıtmatovtyń «Kók­tó­bedegi kezdesýinde» Isabek (rej.O.Kenebaı), B.Jákıevtiń «Júreıik júrek aýyrtpaıynda» Qarııa (rej. E.Obaev) syndy zamandastar, sondaı-aq T.Nur­maǵanbetovtiń «Qojanasyr tiri ekeninde» (rej.O.Kenebaı) jı­naqtyq beıne Qojanasyr arqyly sahnadan ulttyq múddeler týraly tolǵaıdy, zamanǵa ár qyrynan ún qosady. Bekjannyń alǵashqy úlken rólderiniń biri Qyrmanbaı shal men keıingi Qojanasyrda úndestik bar. Spektaklder barysynda komedııalyq qımyl-qareketteri kórermenin qyran-topan kúlkige qaldyratyn Qyr­manbaı – áýletiniń erteńin, al, Qojanasyr – halqynyń, jalpy túrki jurtynyń bolashaǵyn oılap alańdaıdy. Ekeýiniń de túıini – «Kimge kúlemiz, myrzalar?!.». Aıtpaqshy, 2002 jyly sahnalanǵan «Bes boıdaqqa bir toı» repertýarda otyz jyldaı úlken tabyspen júrip jatyr. Jas býyn akterlermen 2019 jyly qaıtadan sahnalanǵan qoıylymnyń dińgegi, árıne, Qyrmanbaı – B.Turys.

Komedııalyq shyǵarmalar degende akterdiń álemdik klassıkadan Molerdiń «Aqymaq bolǵan ba­sym-aı!» komedııasynda Kolen, F.Dıýmanýar men A.D.Ennerıdiń «Don Sezar de Bazan» komedııa­synda (rej. Á.Rahımov) koroldik qushananyń bas kútýshisi markız de Montefıore rólderiniń de ózindik sheshimderi qyzǵylyqty. Bul qatarda Shekspırdiń «Asaýǵa – tusaýyndaǵy» Slaı, Pedant (rej. Á.Mámbetov), Gogoldiń «Revızorynda» Shpekın («Para», rej. E.Obaev) beınelerin de ataýǵa bolady.

Akterdiń kúrdeli beıneleriniń biri – R.Otarbaevtyń «Sultan Beıbarys» (rej.Iý.Hanınga-Beknazar) tarıhı dramasyndaǵy Hýan ýázir. Bul – akterdi múldem jańa qyrynan tanytqan ról. Qýlyǵyna quryq boılamaıtyn, tula boıyna kek tunǵan, jaýyz, aıar ýázir syrt kózge máıin, al shyndyǵynda óte qorqynyshty. Ataqty fransýz jazýshysy V.Gıý­gonyń «Parıj Qudaı-Ana sobory» romanyndaǵy Kvazımododaı búkir, dybyssyz júrip, dybyssyz kúletin onyń shyn serigi – keýdesin órtegen kegi men qyzǵanyshy jáne dilinen habar berer fleıtasy (sybyzǵysy). Túr-tulǵasy, júris-turysy, otyrysy, jalpy plas­tıkasy, tipti daýsyna deıin syr búkken Hýan ýázirdiń shyn bet-beınesin akter birtindep ashady. Onyń myń qubylatyn daýsy kóp jaıttan habar beredi. Jalpy, Bekjan Turys keıipkerleriniń jan dúnıesin, minez erekshelikterin berýge, tartystyń shıelenisti sıpatyn jetkizýge sóz dramatýrgııasyn, ıaǵnı sóz «áreketin» meılinshe meńgergen óner ıesi. Sóz qudireti ata qany, ana sútimen sińgen akterdiń daýsy qazaqy maqamdy, sonshalyqty tabıǵı jáne júrekten shyǵatyndyqtan da qaı keıipkeriniń bolsyn sóz saptaýy tyńdaýshynyń qulaq quryshyn qandyrady.

Bekjannyń shoqtyǵy bıik rólde­riniń taǵy biri hám biregeıi – Birjan sal. A.Súleımenovtiń «Adasqaq» sıkli boıynsha rejısser Á.Rahımov qoıǵan spektakldegi basty keıipker. О́mirbaıandyq emes, ónerbaıandyq kórkem qoıylym oqıǵalary bir kún ishinde, óń men tús arasynda ótedi. Dert meńdegen Birjan sal. О́mir-óner eles­teri. Qumsaǵaty túgesile bastap, jany shyrqyraǵan Birjannyń Abaımen, Aqanmen, Uly dalanyń basqa da oı ustar, sóz ustar, el ustarlarymen kezdesýleri, rýh túleter qaýyshý hám ketisýleri... «...О́terinde, keterinde shyr aınaldy...» pánı dúnıedegi óksik-ókinishter... О́nerdegi ustanym, ómirlik qaǵıdalarǵa baılanysty qaqtyǵystar... Jan dúnıesindegi arpalys, astan-kesten, ar aldyndaǵy arylý... О́te tyǵyz-nyǵyz jazatyn sýretker A.Súleımenovtiń qaı sóılemine de akter jan bitiredi.

Qoıylymnyń shyrqaý shegi – «Temirtas». Án hám zar-miná­jat. Qazaqta teńdesi joq mýzy­kalyq joqtaý. Rekvıem... Akter B.Turys bir jarym saǵat boıy sah­na­dan bir ketpeı, osy ahýal, osy fılosofııanyń barlyǵy ózi­niń jan dúnıesine, ómirlik-óner­lik us­tanymdaryna úndes bolǵan­dyqtan da erekshe bir shabytpen, qýat-qajyrmen alyp shyǵady. «Te­mirtasty», qoıylymdaǵy basqa da ánderdi akterdiń ózi oryndaıdy. Ánshilik – Bekjan talantynyń quramdas bir bóligi jáne qaza­qy maqam, daýys onyń ánshilik óneriniń de máıegi. Ánniń bási men babyn biletin akterdiń tutas bir mını-spektaklge aınalatyn táj-ánderi spektaklderdiń kórki. Bul tusta biz – «Úkili Ybyraı» (Sh.Qusaıynov, rej. B.Atabaev) spektaklinde Aqan rólindegi Bek­jan oryndaǵan «Shyrmaýyq», «Aqyn. Perishte. Mahabbattaǵy» (Á.Tarazı, rej.Á.Rahımov) Shámshi – Bekjannyń «Syǵan serenadasy», sondaı-aq osy qoıylymdaǵy Estaıdyń «Qorlan» ánderi týra­ly aıtyp otyrmyz. Al jeke oryndaýyndaǵy «Aldaı-aý» (Esen­qul Jaqypbek), taǵy da basqa kóptegen áni tyńdarman júre­ginen áldeqashan oryn alǵan.

Búginde rýhanı da, sheberlik jaǵynan da ábden shyńdalǵan akterdiń beıneler galereıasy shoq­tyǵy bıik róldermen tolyǵyp keledi. Olardyń qatarynda «Qyz Jibektegi» (rej.E.Nursultan) Bazarbaı men «Qozy Kórpesh-Baıan sulýdaǵy» (rej.Á.Rahımov) Qarabaı bar. Talantty jas rejısser Á.О́mirbekulynyń bitimi bólek «Quıyn» spektaklindegi «bitimi bólek» patshaıym Anna Ioannovna. Akter órneginde sım­voldyq-groteskilik beıne. Astam­shylyq, jymysqy saıasattyń sımvoly. О́z-ózinen isinip-kebingen, óktem patshaıymnyń túr-turpaty, barlyq qımyl-qareketinde mys­qyl tunyp tur.

Akter B.Turystyń kıno men televıdenıe áleminde jasaǵan jumysy barshylyq. Onyń bárin sanamalap jatpaımyz. Bekjan Turys úshin teatr – kıeli orda. Muny has sheberdiń sahnalyq shy­ǵarmashylyǵy óz aldyna, teatrǵa, óz talantyna degen adaldyǵynan, jaýapkershiliginen baǵamdaımyz. О́neri men tulǵalyq qasıetteri memleket tarapynan da joǵary ba­ǵalandy. Ol Qazaqstannyń eń­bek sińirgen qaıratkeri, Memleket­tik «Daryn» jastar syılyǵynyń, «Qurmet» ordeniniń, M.Maqataev atyndaǵy, B.Momyshuly atyndaǵy jáne sahna áleminiń mártebeli «Eńlikgúl» syılyqtarynyń laýreaty.

Jalpy akterge, óner adamyna jalt-jult kóz aldar, ýaqyt urlar qyzyq kóp. Osyndaıǵa boı aldyrmaı, jarnamalarda «jaltyldamaı», bet-beınesin satpaı júrgen azyn-aýlaq sanaýlynyń biri – osy Bekjan. Jaltyldaq óner jalpyldaq ta bolyp bara jatqandaı kórinetin kezeńde uly mártebeli kórermenine, qalyń jurtshylyqqa kórkem obrazdary óz aldyna, qoǵam úshin ózekti pikirleri, oıly tolǵamdarymen, keı-keıde naqty jasampaz qare­ket­terimen olja salyp júrgen sanaýlynyń biri de osy Bekjan. Qalyń áleýmet onyń ánine ǵana emes, oıly únine de qulaq túretin shaq qazir. Búginde alpystyń asqaryna shyǵyp otyrǵan akter, óner tulǵasy, halyqtyń súıiktisi Bekjanǵa ózińdeı qatar­lastaryńnyń qarasy mol bolsyn, «almasqa uqsas asyl óneriń» jarqyraı bersin degen tilek bildiremiz.

Álııa BО́PEJANOVA