Jemqorlyqqa qarsy kúres kúsheıdi

«Transparency International» málimetine sú­ıensek, Qazaqstan 2018 jylǵy SJQI boıynsha múmkin bolǵan 100 baldyń 31-in ǵana jınap, 180 memlekettiń ishinde 124-oryndy ıemdengen. Osy jónindegi kórsetkish 2019 jyly – 34 ball (113-oryn), 2020 jyly – 38 ball (94-oryn), 2021 jyly – 37 ball (102-oryn), 2022 jyly – 36 ball (101-oryn), 2023 jyly 39 ball (93-oryn) bolǵan. Byltyrǵy ilgerileýge sybaılas jemqorlyqqa qarsy keshendi sharalardy iske asyrýdyń nátıjesinde qol jetkizilgen. Bul rette dúnıejúzi boıynsha ortasha ball 43 ball ekenin eskergen jón. Sol sebepti Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi men basqa da múddeli mem­lekettik organdardyń bórikterin aspanǵa atýlaryna áli erte. О́ıtkeni SJQI boıynsha kórsetkishi 50 baldan tómen elder sybaılas jemqorlyq deńgeıi joǵary memleketter bolyp sanalady.

Sybaılas jemqorlyqty túbegeıli jeńdi deýge bolatyn elderdiń «ondyǵyna» Danııa (90 ball), Fınlıandııa (88 ball), Sıngapýr (84 ball), Jańa Zelandııa (83 ball), Lıýksembýrg (81 ball), Norvegııa (81 ball), Shveısarııa (81 ball), Shvesııa (80 ball), Nıderland (78 ball), Avstralııa (77 ball), Islandııa (77 ball), Irlandııa (77 ball) syndy zań ústemdigi ornaǵan memleketter kirdi. Burynǵy keńes odaǵynan bólinip shyqqan Baltyq jaǵalaýy respýblıkalary – Estonııa (76 ball, 13-oryn), Lıtva (63 ball, 32-oryn) jáne Latvııa (59 ball, 38-oryn) da jemqorlyqty eńsergen elder sanalady. «Qara altyn» – munaıdy halqynyń ıgiligine jaratyp otyrǵan Birikken Arab Ámirlikteri (68 ball, 23-oryn), Qatar (59 ball, 38-oryn), Saýd Arabııasy (59 ball, 38-oryn) jáne Bahreın (53 ball, 53-oryn) – jemqorlyqty tizgindeı bilgen musylman mem­leketteri. Al osy qoǵamdyq indetpen kú­­reste eń artta qalǵan «ondyqtyń» ishinde Oń­­tústik Sýdan (8 ball, 180-oryn), Somalı (9 ball,­ 179-oryn), Venesýela (10 ball, 178-oryn), Sırııa (12 ball, 177-oryn), Iemen (13 ball, 173-oryn), Lıvııa (13 ball,173-oryn), Erıtreıa (13 ball, 173-oryn), Ekvatorlyq Gvı­neıa (13 ball, 173-oryn), Nıkaragýa (14 ball, 172-oryn), Sýdan (15 ball, 170-oryn), Sol­tústik Koreıa (15 ball, 170-oryn) bar.

Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreste Táýelsiz memleketter dostastyǵy men Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderiniń ishinde Arme­nııa (47 ball, 63-oryn) men Moldova (43 ball, 76-oryn) ǵana Qazaqstannyń aldyna túsip otyr. Burnaǵy jyly 37 ball (98-oryn) alǵan Belarýs byltyrǵy qorytyndy boıynsha 33 ball ǵana (114-oryn) jınady. Kórshiles Reseıge 2023 jyly 26 ball (141-oryn) berilse, byltyr 22 ball ǵana tıdi (154-oryn). Sondaı-aq 2009 jyly TMD quramynan shyqqan Grýzııa eki jyl qatarynan 53 ball (53-oryn) aldy. TMD-ǵa 2018 jylǵa deıin múshe bolǵan Ýkraına nebári 35 balǵa (105-oryn) ıe.

Jemqorlyqqa qarsy kúreste Qazaqstan Túr­ki memleketteri uıymyna (TMU) múshe elder­diń báriniń aldynda keledi. 2024 jyldyń qorytyndysy boıynsha Túrkııa – 34 balmen 107-orynda, О́zbekstan – 32 balmen 121-orynda, Qyrǵyzstan – 25 balmen 146-orynda, Ázerbaıjan – 22 balmen 154-orynda tur. TMU-nyń baıqaýshy-memleketteri – Majarstan – 41 balmen 82-oryndy, Túrikmenstan – 17 balmen 165-oryndy mise tutty. Jemqorlardy ólim jazasyna kesip jatatyn tártibi qatań kórshimiz – Qytaı Halyq Respýblıkasyna ótken jyly jemqorlyqpen kúreste 43 ball, 76-oryn buıyrdy. Baıan-О́lgıı aımaǵynda qalyń qazaq dıasporasy ómir súrip jatqan Mońǵolııa 33 balmen 114-orynǵa taban tiredi.

Keıingi jyldary elimizde jasalǵan jem­qorlyq qylmystardyń azaıý úrdisi baıqalady. Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń málimetine qaraǵanda, osyndaı qoǵamǵa qaýipti quqyq buzýshylyqtyń sany 2022 jyly – 1 530, 2023 jyly – 1 461, 2024 jy­ly 1 269 bolǵan. Alaıda barlyq óńir­de­gi­ jaǵdaı birdeı emes. Byltyr elorda men ­7 ob­­lysta osy qoǵamdyq indet azaımaq tú­gil, odan ári údeı túsken. Elge úlgi kórsete­tin jóni bar Astana qalasynda 2022 jyly – 152, 2023 jyly – 196, 2024 jyly 227 jemqorlyq faktisi áshkerelengen. «Balyq basynan shirıdiniń» kebi – bul. Jaqynda basshylyǵy aýystyrylǵan Abaı oblysynda 2022 jyly – 8, 2023 jyly 31 jemqorlyq qylmys jasalǵan bolsa, osy jónindegi kórsetkish byltyr – 58-ge jetip, burnaǵy jylǵymen salystyrǵanda 87 paıyzǵa ulǵaıǵan. Bul – antırekord. Jambyl oblysynda 2023 jyly – 43, 2024 jyly 63 jemqorlyq qylmys áshkerelenip, burnaǵy jylǵymen salystyrǵanda «ósim» 46,5 pa­ıyz bolǵan. Qyzylorda oblysynda 2023 jyly – 23, 2024 jyly 32 jemqor tuzaqqa túsken, ıaǵnı byltyrǵy kórsetkish burnaǵy jylǵyǵa qaraǵanda 39 paıyzǵa artqan. Jemqorlyq quqyq buzýshylyqtar sany ótken jyly Shyǵys Qazaqstan oblysynda – 21 paıyzǵa, Pavlodar oblysynda – 19 paıyzǵa, Almaty oblysynda – 14 paıyzǵa, Jetisý oblysynda 8 paıyzǵa kóbeıip ketken. Sybaılasqan qylmystar sany keıbir óńirlerde burnaǵy jylmen salystyrǵanda birshama azaıǵanymen, áli de kóp. Máselen, Almaty qalasynda byltyr – 105, Shymkent qalasynda – 102, Túrkistan oblysynda 83 jemqorlyq faktisi tirkelgen.

Taǵy bir nazar aýdararlyq jaıt – quqyq buzýshylyqqa, sonyń ishinde jemqorlyq qylmysqa jol bergen memlekettik qyzmet­shiler sany 2022 jyly 1 049 bolsa, burnaǵy jyly osy kórsetkish 489-ǵa deıin azaıǵan, al ótken jyly taǵy 681-ge deıin kóbeıgen. Ártúrli quqyq buzýshylyq jasaǵan sheneý­nikter sany Túrkistan oblysynda burnaǵy jylǵy 24-ten 117-ge deıin nemese 387 paıyzǵa sharyqtaǵan. Zańnan attaǵan memlekettik qyzmetshiler qatary Pavlodar oblysynda 23-ten 62-ge deıin (169,6 paıyz), Qyzylorda jáne Mańǵystaý oblystarynda 13-ten 23-ke deıin (76,9 paıyz), Atyraý oblysynda 15-ten 24-ke deıin (60 paıyz), Almaty oblysynda 28-den 44-ke deıin (57,1 paıyz), Qostanaı oblysynda 15-ten 23-ke deıin (53,3 paıyz) qalyńdaǵan. Sondaı-aq quqyq buzýshylyq jasaǵan prokýratýra organdary qyzmetkerleriniń sany burnaǵy jylǵy 1-den 6-ǵa deıin, sýdıalar sany 3-ten 6-ǵa deıin kóbeıgen. Memleket basshysy «Zań jáne tártip» tujyrymdamasyn júzege asyrýdy talap etip otyrǵan qazirgi ýaqytta atalǵan óńirler men quqyq qorǵaý organ­darynyń basshylary kadrlarmen ju­mys­ta jiberilgen eleýli kemshilikterdi aldaǵy ýaqyt­ta boldyrmaý sharalaryn qoldanýǵa tıis.

Jemqorlyqqa qarsy kúreste formalızm kóri­nisteri de baıqalyp qalyp júr. Mysaly, byltyr Petropavl qalasynyń eki televızııa­lyq jáne baılanys munarasyn jańa jyl qar­sańynda jaryqdıodty shamdarmen bezen­dirýge jergilikti bıýdjetten 229,5 mln teńge bólin­geni týraly jergilikti jýrnalıst Tó­legen Imanov áleýmettik jelide oryndy dabyl qaqty. Aıtylǵan synǵa oblys ákimi qulaq asyp, qalalyq ákimdik pen astanalyq jaýapkershiligi shekteýli seriktestiktiń ara­synda jasalǵan shartty buzǵyzdy. Únem­delgen qarjy petropavldyqtardyń basqa muqtajyna jumsaldy. Mine, osy ysy­rapshyldyq faktisin keıin Sybaılas jem­qorlyqqa qarsy qyzmettiń Soltústik Qazaq­stan oblysy boıynsha departamenti áshkereledi degen shyndyqqa janaspaıtyn aqparat taratyldy. Buǵan óz renishin bildirgen T.Imanovtyń ádil synynan antıkor tıisti qorytyndy shyǵarsa, quba-qup.