Mas júrgizýshini qatań jaza jónge salady

«Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly» kodekske tıisti ózgerister engizý týraly zań jobasy dereý ázirlenip, oǵan Memleket basshysy 2019 jyly 27 jeltoqsanda qol qoıǵan. 2020 jyldyń 11 qańta­rynda kúshine engen jańa normalarda mas kúıinde kólik júrgizgen azamat kólik júrgizý quqynan 7 jylǵa aıyrylyp qana qoımaı, 15 táýlikke qamaýǵa alynatyn boldy. Buryn atalǵan buzýshylyq úshin kólik júrgizý quqynan 3 jylǵa ǵana aıyrý jazasy belgilengen-di. Zań talabyn qaıta buzǵan azamatty 25 táýlikke qamaýǵa alyp, 9 jyl­ǵa júrgizýshi kýáliginen aıyrý qaras­tyryldy. Mine, osy sııaqty «aıýǵa namaz úıretkendeı» qatań shara­lar oń nátıjesin berip, ótken jyly mas júrgizýshilerdiń kiná­sinen bolǵan JKO sany – 503-ke deıin, al qaza tapqandar sany 68 adamǵa deıin azaıǵan.

Árıne, osy oń úrdistiń ózi de kóńil kónshitpeıdi. О́ıtkeni aı­dyń-kúnniń amanynda maskú­nem júr­gizýshiniń kinásinen qaza ta­ýyp jatqan adamdardyń syrtyn­da olardyń otbasylarynyń aıyq­pas qaıǵy-qasireti tur. Onyń ústi­ne «ashy sýdy» simirip nemese esirt­kige elitip alyp, rýlge jarma­satyn­dar sany áli de az emes. Máse­len, ótken jyly osyndaı jol júrý erejesine pysqyrmaıtyn «batyrlar» sany 239 bolǵan. Bul kórsetkish burnaǵy jylǵymen salystyrǵanda 15,8 paıyzǵa ǵana azaıǵan. Odan da soraqysy – kólik júrgizý quqynan aıyrylsa da, mas kúıinde kólik júrgizýshiler qatary azaımaq túgil, kóbeıip ketken. Naqty aıtqanda, olardyń sany burnaǵy jyly 1 207 bolsa, byltyr 1 467-ge deıin ulǵaıǵan, ıaǵnı ósim – 21,5 paıyz.

Masań kúıinde kólik júrgizip us­talǵan júrgizýshiler qatary qa­lyń óńirler – Aqtóbe (71,4 paıyz), Mańǵystaý (25 paıyz), Atyraý (22,2 paıyz), Abaı (15 paıyz), Soltústik Qazaqstan (14,3 pa­ıyz), Almaty (9,1 paıyz) oblys­tary. Al kólik júr­gizý quqynan aıyrylǵanyna qaramastan, «eski ánine basyp», mas kúıde rýlge otyrǵandar Almaty (59,7 paıyz), Shymkent (28,9 paıyz), Astana (14,7 paıyz) qalalarynda jáne Qaraǵandy (46,7 paıyz), Atyraý (43,6 paıyz), Mańǵystaý (43,4 pa­ıyz), Almaty (41,2 paıyz), Shyǵys Qazaqstan (41,1 paıyz), Aqmola (37,2 paıyz), Aqtó­be (30,9 pa­ıyz), Pavlodar (26,3 paıyz), Batys Qazaqstan (24,5 paıyz), Ulytaý (17,6 paıyz), Túrkistan (6,8 paıyz), Jetisý (6,5 paıyz), Abaı (4 paıyz) oblystarynda kóbeıe túsken.

Joǵaryda keltirilgen derek masań kúıinde kólik júrgizip, otandastarymyzdyń ómiri men densaý­lyǵyna eleýli qater tóndi­re­tin júrgizýshiler qatary áli de qa­lyń ekenin ańǵartady. Sondyq­tan da Parlament depýtattary men Ishki ister mınıstrligine kelip túsip jatqan masań kúıde kólik júrgizgen azamattarǵa zań arqy­ly taǵaıyndalǵan qatań ja­zany jeńildetý týraly kópte­gen óti­nish­pen kelisý qıyn. Degen­men jýyr­da Májilistegi «Aýyl partııa­sy» fraksııasynyń Nıko­laı Ar­sıýtın bastaǵan bir top depý­taty araq-sharap kórse, aqyl-esinen aıy­rylyp qalatyn júrgizý­shilerge arasha túsip, Ishki ister mı­nıstrine depýtattyq saýal joldady.

Onda «Kólik quralyn 7 jyl­ǵa basqarý quqynan aıyrý – álemdegi eń qatań sanksııa­lar­dyń biri. Bul norma quqyq buzýshy­lyqtyń aýyrlyǵyn (JKO-nyń bolmaýy, alkogoldiń eń tómengi deńgeıi, t.b.) eskermeıdi. Júrgizýshi bolyp jumys isteıtin azamattar (býldozershiler, kranshylar, taksıshiler, alystan júk tasymaldaýshylar, kýrerler) tabys kózin joǵaltyp, otbasylaryn qarjysyz qaldyryp jatady. Ishki ister mınıstrligi Ákimshilik polısııa komıtetiniń málimetinshe, osy baptyń jańa redaksııasy qabyldanǵannan beri 200 myńnan asa adam sottal­ǵan. Osy másele boıynsha ha­lyq­aralyq tájirıbeni taldaý birqa­tar elde saralanǵan jazalaý shara­lary qoldanylatynyn kórset­ti. Mysaly, Germanııada jaýapkershilikti birtindep arttyrý qarastyrylǵan: alkogoldiń 0,5 paıyzyna (promılle) deıin – aıyppul; 0,5–1,1 paıyzyna – aıyppul jáne kólik júrgizý quqynan ýaqytsha aıyrý; 1,1-den joǵa­ry paıyzyna – qylmystyq jaýapker­shilik. Fransııada 0,5 paıyzdan asqany úshin aıyppul jáne 3 jylǵa kólik júrgizý qu­qynan aıyrý qarastyrylǵan, alaıda JKO-ǵa kináli bolǵan nemese test­iden bas tartqan jaǵdaı­da jaza qa­taıtylady. AQSh-ta jaza aıyp­puldar men mindetti kýrstar­dan ótýden bastap túrmege qamaýǵa deıin ózgeredi, biraq bas bostandyǵynan 3–5 jylǵa aıyrý sırek qoldanylady. Reseıde birinshi buzýshylyq úshin kólik júrgizý quqynan 1,5–2 jylǵa aıyrý kózdelgen. Osylaısha, kóptegen elde jazalar áldeqaıda ıkemdi, mas bolý dárejesi men qu­qyq buzýshylyq jaǵdaılary eske­riledi, munyń ózi áleýmettik jáne sybaılas jemqorlyq táýe­kel­derin azaıtady», delingen.

Alaıda jaqynda Ishki ister mınıstrligi (IIM) Ákimshilik polısııa komıtetiniń tóraǵasy polısııa polkovnıgi Qaısar Sultanbaev mınıstrliktiń masań kúıinde kólik júrgizgenine belgilengen jazany jeńildetýge úzildi-kesildi qarsy ekenin málimdedi.

«Mas júrgizýshi – azamattardyń ómiri men densaýlyǵyna qaýip tón­diretin qylmysker ekenin túsinýi­miz kerek. Sondyqtan bul rette eshqandaı jeńildetý bolmaıdy», dedi ol.

IIM AQSh, Japonııa, Malaızııa, Saýd Arabııasy sııaqty elderdiń tájirıbelerin zerttep, olardyń mas júrgizýshilerge qatysty zańna­masy áldeqaıda qatal ekenine kóz jetkizgen. Mysaly, AQSh-tyń Illınoıs shtatynda masań kúıinde kólik júrgizgen azamatqa ómir boıy júrgizýshi kýáliginen aıyrý, úsh jylǵa bas bostandyǵy­nan aıyrý jáne 25 myń dollarǵa deıin aıyppul salý jazalary qarastyrylǵan. Japonııada mas bolǵan júrgizýshiler ómir boıy quqynan aıyrylady jáne sha­mamen 9 myń dollar aıyp­pul tóleıdi. Eger mundaı júrgi­zýshimen birge kólikte jolaýshylar otyrǵan bolsa, olardyń árqaısysyna shamamen 3 myń dollar aıyppul salynýǵa tıis. Malaızııada masań kúıinde kólik júrgizýshi ǵana emes, onymen birge bolǵan jubaıy da temir torǵa toǵytylýy múmkin. Saýd Arabııa­synda spırtti ishimdik iship, kólik júrgizgeni úshin 10 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý, eleýli aıyp­pul salý jáne dúre soǵý qarastyrylǵan.

Sonymen, Májilis depýtattary men IIM ókilderi mas júr­­gizýshilerge qoldanylatyn qatań jazany jeńildetý týraly qa­rama-qaıshy pikirlerin bil­­di­rip otyr. Aıtpaqshy, bul máse­­leni májilismender byltyr da kótergen, alaıda IIM-nyń ustany­myn ózgerte almaǵan edi.