Sýret: habr.com
Qazir bul tásil doktoranttardyń dıssertasııa qorǵaýyna kedergi bolyp, olardy daıyndaýǵa bıýdjetten bólingen qomaqty qarjy ózin aqtamaıdy. Úsh-tórt jyl bilim alyp, dıssertasııasyn jazyp bitirgen bilim alýshyǵa dıplom berilýi tıis. О́ıtkeni ol osy ýaqyt aralyǵynda qajetti bilimdi ıgerip, zertteý júrgizedi.
Doktorant ǵylymı jumysyn qorǵaı almasa, bul tek onyń ǵana kinási emes, jalpy bizdegi bilim berý júıesiniń kemshiligi. Al «QS World University Rankings», «Times Higher Education» (THE),» Shanghai Ranking» sııaqty álemdegi jetekshi oqý oryndarynyń reıtıngteriniń aldyn bermeıtin AQSh nemese Ulybrıtanııanyń joǵary oqý oryndarynda jaǵdaı basqasha. Bul bedeldi ýnıversıtetter doktoranttyń maqalasy «Scopus» nemese «Web of Science» derekqorlarynda ındekstelgen jýrnaldarǵa jarııalana ma, joq pa – oǵan nazar aýdarmaıdy. Eń bastysy, doktorant bilim berý baǵdarlamasyndaǵy pánderdi tolyq meńgerip, dıssertasııasyn sátti aıaqtasa bolǵany. Keıinirek jumysqa turatyn kezde de ondaı maqalasy bolmasa da qabyldaı beredi. Álbette, maqalasy bar bilim alýshyda basymdylyq bolatyny sózsiz, biraq joq bolsa, qorǵaýǵa shyǵarmaý kedergisi joq. Álemdik ýnıversıtetterde bar osy tıimdi tájirıbeni elimizge engizýge eshqandaı tosqaýyl joq. Skopýs talap etpeıtin Garvard pen Kembrıdj sııaqty bedeldi ýnıversıtetter qandaı da bir qatelik jasap otyrmaǵany belgili. Biz doktoranttarymyz arqyly otandyq ǵylymdy álemge tanytqymyz keledi. Biraq ǵylymǵa endi aralasa bastaǵan jas ǵalymnyń dárejesimen eldegi ǵylymnyń áleýeti ólshenbeý kerek.
Árıne, «Scopus» pen «Web of Science» (WoS) derekkózderindegi jýrnaldardyń álemdegi ǵylymı ortadaǵy mańyzy óte joǵary. Ony eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Bul eki platforma álemdik deńgeıde zertteý jumystarynyń sapasyn baǵalaýda keńinen qoldanylady. Atalǵan basylymdarda jarııalanǵan maqalalar zertteý nátıjeleriniń keńinen tanylýyna jáne ǵylymı qaýymdastyqta moıyndalýyna múmkindik beredi. Alaıda doktoranttarymyzdyń bul derekqorlarda jarııalanǵan maqalalarynyń kóbisi keıde naqty ǵylymı jańalyqtardan góri, tek «formalyq talaptardy oryndaýǵa» jazylyp júrgeni jasyryn emes. Mundaı jumystardyń nátıjesinde, ǵylymı zertteýlerdiń mazmuny emes, olardy jarııalaý sharttary mańyzdy bolady. Doktoranttarǵa bul talap úlken aýyrtpalyq týǵyzyp otyr. О́ıtkeni ǵylymı jumystyń máni men mazmunyna qaraǵanda, ındekstelgen jýrnaldarǵa maqala jarııalaýǵa eń aldymen kóńil bólinedi. Mundaı jaǵdaı ǵylymı zertteýlerdiń sapasyn tómendetip, zertteý jumysynyń maqsatsyz júrgizilýine sebep bolyp otyr.
Bul óz kezeginde ǵylymı nátıjelerdiń qoǵamǵa tıimdiligine keri áser etip, shynaıy ǵylymı jańalyqtardy jasaý múmkindigin shekteıdi. Al, amerıkalyq nemese brıtandyq ýnıversıtetterde doktorantýra baǵdarlamalary stýdentterge ǵylymı zertteý daǵdylaryn úıretip, ǵylymǵa naqty úles qosýǵa negizdelgen. Mundaı elderde shynaıy zertteý nátıjelerine mán beriledi.
«Statista» derekter saıtynyń aqparaty boıynsha 2020–2021 oqý jylynda AQSh-ta shamamen 194 059 doktorlyq dıssertasııa qorǵalǵan. Bul kórsetkish 2031–2032 oqý jylyna qaraı artyp, 229 601 adam doktorlyq dárejege ıe bolady dep boljanyp otyr. Budan jyldan-jylǵa ǵylymmen aınalysatyndar sanynyń óskenin baıqaýǵa bolady. Sáıkesinshe, sátti qorǵap, ǵylymǵa úles qosyp jatqandar da jeterlik. Garvard sııaqty álemdegi jetekshi ýnıversıtetterdi támamdaý kórsetkishi ádette 98 paıyzdy quraıdy, bul – amerıkalyq kolledjder men ýnıversıtetterdegi eń joǵary kórsetkishterdiń biri. Al Ulybrıtanııanyń «Higher Education» statıstıkalyq agenttiginiń málimeti boıynsha 2022–2023 jyldary doktorantýrada 115 705 bilim alýshy oqyǵan eken. Ulybrıtanııada PhD baǵdarlamasyn aıaqtamaý kórsetkishi shamamen 19,5 paıyzdy quraıdy, onyń ishinde 16,2 paıyz stýdent PhD baǵdarlamasyn erte tastap ketse, 3,3 paıyz stýdentter emtıhan tapsyra almaıdy. PhD baǵdarlamasyna tirkelgen barlyq stýdenttiń 80,5 paıyzy doktorlyq dárejege ıe bolady. Bilim jáne ǵylym salasynda joǵary turǵan bul eki elde de jýrnaldarǵa maqalalary shyqpaı, qorǵaı almaı qalǵan birde bir doktorant joq. Dıplom almaı qalýlaryna – óz erkimen oqýdan shyǵýy, emtıhan tapsyra almaý nemese jeke basqa da jaǵdaı sebep bolýy múmkin.
Al bizdegi jaǵdaı múldem basqasha. 2023 jyldyń qorytyndysy boıynsha elimizde 1500-den astam doktoranttyń tek 38 paıyzy ǵana dıssertasııa qorǵaǵan. Olardyń teń jarymy ǵana ǵylymı qyzmetpen aınalysady. Qarajattyń jetkilikti bólinýine qaramastan, ǵylym doktorlaryn daıarlaý salasyndaǵy qarjy tıimdi paıdalanylmaı otyr. 2011–2022 jyldar aralyǵynda doktorantýrada 10 276 adam bilim alyp, olardyń 4 497-i ǵana dıssertasııa qorǵaǵan. Bul olardyń jalpy sanynyń 44 paıyzyn quraıdy. Oqýdy aıaqtaǵandardyń kópshiliginiń qorǵamaýy, árıne el ekonomıkasyna shyǵyn.
Eger atalǵan derekkózderdegi jýrnaldarǵa maqala jarııalaý degen talapty alyp tastaıtyn bolsaq, dıssertasııa qorǵaıtyndar sany kóbeıetini daýsyz. Bizdińshe, PhD sany shamadan tys kóbeıip ketedi dep qaýiptenýdiń qajeti joq. Eń bastysy, dıssertasııalyq keńesterde bilikti mamandar bolýǵa tıis. Buǵan deıin de bul jýrnaldarsyz ǵalym daıyndalyp keldi. Odan el ǵylymy tómendegen joq.
Árıne, alǵa ilgerileýshilik te joq emes. Sońǵy ýaqytta keıbir mamandyqtardan mundaı talap alynyp tastalyp edi, osy saladaǵy jas ǵalymdardyń shyǵýyna jol ashyldy. Akademııalyq oqýyn aıaqtaǵan soń qorǵap jatqandar bar. Olardyń ǵylymǵa qosyp jatqan úlesi mardymsyz dep aıta almaımyz. Álemdi moıyndatpasa da otandyq ǵylymynyń órkendeýine septigin tıgizip júr.
Qazaqstandaǵy ǵylymı júıege de osy baǵytta ózgerister men jańalyqtar engizilýi tıis. Týrasyn aıtsaq, dıplom men ǵylymı dárejeler tek formaldy túrde jarııalanǵan maqalalardyń sany nemese ındeksterde jarııalanýyna emes, zertteý jumystarynyń mazmuny men sapasyna, naqty ǵylymı jańalyqtar men jetistikterge negizdelýi qajet. Iаǵnı PhD dárejesin alatyn kezde tek ǵylymı basylymdarǵa shyqqan maqala emes, doktoranttyń júrgizgen zertteýiniń tereńdigi men onyń qoǵamǵa jáne ǵylymǵa qosqan naqty úlesi baǵalanǵany durys.
Dosym BAIDRAHMANOV,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ kafedra meńgerýshisi, dosent
