– Juldyz Dosbergenqyzy, jas býyndy eńbekke baýlýdyń mańyzy zor. Bul rette eńbek adamynyń dástúrli rólin qazirgi ekonomıkaǵa qalaı beıimdeýge bolady?
– Eńbek adamynyń dúnıetanymy men paradıgmasyn ózgertý – júıeli reformalardyń tabysqa jetýindegi negizgi faktor. Naqty ári túbegeıli ózgeris adamnyń sanasy men qundylyqtar júıesi transformasııalanǵanynda ǵana oryn alady. Tehnologııalardyń qarqyndy damýy, eńbek naryǵynyń ózgerýi jáne jasandy ıntellekttiń yqpaly dástúrli kásipter men daǵdylarǵa degen suranysty qaıta qaraýdy talap etedi. Sondyqtan jańa ekonomıkalyq kezeńde eńbek adamynyń kózqarasy men róli ózgerýge tıis. Iаǵnı jumysty jaı ǵana atqarý emes, kásibı damý men úzdiksiz oqýdy ómirlik daǵdyǵa aınaldyrýdyń ózektiligi artady.
Bárine belgili, bilim sapasyn arttyrý baǵytynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń aýqymdy reformalary júzege asyrylyp jatyr. Máselen, «Pedagog mártebesi týraly» zańnyń qabyldanýy, pedagogterimizdiń aılyq jalaqysynyń ósýi, pedagogıka jáne medısına mamandyqtary shákirtaqylarynyń ósýi, halyqaralyq ýnıversıtetter fılıaldarynyń ashylýy. Endi «Jumysshy mamandyqtary jyly» aıasynda kásiptik jáne tehnıkalyq bilimdi reformalaýǵa, eńbek adamdarynyń mártebesin arttyrýǵa basa nazar aýdarylady.
Qazirgi tańda jumysshy mamandyqtaryn qoldaý boıynsha naqty sharalar qabyldanyp jatyr. Mysaly, memleket tarapynan «Otbasy bank» arqyly 72 mıllıard teńgeden astam qarajat ıpotekalyq baǵdarlamalarǵa bólinip, jumysshy mamandyq ıeleriniń baspana alýyna múmkindik jasaldy. Alaıda tek materıaldyq qoldaý jetkiliksiz. Aldaǵy ýaqytta olardyń qoǵamdaǵy ornyn kúsheıtý úshin keshendi ózgerister qajet.
Sonymen qatar, jumysshy mamandardyń eńbekaqysyn qaıta qarastyrý mańyzdy. Qazirgi tańda bul saladaǵy jalaqy tóleý tártibi 2015 jyly qabyldanǵan qaýlylarǵa negizdelgen, ıaǵnı 10 jyldan beri ózgerissiz qalyp otyr. Bul qaýlylardy búgingi ekonomıkalyq jaǵdaı turǵysynan qaıta qaraý qajet dep sanaımyn. Budan bólek kásibı daıyndyq pen qaıta daıarlaý júıesin jetildirý – osy salanyń damýyna serpin beretin negizgi qadamdar.
– Búginde jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq – ótkir másele. Bul jaǵdaıǵa qandaı faktorlar túrtki bolyp otyr?
– Jańa zamannyń jańa talaptaryn elemeý ýaqyt aǵymyn eskermegenmen teń. Demek búgingi jas urpaqtyń ómirden óz ornyn taýyp, tabysty mansap qurýy úshin myna faktorlar eskerilýi qajet.
Birinshiden, bilim júıesin eńbek naryǵynyń suranysyna sáıkestendirý. Qazirgi tańda jumys berýshiler naqty tájirıbelik daǵdylary bar mamandarǵa suranys jasaıdy. Alaıda oqý oryndaryndaǵy bilim kóbine teorııaǵa negizdeledi. Iаǵnı ýnıversıtetter men kolledjder dýaldy bilim berý júıesin keńeıtip, tájirıbelik baǵdarlamalardy engizýge tıis.
Ekinshiden, jastardyń IT, sıfrlyq tehnologııalar jáne kreatıvti ındýstrııa salasynda damýyn qoldaý kerek. Bolashaq eńbek naryǵynyń basym bóligi sıfrlyq ekonomıkany qamtıtyndyqtan, jas mamandarǵa osy baǵytta bilim berý mańyzdy. Iаǵnı jas býyndy robottehnıka, kıberqaýipsizdik, marketıng, dızaın sııaqty salalarǵa beıimdegen durys.
Úshinshiden, soft skills – kommýnıkasııa, synı oılaý, ýaqytty basqarý daǵdylaryn damytý. Qazirgi jumys berýshilerge tek kásibı bilimi bar maman ǵana emes, tez úırenetin, ıkemdi, komandada jumys isteı alatyn qyzmetkerler qajet. Sondyqtan azamattarǵa erte jastan osy daǵdylardy sińirýine múmkindik jasaǵan jón.
Tórtinshiden, kásipkerlikke beıimdeý jáne qarjylyq saýatty arttyrý. Barlyq jas jaldamaly qyzmetker bola bermeıdi, olardyń ishinde kásip ashýǵa nıettengenderi de bar. Biraq bıznes bastaý úshin tek qarjy emes, ony tıimdi júrgizetin bilim qajet. Osy rette jastarǵa arnalǵan startaptar men shaǵyn bızneske arnalǵan baǵdarlamalardy keńeıtý kerek. Al qarjylyq saýatty mektep, tipti balabaqshadan bastap úıretse, artyq etpeıdi.
Besinshiden, 10-11-synyptyń oqý baǵdarlamasyna belgili kásipke úıretýdi qossa, durys bolar edi. Búginde kóptegen elde «Bir attestat – bir mamandyq» qaǵıdaty sátti qoldanylady. Iаǵnı oqýshy mektepti bitirgende, orta bilimmen qatar belgili bir kásiptiń ıesi atanady. Bul jastarǵa eńbek naryǵyna erte aralasýǵa, tabys tabýǵa jáne bolashaq mamandyǵyn sanaly túrde tańdaýǵa jol ashady. Mysaly, oqýshy mektep kezinde shashtaraz, tiginshi, naýbaıshy, slesar taǵy basqa jumysshy mamandyǵynyń naqty daǵdylaryn meńgerse, bul óziniń shaǵyn kásibin bastap ketýine, qosymsha tabys tabýyna járdemdesedi. Baıqasańyz, qazir kóp túlek mektepten keıin qaı baǵytty tańdaryn bilmeı abdyrap, júrip qalady. О́ziniń qalamaǵan mamandyǵyna oqýǵa túsip, keıin ony aıaqtaǵan soń, jumyssyzdar qataryn tolyqtyryp jatady.
Men bul jerde naqty statıstıkalyq, ıa bolmasa shetel tájirıbesimen salystyrýdy emes, bardy baǵalap, joqtyń ornyn toltyra bilýimiz shart degen ıdeıany usynǵym keledi. Túptep kelgende, jastardyń eńbek naryǵynda básekege qabiletti bolýy eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq turaqtylyǵynyń negizgi kórsetkishi ekenin esten shyǵarmaý kerek.
– Buzaqy bala qaıdan shyǵady? Qoǵamda quqyq buzýshylyq pen qylmysqa jol bermeý úshin qandaı sharalar qajet?
– Árıne, balabaqshadan bastap adam quqyǵy, býllıng týraly tárbıe jumysyn sapaly júzege asyrýǵa kóp kóńil bólgen jón. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen Ulttyq quryltaıda kóterilgen 9 ózekti másele boıynsha Parlamentte zań qabyldandy. Mysaly, turmystyq zorlyq-zombylyqty krımınalızasııalaýǵa arnalǵan áıelderdiń quqyqtary men balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máseleleri jónindegi zańdar.
Býllıng uǵymyna ákimshilik jaýapkershilik qarastyryldy. Densaýlyqqa jeńil zııan keltirý jáne uryp-soǵý baptary endi krımınalızasııalandy. Veıpterge tyıym salý jónindegi zań, eń aldymen mektep jasyndaǵy jasóspirimderdiń qoldanýyna tyıym salady. Oıyn bıznesi, lýdomanııaǵa qarsy zań jastar arasynda lýdomanııanyń aldyn alý jáne retteý mehanızmderin kúsheıtedi. Vandalızm jáne tabıǵı nysandardy qorǵaýǵa qatysty zań qorshaǵan ortanyń bútindigine arnaldy. Bir sózben aıtqanda, bul bastamalar qoǵamda quqyq buzýshylyqtyń aldyn alýǵa, áleýmettik qoldaýǵa, «Zań jáne tártip» qaǵıdatyn negizdeýge baǵyttaldy.
О́kinishke qaraı, jańa ǵasyr qarqyny men aqparattyq aǵyn jastardyń boıynda túrli strestik jaǵdaılar men psıhologııalyq máseleler týǵyzyp otyr. Áleýmettik jeliler men sheksiz aqparat tasqyny, jeke tulǵalyq damý jolyndaǵy qysymdar jastardyń jan dúnıesine tereń áser etedi. Sondyqtan jastardyń psıhologııalyq jáne emosıonaldyq kúıine de mán berý kerek.
Qazirgi tańda «Amanat» partııasy psıhologııalyq qoldaý men qyzmet kórsetý salasyndaǵy zań jobasyn ázirlep jatyr. Sebebi jalpy bilim salasyndaǵy áleýmettik qyzmetkerlerge degen kózqarasty túbegeıli ózgertý qajettiligi týyndap otyr.
– Al jasóspirimderdiń sıfrlyq saýatyn damytý úshin ne isteý kerek?
– Bilim salasyndaǵy zańnamaǵa engizilgen ózgeristerge bastamashy bolyp, smartfondardy oqý úderisinde qoldanýǵa tyıym salatyn normalardyń qabyldanýyna úlesimizdi qostyq. Bilim salasynda qabyldanǵan zańdar men ózgerister negizinde biz mektepterde sabaq barysynda smartfondardy qoldanýǵa shekteý qoıýdy usynyp, osy baǵytta naqty sharalar qabyldandy. Bul sharalar balalar men jasóspirimderdiń aqyl-oıynyń jetilý úderisi tolyq aıaqtalmaı turǵan kezge deıin, áleýmettik jeliler men ınternettiń áserinen qorǵaýdy maqsat etedi.
Áleýmettik jelilerde usynylatyn kontenttiń sapasy men mazmunyna nazar aýdarǵan jón. Bul turǵyda, ásirese ata-analardyń jaýapkershiligi óte joǵary bolýǵa tıis. Jas urpaqtyń sıfrlyq saýatyn arttyrý, olardyń ınternettegi qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne moraldyq jaýapkershilikterin damytý úshin barlyq taraptyń birigip jumys isteýi óte mańyzdy.
– Jastardyń azamattyq ustanymy, eldik deńgeıdegi máselelerge qatysýy týraly ne oılaısyz?
– Men jastardyń arasynda jıi bolamyn, olardyń saıasatqa qyzyǵýshylyǵy bar jáne saıasattaǵy qıyndyq týraly jıi suraıdy. Osy oraıda únemi áleýmettik standarttardan góri ıntellektýaldyq qundylyqtar joǵary ekenin aıtyp júremin. Jastarǵa osy qaǵıdatpen ómir súrý mańyzdy ekenin túsindirýge tyrysamyn. Eń bastysy – sapaly bilim jáne jaqsy qundylyqtar, temirqazyq bolatyn ómirlik ustanymdar. Adal eńbektenip, naqty bir negizge súıenip jumys isteseńiz, bolashaqta maqsattaryńyzǵa jetýge bolady.
«Adal azamattyń» qalyptasýy – Ulttyq quryltaı aıasynda kóterilip, júıelengen «Birtutas tárbıe» baǵdarlamasynyń sapaly júzege asyrylýymen tikeleı baılanysty bolmaq. Bul baǵdarlama – óskeleń urpaqtyń boıynda adamı qundylyqtardy, jaýapkershilik pen eńbekke qurmetti qalyptastyryp, damytýda óte ózekti. Jaqsylyqqa jeteleıtin, el úshin qyzmet etetin adal azamattar tárbıeleý – ortaq maqsatymyz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»
