Fıtosanıtarlyq qaýipsizdik máselesi
Otyrys barysynda Senat depýtattary «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Túrkııa Respýblıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy ósimdikter karantıni jáne olardy qorǵaý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zańdy qarady. Kelisim fıtosanıtarlyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jáne eki memlekettiń aýmaǵynda karantındik zııandy organızmderdiń ákelinýi men taralýyn boldyrmaý úshin jasalǵan. Qujatty ratıfıkasııalaý taraptar arasyndaǵy ózara is-qımyldy nyǵaıtýǵa yqpal etedi.
«Qaralǵan kelisim Qazaqstan men Túrkııa arasynda ósimdikter karantıni salasyndaǵy birlesken is-sharalardy reglamentteıtin quqyqtyq negiz qalyptastyrady. Osy maqsatpen kelisim aıasynda fıtosanıtarlyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge jáne karantındik zııandy organızmderdiń taralýyn boldyrmaýǵa baǵyttalǵan naqty erejeler qarastyryldy. Jalpy, maquldanǵan zań memleketterimizdiń arasyndaǵy yntymaqtastyqty odan ári nyǵaıtýǵa oń septigin tıgizedi dep senemiz», dedi M.Áshimbaev.
Depýtattar atap ótkendeı, kelisimde birqatar mindetteme belgilendi. Eń aldymen, elder quqyqtyq aktilermen, karantındik zııandy organızmderdiń ulttyq tizimimen jáne karantın men ósimdikterdi qorǵaýǵa qatysty basqa erejelermen almasýy kerek. Mindettemelerdiń taǵy biri memleketterdiń fıtosanıtarlyq jaǵdaı, karantındik zııandy organızmderdi anyqtaý, taratý jaǵdaılary, sondaı-aq olarmen kúresý jáne baqylaý tásilderi týraly ózara habardar etýin kózdeıdi.
Buǵan qosa Qazaqstan men Túrkııa ósimdikter karantıni jáne olardy qorǵaý salasyndaǵy ǵylymı zertteý ınstıtýttary men uıymdary arasyndaǵy ǵylymı yntymaqtastyqty damytady.
Kreatıvti ındýstrııany qoldaý qajet
Otyrys kezinde senatorlar ózderiniń depýtattyq saýaldaryn da joldady. Depýtat Ǵalıasqar Sarybaevtyń aıtýynsha, elimiz kreatıvti sektordy damytýda edáýir artta qalyp otyr, al basqa elder odan mıllıardtaǵan dollar tabys taýyp jatyr. Bul rette elimizdegi shaǵyn bıznestiń úlesi 5%-ǵa jetpeıdi, al jalpy kreatıvtik damý deńgeıi – 133 eldiń ishinde 78-orynda.
Senator Memleket basshysynyń 2023 jylǵy Joldaýynda kreatıvti ındýstrııany damytýǵa erekshe nazar aýdarylǵanyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, bul salada elimiz belgili bir jetistikterge qol jetkizdi: ınnovasııalyq ortalyqtar quryldy, arnaıy salyq jeńildikteri engizildi, nátıjesinde 135 myń jańa jumys orny ashyldy. 2025 jyly kreatıvti ındýstrııa ónimderiniń eksporty 200 mln dollarǵa deıin ósedi dep boljanyp otyr. Alaıda osyǵan qaramastan, áli de álemdik deńgeıden edáýir artta qalyp kelemiz. Bizdiń elde osy sektordaǵy shaǵyn bıznestiń úlesi 7%-dan aspaıdy, al damyǵan elderde bul kórsetkish – 50-90% sheginde. Senatordyń pikirinshe, jaǵdaıdy ózgertý úshin keshendi memlekettik saıasat qajet.
«Innovasııalyq tehnologııalyq habtar, arnaıy saıttar ashý, aýdan, qalalarda qoljetimdi ınfraqurylym ázirleý, startap ekojúıesi men kreatıvtik klasterlerdi qurý, kreatıvtik kásipkerlikti damytý úshin jeńildetilgen nesıeler berýdi, oblys ortalyqtary men qalalardyń ekonomıkalyq ereksheligine baılanysty óziniń kreatıvti jáne sıfrlyq qyzmetterin, joǵary tehnologııalyq, shyǵarmashylyq ónimderin anyqtap, halyqaralyq ınvestısııalyq tartymdylyqty arttyrýdy, IT jáne jasandy ıntellekt arqyly jańa bıznes modelderin qalyptastyrýdy, ulttyq mádenı qundylyqtardy sıfrlyq platformada taratýdy, avtorlyq quqyqty qorǵaý men zııatkerlik menshik, bilim, ǵylym standarttary boıynsha zańdyq negizderdi qabyldaýdy, qoljetimdilikti arttyrýdy, kreatıvti jáne tehnologııalyq ónimderdiń halyqaralyq naryqqa shyǵýyna qoldaý kórsetýdi, jańa tehnologııalardy meńgergen, shyǵarmashylyq oılaý qabileti joǵary kásibı mamandar daıarlaý júıesin qalyptastyrýdy suraımyz», dedi senator.
Ǵ.Sarybaev kreatıvti ındýstrııa ekonomıkanyń túrli salalaryn damytýǵa serpin berip, jańa tehnologııa men óndiriske engizýge, materıaldyq ıgilikti ulǵaıtýǵa jáne halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa yqpal ete alatynyn atap ótti. Ol sondaı-aq bul salany júıeli túrde qoldap, memlekettik deńgeıde keshendi sharalar qabyldaý qajettigine toqtaldy.
Qyzylorda – Úshqudyq jolyn salýdy usyndy
Qyzylorda oblysy men oǵan shekaralas О́zbekstan aımaǵy arasynda tikeleı avtokólik qatynasynyń bolmaýy saýda, týrızm jáne mádenı baılanystardyń damýyna aıtarlyqtaı kedergi keltirip tur. Senator Naýryzbaı Baıqadamov óz saýalynda jańa jol salý eki óńir arasyndaǵy jol júrý ýaqytyn edáýir qysqartyp, ekonomıkalyq yntymaqtastyqty arttyrýǵa múmkindik beretinin atap ótti.
Búgingi tańda eki eldiń aǵaıyndary 1 330 shaqyrymdyq qashyqtyqty eńserýge májbúr. Jańa jol qurylysy myń shaqyrymǵa jýyq joldy qysqartady. Aldaǵy ýaqytta «Qyzylorda – Jezqazǵan» tasjoly arqyly Astana qalasyna, soltústik, shyǵys oblystarǵa, kórshi elderdiń aımaqtaryna tikeleı shyǵýǵa jol ashylady. Depýtat sonymen qatar bul jobanyń elimizdiń birqatar nysanyn keleshekte IýNESKO-nyń «Jibek joly: Ferǵana – Syrdarııa dálizi» transulttyq baǵytyna qosylýymen tyǵyz baılanysty ekenin aıtty. Bul tek kólik qatynasyn jaqsartyp qana qoımaı, týrızmniń damýyna da jańa serpin bermek.
«Tez arada О́zbekstan tarapynan basqa memleketter arqyly qatynas joldary ıgerilmeı turǵanda Úshqudyq – Qyzylorda baǵytyndaǵy avtomobıl joly jobasyn iske asyrýdy qolǵa alý kerek dep sanaımyz. Áıtpese, jahandaný kezindegi básekelestiktiń shıryǵyp turǵan shaǵynda keıin qalamyz. Avtomobıl joly qurylysynyń boljamdy quny shamamen 125,3 mlrd teńgeni quraıdy», dep atap ótti N.Baıqadamov.
Bala asyrap alýǵa ne kedergi?
Elimizde bala asyrap alýǵa jáne jetimderdiń quqyqtaryn qorǵaýǵa qatysty máseleler asa mańyzdy bolyp qala beredi. Senator Gennadıı Shıpovskıh depýtattyq saýalynda bala asyrap alýdaǵy ákimshilik kedergiler men ata-ananyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy qorǵaý júıesiniń tıimsizdigine baılanysty problemalardy atap ótti.
Depýtattyń aıtýynsha, memleketimiz balalar úıinde tárbıelenip jatqan jetim balalardy otbasylyq ortaǵa ornalastyrý úshin túrli shara qabyldap keledi. Alaıda statıstıkalyq derekterge qaraǵanda bala asyrap alý úrdisi baıaý. Qazirgi kezde 5 myńnan asa azamat bala asyrap alý kezeginde turǵanymen, 2023 jyly – 194, 2024 jyly 153 bala ǵana jańa otbasyn tapqan. Bul kórsetkishter bala asyrap alý júıesindegi ákimshilik kedergilerdiń bar ekenin jáne úderistiń uzaqqa sozylatynyn ańǵartady.
«Jetim balalar – memlekettiń qamqorlyǵyna muqtaj eń álsiz top. Olardyń árqaısysy tolyqqandy otbasynda tárbıelenýge laıyqty. Sondyqtan memleket tarapynan qabyldanyp jatqan baǵdarlamalar men zańnamalyq sharalar olardyń shynaıy qajettilikterine saı bolýy kerek. О́kinishke qaraı, kóptegen jetimderimiz balalar úıinde tárbıelenip, otbasynyń jylýyn sezinbeı ósedi. Bul olardyń bolashaqta qoǵamǵa beıimdelýin qıyndatady. Bala asyrap alý rásimin jeńildetý jáne ony sıfrlandyrý, qujattardy rásimdeý men qajetti tekseristerdi onlaın formatta ótkizý arqyly úmitkerler úshin úderisti ońaılatý qajet. Jetim balalardy otbasylyq ortada tárbıeleý saıasatyn kúsheıtý, qamqorshylyq pen patronattyq tárbıe júıesin jetildirý, patronattyq tárbıeshilerge tólenetin qarjylyq qoldaýdy arttyrý mańyzdy. Qoǵamdyq baqylaýdy kúsheıtý jáne asyrap alý úderisiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý úshin úkimettik emes uıymdar men qoǵam belsendilerin tartý kerek. Bala asyrap alý salasyndaǵy zańsyzdyqtarǵa kúresti kúsheıtý qajet, sybaılas jemqorlyq táýekelderin azaıtý úshin qatań baqylaý sharalaryn engizý kerek», dedi depýtat.
Qoı sharýashylyǵy quldyrap tur
Elimizde qoı sany 90-jyldary 37 mln bolsa, qazirgi kezde 18 mln-ǵa deıin qysqaryp ketken. Al kórshiles memleketterde bul kórsetkish qarqyndy ósip jatyr. Senator Sultan Dúısembınov saýalynda Úkimetti jedel sharalar qabyldaýǵa shaqyryp, salanyń básekege qabilettiligin tolyq joǵaltý qaýpi bar ekenin atap ótti.
«Memlekettik qoldaý boıynsha byltyr bul salaǵa 15,3 mlrd teńge sýbsıdııa bólingenimen, qoı sharýashylyǵy iri qara, qus jáne shoshqa sharýashylyǵynan keıingi 4-orynǵa ysyrylyp qaldy. Alaıda qazirgi tańda qoıdyń 95%-y tek et maqsatynda ósirilip jatyr. Saladaǵy negizgi túıtkildiń biri – qoı ónimderin óńdeý men satý júıesiniń álsizdigi. Etti, júndi, terini óńdeıtin kásiporyndar mardymsyz deńgeıde jumys istep tur. Al mal bordaqylaý alańdary men soıý pýnktteriniń jumysy júıelenbegen, sondaı-aq halyqaralyq naryqqa da ónimdi eksporttaý múmkindigi shekteýli. О́ndiristiń tehnologııalyq deńgeıi artta qalyp, sharýashylyqtarda jyl boıyna turaqty ári údemeli ónim óndirý úderisi qalyptaspaǵan. Jeke sharýa qojalyqtaryndaǵy qoıdyń 70%-y shaǵyn fermalarda ósirilip jatqandyqtan, olardyń ónimdiligi de, sapasy da tómen», dedi senator.
Onyń aıtýynsha, tehnologııalyq bazanyń álsizdigi, sharýashylyqtar ónimdiliginiń tómendigi jáne ǵylymı zertteýlerdiń azaıýy jaǵdaıdy odan ári kúrdelendirip otyr. Buryn 220 adam jumys istegen Q.Medeýbekov atyndaǵy qoı sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýtynda búginde nebári 20 qyzmetker qalǵan, al elimizde asyl tuqymdy genetıkalyq qor múldem joq.
«Ǵylymı zertteý ınstıtýtyn qaıta jandandyryp, jańa ınnovasııalyq tehnologııalardy engizý arqyly jumysyn kúsheıtýdi tez arada qolǵa alý qajet. Búginde salaǵa qatysty baǵdarlamanyń joq ekenin atap ótken jón. 2024–2026 jyldarǵa arnalǵan Jol kartasy ǵana bekitilgen. Salanyń damýy men turaqty jumys isteýin qamtamasyz etý maqsatynda arnaıy baǵdarlama ázirlenip, jumys úderisin ilgeriletý – ýaqyt talaby men qoǵam suranysy», dedi S.Dúısembınov.
