– Nurgúl О́telqyzy, medısınada ashyǵý, dıeta ustaý arqyly emdelý joldary bar. Orazany da osyndaı emdik tásil retinde qarastyrýǵa bola ma? Jalpy, onyń adam aǵzasyna paıdasy qandaı?
– Shyn máninde, ashyǵýdyń kez kelgen túriniń adam densaýlyǵyna paıdasy orasan zor. Sondyqtan túrli aýrýmen kelgen pasıentterge dıeta ustaýdy, odan keıin ashyǵýdy usynamyz. Árıne, aldymen naýqasty tolyqqandy medısınalyq tekserýden ótkizip, onyń anamnezine qaraı keńes beremiz. As qorytý júıesindegi pankreatıt, holestısıt sekildi túrli aýrýdyń sozylmaly jáne ótkir kezeńderi bolady. Sozylmaly kezeńde ashyǵýdyń paıdasy kóp. Al ótkir kezeńinde oraza ustamaǵan durys. О́ıtkeni bul kezde adamǵa ýaqtyly dári qabyldap, emdelýi kerek. Aǵza sýsyzdanbaýy úshin sýdy kóbirek ishýi qajet.
Jalpy aıtqanda, ashyǵý asqazan-ishek joldaryndaǵy zat almasýdy jaqsartady. Oraza kezinde ınsýlınniń sezimtaldyǵy artyp, qant deńgeıin turaqtandyrýǵa kómektesedi. Qandaǵy qant pen holesterın mólsheriniń tómendeýi semizdik, qant dıabeti jáne júrek-qan tamyr aýrýlarynyń aldyn alady.
Sonymen qatar as qorytý júıesiniń jumysy jaqsarady. Asqazan men ishekke úzilis berý gastrıt, ish qatý jáne ishek dısbakterıozynyń aldyn alady. Baýyrdyń detoksıkasııalyq úderisin jaqsartady. Oraza kezinde baýyr artyq toksınderden tazaryp, maı tinderinde jınalǵan zııandy zattar ydyrap, aǵzadan shyǵady. Osylaısha, adamnyń ımmýndyq júıesi kúsheıip, maı almasý artyp, dene salmaǵynyń turaqtanýyna yqpal etedi. Energııa men sergektikti kúsheıtedi. Tamaqty qorytýǵa ketetin energııa únemdelip, basqa júıelerdiń jumysyn qoldaýǵa jumsalady. Sonyń arqasynda aǵza jeńildep, adam ózin sergek sezinedi. Aǵza tazarǵan saıyn teridegi bórtpeler azaıady. Árıne, munyń barlyǵy sáresinde, aýyzasharda durys tamaqtaný arqyly ǵana óziniń oń yqpalyn beredi.
– Endeshe, tamaqtaný máselesine toqtalsaq. Sáresi men aýyzasharda qandaı taǵamdy tutynǵan durys?
– Eń aldymen tańerteń turǵanda eki staqan jyly sý ishken aǵzaǵa paıdaly. Ol as qorytý júıesin tamaq qabyldaýǵa daıyndaıdy. Sáresin iship bolǵasyn aýyz bekiter aldynda taǵy da eki staqan sý ishken durys. Osy sý kólemi kúni boıy aǵzaǵa jetkilikti. Sýǵa lımon, gımalaı tuzyn qosyp ishse bolady, óıtkeni ol elektrolıttik tepe-teńdikti qalypty ustaýǵa kerektesedi. Keshke aýyzashardy da eki staqan sý iship bastaǵan durys. Sosyn 5-10 mınýt ýaqyttan keıin ǵana tamaqtanýǵa kirisken abzal.
Tamaqtaný rasıonyna kelsek, aqýyz, amın qyshqyldary, kómirsýlar aǵzamyz úshin óte mańyzdy energııa kózi sanalady. Atap aıtqanda, janýar aqýyzyna baı ónimder qatarynda sıyr eti, baýyr, qus eti, taýyq, bódene jumyrtqasyn aıtýǵa bolady. О́simdik aqýyzyna jasyl burshaq, qaraqumyq, burshaq, lobııa (fasol), jasymyq, grek jańǵaǵy, t.b. jatady. Sút aqýyzy retinde súzbe, irimshik, sarysýdy aıta alamyz.
Tańerteń aýyz bekiter kezde kúrdeli kómirsýlardy rasıonǵa kosýdy usynamyn. Bul qaryn ashý seziminiń aldyn alýǵa kómektesedi.
– Qazirgi tańda asqazan men as qorytý júıeleriniń aýrýy kóp. Mundaı derti bar adamdarǵa oraza ustaý teris áser ete me?
– Gastrıt, asqazan ishek joldarynyń oıyq jarasy, kez kelgen aýrýdyń ótkir kezeńi, operasııadan keıingi jaǵdaı, qant dıabetiniń 1 tıpi sekildi derti bar adamdarǵa, aýyr dárejedegi naýqastarǵa oraza ustamaǵan durys.
Sonymen qatar ót joldarynda tas bolǵan jaǵdaıda ashyǵý tasty qozǵap jiberýi múmkin. О́tke suıyqtyq jınalady da, adam uzaq ýaqyt sý ishpegennen keıin odan saıyn qoıýlana túsedi. Qant dıabetiniń 1 tıpi kezinde adam ýaqtyly ınsýlın qabyldap otyrýy kerek bolǵandyqtan, Ramazanda aýyz bekitpegeni jón.
– Al densaýlyǵynda kinárat joq adamdarǵa qandaı keńes aıtar edińiz?
– Jalpy, biz oraza ustaýǵa nıettenip júrgen barlyq adamǵa Ramazannan bir aı buryn tolyq medısınalyq chekaptan ótýge keńes beremiz. Chek-ap – taldaýlar men zertteýlerdiń tolyq jıyntyǵynan turatyn keshendi dıagnostıka baǵdarlamasy. Sol arqyly kimde-kimniń boıynda bir dert anyqtalsa, bir aı boıy ashyǵý kezinde aǵzasyna odan saıyn zııan keltirmeý úshin dárigerdiń keńesin alǵany jón.
– Kóp adam Ramazan aıynda uıqymyz buzylady dep jatady. Munyń da densaýlyqqa teris áseri bar ma?
– Keshki saǵat 22.00 men túngi 02.00 arasyndaǵy uıqy kezinde aǵzada melatonın gormony bólinedi. Adamǵa uıyqtaý úshin eń paıdaly ýaqyt – osy. Al sáresi odan keıin bastalatyny belgili. Mysaly, Astanada orazanyń birinshi kúni tańǵy saǵat 5.30-da aýyz bekitedi. Sondyqtan eń bastysy erterek uıqyǵa jatý kerek. Al sáresin ishkennen keıin uıyqtamasa da bolady. Bul kerisinshe densaýlyqqa paıdaly. Sol arqyly salamatty ómir saltyn qalyptastyrýǵa da múmkindik alasyz. Ramazan kezinde tańǵy 5-ten keıin uıyqtamaýǵa daǵdylanyp, keıin de sol ádetti jalǵastyryp áketseńiz, oǵan qosa tańerteń kúnde jattyǵý jasasańyz, densaýlyǵyńyzǵa paıdasy zor bolmaq.
– Ramazan kezinde kúni boıy ash júrip, aýyzasharda toıyp alamyz. Munyń densaýlyqqa zııany bar ma?
– Tamaqty tym toıyp jeý tek orazada emes, barlyq ýaqytta densaýlyqqa zııan. Adam ár kezde tamaqty az mólsherde tutynýǵa daǵdylanǵany abzal. Kóp tutyný uıqyshyldyqqa, dene qozǵalysynyń baıaýlaýyna alyp keledi, ıaǵnı tamaqty qorytýǵa energııamyzdy tym kóp jumsaımyz. Kúni boıy ashqursaq júrgende asqazan kishireıedi de, keshke kóp tamaq jeý arqyly ony barynsha sozyp, zııan keltiremiz. Osylaısha, orazadan paıda emes, zardap shegýimiz ǵajap emes.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
