Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Alkogoldi tutynýdan kópten beri alǵashqy ondyqtyń ishinde kele jatqan elder – negizinen, Eýropa memleketteri. Teris maǵynasyndaǵy birinshi oryndy Rýmynııa ıemdenip tur. Rýmyndyqtar byltyr orta eseppen bir adamǵa shaqqanda 17 lıtr alkogol ishken. Sharabymen tanymal Grýzııa ekinshi oryndy (14,3 lıtr) enshilepti. Syrasymen áıgili Chehııa (13,3 lıtr) úshinshi orynǵa shyǵypty. Odan keıingi oryndar Latvııa (13,1 lıtr), Ýganda (12,2 lıtr), Germanııa (12,2 lıtr), Aýstrııa (12 lıtr), Seıshel araldary (12 lıtr), Bolgarııa (11,9 lıtr), Lıtva (11,8 lıtr) elderine tıesili.
«Eń az ishetin» 10 eldiń qataryna, negizinen, ıslam dinin ustanǵan memleketter kirgen. Olarda alkogol satylmaıdy nemese keı óńirdegi týrıster úshin ǵana satylady. Osy ondyqtaǵy barlyq eldiń kórsetkishi birdeı – jylyna 0,1 lıtr. Olar – Kýveıt, Sýdan, Mavrıtanııa, Somalı, Aýǵanstan, Bangladesh, Saýd Arabııasy, Indonezııa, Mysyr, Nıger. Olardyń qataryna kórsetkishi birdeı Iemen, Pákistan, Lıvııany qosýǵa bolady.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe memleketterdiń ishinde Belarýs alkogol tutynýdan «kósh bastap», 21-orynǵa jaıǵasypty. Belarýstyqtar byltyr jan basyna shaqqanda 10,9 lıtr etıl spırtin tutynǵan. Kórsetkishi 10,4 lıtr Reseı – 29-orynda. Birdeı mólsherde – 5 lıtrden tutynǵan Armenııa men Qyrǵyzstan tıisinshe 94, 95-oryndardy ıemdengen. Ortalyq Azııa memleketteriniń arasynda spırtti ishimdikti eń az ishetin el – Tájikstan 0,9 lıtr kórsetkishimen 156-orynda tur. Kórshiles О́zbekstan 129-oryndy enshilegen (2,6 lıtr). Túrikmenstan 126-orynǵa ıe (2,9 lıtr). Qytaı 87-orynda (5,7 lıtr). Týystas Túrkııa – 146-orynǵa (1,8 lıtr), Ázerbaıjan 135-orynǵa (2 lıtr) shyqqan. Baıan-О́lgeı aımaǵynda qyrýar qandasymyz turyp jatqan Mońǵolııa – 61-orynda (7,9 lıtr).
DDU ustanymy boıynsha jylyna bir adamǵa shaqqanda 8 lıtr etıl spırtin tutyný – kez kelgen el úshin shekti deńgeı. Bul shekten asyp ketý halyqtyń maskúnemdikke salynyp, ulttyq qasıetterinen aıyryla bastaýyna ákelýi múmkin. Elimizge mundaı qaýip tónip turmasa da, osy máselege jaıbaraqat qaraýǵa bolmaıdy. Shyntýaıtynda, qazirgi ahýal kóńil kónshiterlikteı emes. Ishki ister mınıstrliginiń málimetinshe, aýyr qylmystardyń jalpy sanynyń 10%-y, asa aýyr qylmystardyń 22%-dan astamy mastyqpen jasalady. Elimizde medısınalyq aıyqtyrǵyshtar sany azaımaq túgil, kóbeıe túsken. О́tken jyly Túrkistan, Jetisý, Aqtóbe, Qostanaı oblystarynda 7 aıyqtyrǵysh ashylyp, Shymkent, Semeı qalalaryndaǵy osyndaı mekemelerdiń oryn sany ulǵaıtylǵan. Astana qalasy, Jambyl oblysyndaǵy aıyqtyrǵyshtar mas adamdarǵa lyq tolyp ketetindikten, olardy da keńeıtý týraly sóz qozǵalyp jatyr.
Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıtetiniń málimetine júginsek, byltyr mas kúıde jasalǵan quqyqbuzýshylyqtar sany aldyńǵy jylǵymen salystyrǵanda 14,6%-ǵa kóbeıip, 8 598 bolǵan. Sonyń 718-i – Astana qalasyna, 691-i – Qostanaı oblysyna, 668-i – Shyǵys Qazaqstan oblysyna, 661-i – Pavlodar oblysyna, 651-i – Aqmola oblysyna, 578-i – Soltústik Qazaqstan oblysyna, 554-i Aqtóbe oblysyna tıesili. Spırtti ishimdik iship, qoǵamdyq tártip buzǵan adamdar sany Shymkent qalasynda – 62,5%-ǵa, Almaty qalasynda – 50,2%-ǵa, Túrkistan oblysynda – 41,9%-ǵa, Atyraý oblysynda –38,9%-ǵa, Jambyl oblysynda 34%-ǵa kóbeıip ketken. Osy jónindegi kórsetkish tek elordada ǵana sál azaıǵan, ózge óńirlerdegi jaǵdaı nasharlaı túsken.
Otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq ta kóbinese mas kúıde jasalatyny málim. Byltyr mundaı quqyqbuzýshylyq sany burnaǵy jylǵy 923-ten 3 382-ge deıin, ıaǵnı 266,4%-ǵa ulǵaıǵan. Osy jónindegi kórsetkish birde-bir óńirde azaımaǵan. Ásirese Mańǵystaý (854,5%), Qyzylorda (504,8%), Batys Qazaqstan (490%), Túrkistan (459,6%), Aqtóbe (455,2%), Almaty (390,7%), Atyraý (369,2%), Jetisý (372,7%), Abaı (296%) oblystarynda, Almaty (691,4%), Shymkent (482%) qalalarynda otbasylyq-turmystyq quqyqbuzýshylyqtar birneshe ese kóbeıgen. Kóshede, qoǵamdyq oryndarda jasalǵan quqyqbuzýshylyqtar sany da azaımaı tur.
Keıingi jyldary qoldanystaǵy zańnama qataıtylǵandyǵy oń nátıje berip, mas kúıinde kólik júrgizgender sany burnaǵy jylǵy 284-ten byltyr 239-ǵa deıin nemese 15,8%-ǵa azaıǵan. О́kinishke qaraı, ótken jyly Qostanaı oblysynyń bas ımamy Aqmola oblysynyń Býrabaı kentinde kólikti masań kúıde júrgizip, jol erejesin buzǵany úshin sot sheshimimen 15 táýlikke qamaqqa alynǵany, 7 jylǵa kólik quralyn basqarý quqynan aı̆yrý jazasyna kesilgendigi qoǵamnyń ótkir synyna ushyraǵan masqarashylyq boldy. Qazaqstan musylmandarynyń dinı basqarmasy ony qyzmetinen bosatty, arnaıy málimdeme jasap, elimizdegi musylman jamaǵatynan keshirim surady.
Joǵaryda keltirilgen derekter maskúnemdik syndy qoǵamdyq dertpen kúresti kúsheıtý qajettigin aıǵaqtaıdy. Bul rette Ishki ister mınıstrligi etıl spırtiniń aınalymy jónindegi qoldanystaǵy zańnamany qataıta túsýdi usynyp otyr. Atap aıtqanda, Májilis depýtattarynyń qaraýyna engizilgen zań jobasynda alkogoldi onlaın satýǵa tyıym salý, kóńil kóterý mekemeleriniń jumys ýaqytyn shekteý, spırtti ishimdikterdi mamandandyrylǵan saýda oryndarynda ǵana satý sııaqty sharalar kózdelgen. Taǵy bir súıinishti jaıt – polısııanyń spırtti ishimdikterdi satýǵa qatysty zańnamanyń oryndalýyna qoǵamdyq baqylaý jasaý maqsatynda volonterlerdiń kómegine júginýi oń nátıjesin berip, alkogoldi satýda jol berilgen zańsyzdyqtardy áshkereleý eki esedeı artqan.
Maskúnemdikpen kúreste salamatty ómir saltyn ustanǵan eldi mekender sanyn kóbeıtý de mańyzdy. О́ńirlerde araq-sharap satýǵa tyıym salyp jatqan aýyldar bar. Mysaly, jýyrda Soltústik Qazaqstan oblysynyń Aqqaıyń aýdanyndaǵy Daıyndyq aýylynyń turǵyndary jergilikti dúkennen alkogoldi alastaý týraly sheshim qabyldady. Qazir Májiliste qaralyp jatqan Túrkistan qalasyna erekshe mártebe berý jónindegi zań jobasyn talqylaý barysynda depýtat Ardaq Nazarov osy qasıetti mekende spırtti ishimdikter satýǵa tyıym salý týraly pikirin ortaǵa saldy. Árıne, bul týraly naqty sheshimdi túrki áleminiń rýhanı astanasy atanǵan shahar jurtshylyǵy keńinen talqylap baryp qabyldaýǵa tıis. Qalaı bolǵanda da, Túrkistandaǵy kıeli oryndardyń mańynda araq-sharap satylmaǵany jón.
