Parlament Májilisiniń depýtaty Irak ELEKEEV: BIP JÝRNALISTIŃ BOIYNDA BIPNEShE MAMANNYŃ BILIGI, KО́P ADAMNYŃ QASIETI BOLǴANY JО́N

Erteń – Baspasóz, televızııa jáne radıo kúni – Irak Qasymuly, siz bip só­zińizde men jastaıymnan jýrna­lıst bolýdy armandadym dep aıtyp edińiz. Oǵan sebep bolǵan ne nárse edi? – “Jýrnalıst” degen jýrnal­­dy ata-anam úıge jazdyrtyp alý­shy edi. Sol sekildi “Novaıa vremıa” degen jýrnal boldy. Ol saıası máselelerdi jazatyn-dy. Ekeyi de Máskeýde shyǵady. Men, ácipece, “Jýrnalıst” jýrnaly kelgenshe ár nómirin asyǵa kútýshi edim. Ol jýrnalda tanymal jýrnalısterdiń óte tańdaýly, redaksııalyq alqa­nyń saraptaýynan ótken maqala, ocherktepi jarııalanatyn. Sol shaq­ta QazMÝ-diń dekany, soǵys ar­dageri Taýman Amandosov bolatyn. Atalǵan jýrnalda onyń da maqa­lasy jarııalanady. Shirkin, sol azamattardaı jýrnalıst bolsam-aý dep armandaıtynmyn. Máskeý memlekettik ýnıversıteti jýrfagy dekanynyń da maqalasy shyǵyp turatyn. Ácipece, “Jýrnalıst” jýrnaly ta­lantty jýrnalıst Vasılıı Pes­kovtyń Jer sharynyń ár túkpi­rin­degi erekshe kórinisterin, tabı­ǵat­tyń qyzyqty qubylystaryn, jan-janýarlardyń ár túrli qasıetterin, haıýanattar álemi jaıly qyzǵy­lyq­ty jazǵan maqalalaryn jıi ja­rııalaıtyn. Taıgadaǵy adamdardyń ómip cúpyi, kórgen qıyndyqtary sheber baıandalatyn. Men jýrna­lıst bolyp, el aralap, óte qyzyq­ty, ǵajap oqıǵalar jaıly jazsam degen qııalǵa beriletinmin. Janýar­lar týraly maqala jazý úshin olar­dyń búkil qasıetin bilýiń qajet qoı. Jan-janýarlar týraly ja­zyl­ǵan materıaldardy oqyp, men sol kórinisterdi kóz aldyma eles­te­tip júrdim. Mektepti oryssha bi­tipdim. Tipti bip kúni Vasılıı Pes­kovka hat ta jazǵan bolatynmyn. Onda onyń maqalalarynan úlken áser alǵanymdy, ózimniń arman­darymdy baıandaǵan edim. Almatyǵa oqýǵa keldim. Arma­nym – jýrnalıstıka fakýltetine túsý. Bipaq sol kezde elimiz boı­ynsha bip-aq jýrfak boldy. Oǵan oqýǵa túsý óte qıyn edi. Onyń ús­tine buryn gazetterge shyqqan on- shaq­ty materıalyń bolýy tıis eken. Osyndaı sebeptermen men jýr­fakqa túse almaı qaldym. De­gen­men, Almatyda qalyp, Qazaq te­lestýdııasyna jumysqa kirdim. On­da qyzmet isteıtinderdiń kóbi jýr­­nalıster. Keıin “Qazaqfılmde” qyzmet ettim. Elimizge tanylǵan sse­narııshiler, rejısserler bol­dy. Sonyń bipi Ilııas Jansúgi­rov­tiń balasy Bolat Ǵabıtov edi. Ol osydan 3-4 jyl buryn dúnıeden ozdy. Men sol Bolat aǵamen bipre jumys istedim. Ol ataqty ssena­rıst edi. “Qazaqfılmde” qoıýshy qyzmetin atqardym. Sol kezdegi túsirilgen keıbir fılmderdiń tıt­rin­de “qoıýshy I.Elekeev” dep ja­zylyp júrdi. Qazir ol fılmder saqtaldy ma, bilmeımin. Roza Ja­manova, Bıbigúl Tólegenova sııaqty halyq áptictepi týraly bip jarym saǵattyq fılmder túsirgenbiz. – Ol fılmder sol kezde kógildip ekrannan kópcetildi me? – Iá, 1960-70-jyldary bir­neshe ret kórsetilgen. Men ol kezde jaspyn, erekshe qyzyǵýshylyqpen, zor yntamen qyzmet ettim. – Sóıtip, jýrnalıstiktiń dámi buıyrmady deńiz. – Iá, jýrnalıstik jolǵa túse almaı, zań fakýltetin bitirip, zań­ger boldym. Atyraý oblysy óńi­rinde ádilet basqarmasy salasynda qyzmet ettim. Keıin saılaýǵa túsip, Májiliske depýtat bolyp saılan­dym. Depýtat bolǵan soń, pikir aıta­syń. Oıyńnyń jurtshylyqqa jetkenin qalaısyń. Eldiń jaǵdaıy, zańnyń oı-shuqyrlary týraly aıt­qan pikirlerimdi gazetter jarııalap júrdi. Depýtattyń aıtqan oıyn myq­ty jýrnalıster jalǵastyryp, qo­ǵamnyń damýymen baılanys­ty­ryp, oqyrmandarǵa jetkize bileti­nin sol kezde anyq ańǵardym. Jalpy, jýrnalıst bolý ońaı emes. Kóptegen sala boıynsha mol tú­sinigiń bolýy qajet. Bir jýr­na­lıstiń boıynda birneshe mamannyń qabileti, kóp adamnyń qasıeti bolǵany jón. Májilis apparatynyń basshysy bolǵan tusymda jýrnalıstermen baı­lanysty nyǵaıtý baǵytynda bi­raz ister atqarýǵa talpynys jasal­dy. О́ıtkeni, qabyldanyp jatqan zańdar halyqqa jetýi kerek. Jet­ki­zetin kimder? Árıne, jýrna­lıs­ter. Májiliste talqylanǵan zań jobalary, olardyń maqsaty ha­lyqqa der kezinde jetpese, zań shyǵarýshy organ men halyqtyń arasynda pikir alshaqtyǵy paıda bolady. Qoǵamǵa qajeti shamaly zańdar qabyldanady. Biz ol kezde depýtattardyń qyzmeti jaıly ja­zylǵan materıaldardyń kóshirmesin jasap, “Parlament – BAQ naza­rynda” degen aıdarmen taqtalarǵa jarııalap, ilip qoıýshy edik. Bas­pasóz qyzmetine osyndaı tapsyrma berildi. Jáne de mynaý memle­kettik, anaý oppozısııalyq gazet dep bólgen joqpyz. Bári de el kó­retin jerde ilýli turdy. Únemi ja­ńartylyp otyratyn. Tipti depý­tattar jaıly oblystyq gazetterdiń jazǵan materıaldaryn da kórsetip qoıatynbyz. Depýtattarǵa qatysty syn materıaldar bolsa, olar da ilýli turdy. Jýrnalıst shyndyqty jazsa, ol gazetti oqyǵan depýtattyń ózine de sabaq bolady. Keıin jına­lysta sóz sóılegende kemshilikterge boı aldyrmaý qajettigin eskeredi. О́zge áriptesteri de budan úlgi ala­dy. Jýrnalıstiń jazǵan ádil syny árbir adamdy óz qyzmetinde uqyp­ty, taza bolýǵa, mádenıetti jaýap berýge baǵyt silteıdi. О́ziń bilesiń, keıbir elderdiń par­lamentterine qarapaıym adam­dar kirip, depýtattardyń ne aıtyp jatqanyn tyńdaýǵa bolatyndaı jaǵdaı jasalǵan. Al bizde ondaı múmkindikter qarastyrylmaǵan. Son­dyqtan men sol tusta bir usy­nys aıttym. Ol kezde Parlament eski ǵımaratta edi. Ǵımarat aldyn­daǵy ortalyq alańǵa úlken ekran qoıyp, jınalysty tikeleı kórse­tetin jaǵdaı jasaıyq dedim. Bul pikirimdi biraz adamdar qoldady da. Qaı depýtat ne aıtyp jatyr? Qan­daı másele kóterilýde? El bilsin. Bar­lyq adam tyńdap kórsin. Ásirese, ol kezde “Ana depýtat ne bitirip júr?” degen saýaldar jıi qoıylatyn. Men bir joly Chehııaǵa issapar­men barǵanda, sol eldiń bir arnasy túgeldeı depýtattyq korpýstyń qyzmetin kórsetetinine kýá boldym. Kúnde de, túnde de álgi arna par­la­mentte ótken otyrystardy to­lyq­taı kórsetedi. Mundaǵy maqsat ne? Ár adam “Búgin parlamentte qan­daı másele talqylanyp jatyr? Ma­ǵan qajeti bolsa, qaraıyn. Ke­regi shamaly bolsa, ózge arnalarǵa aýdararmyn”, – demeı me? Son­dyq­tan Parlamentte talqylanyp jat­qan zańdy halyq bilýi tıis. Jı­nalysta qozǵalǵan máseleniń bárin gazetke jaza almaısyń. Gazette qys­qasha aqparat beriledi. Tele­ar­nalar bir-eki mınýttyq sıýjet kórsetedi. Osyǵan qarap, keıbir adamdar Par­lamenttiń jınalysy jarty saǵat bolǵandaı oı túıedi. О́ziń bilesiń, keıde tańnan keshke deıin, keıde eki-úsh kúnge sozy­latyn otyrystar bolady. Ásirese, respýb­lıkalyq bıýdjetti talqy­laǵan kezderde otyrystar uzaqqa sozylady. Depýtattar tarapynan jına­lys­ta kóp usynystar aıtylady. Ol sol kúni qoldaý tappaǵanymen, ýa­qyt óte kele durys usynys bolýy yqtı­mal. Depýtat belgili bir zań­namaǵa qatysty óziniń kózqarasyn tany­tady. Ony da halyq bilýi qa­jet. Baıqap júrmin, keıbir tá­jirıbeli jýrnalıster depýtat­tar­dyń ózgeler­den erekshe aıtqan pi­kir­lerin birden qaǵyp alyp, jarııa­lap júr. Bir joly Aqtóbege issaparmen barsam, jergilikti “Rıka-TV” te­learnasy Májiliste ótken jına­lys­ty kórsetip jatyr. Men óz tań­danysymdy jasyrmadym. Telear­na­nyń Astanadaǵy tilshileri mate­rıaldardy daıyndap, ushaq arqyly Aqtóbege jiberip turady eken. Qa­zir mundaı tájirıbeni Oral qala­syndaǵy “TDK-42” jáne “Almaty” telearnasy qoldanyp júr. Eli­miz­diń kóptegen óńirindegi telearnalar Parlamentten osyndaı habarlar kór­setip, qabyldanyp jatqan zań­dar jóninde turǵyndarǵa mol maǵ­lumat jetkizip otyrsa, halyqtyń zańdar boıynsha biliktiligi arta túser edi. Zańdy tereńirek bilgen halyq óziniń quqyqtaryn eshkimge taptatpaıdy. Keıbir adamdar “Parlamentti qoı­shy, depýtattar eshteńe iste­meı­di, zańdardy qabyldap, maquldaıdy da otyrady”, degen jańsaq pikirge boı aldyrady. Men Parlament qyzmetin biraz bilemin. Negizgi ju­mys – palatanyń jalpy otyry­syn­da jasalmaıdy. Jumys topta­ry­nyń otyrystarynda úlken tal­qy­laýlar ótedi. Al ony kim bilip ja­tyr? Kóp adam bilmeıdi. Máse­len, zań jobasy boıynsha quryl­ǵan jumys tobynyń talqylaýyna mınıstrlik ókilderi eki kúnniń bi­rin­de kelip, zań jobasynyń bap­tary, usynylǵan túzetýler boı­ynsha túsinik beredi. Basqa mem­le­kettik organdardyń jaýapty adam­dary da qatysady. Kúnde birneshe zań jobasy jumys toptarynda qaralyp jatady. Depýtattardyń qo­satyn jańa usynystary da az bol­maıdy. Ol zańymyzǵa sáıkes ke­le me, joq pa, oǵan da jaýap be­re­miz. Al oǵan kim baǵa berip, aı­typ jatyr? Qandaı máseleler kóterilgenin eshkim bilmeıdi. – Qazirgi jýrnalısterdiń jetistigi týraly ne aıtasyz? – Búgingi tańda qalam ıelerine múmkindik mol ǵoı. Buryn úlken jınalystarǵa jýrnalıst tek qalam men bloknot ustap baratyn. Dık­tofon degen eshkimde bolmaıtyn. Oblystyq, respýblıkalyq deńgeı­de ótken partııa jınalystarynda minberge shyqqan adamdardyń sózin qoıyn kitapshasyna túrtip alyp, sol boıynsha kólemdi maqala ja­zyp, erteńine gazetke jarııalaıtyn. Qazir ǵalamtor da jýrnalısterdiń qyzmetine kóp septigin tıgizedi. Qa­jetti maǵlumattardy alýyńa bo­lady. Jýrnalıske kerek basty qa­sıetter – eńbekqorlyq, uqypty­lyq, jaýaptylyq. Derekter men má­limetterdi bergende óte qy­ra­ǵylyq tanytýy qajet. О́ıtkeni, onyń jazǵany elge túgel tarap ketedi. – Jýrnalısterdiń qandaı kemshiligin baıqap júrsiz? – Keıbir jýrnalıster bolǵan oqıǵaǵa, laýazymdy adamdarǵa ózi baǵa berip, óz pikirin halyqqa ja­rııa etip otyrady. Meniń oıymsha, jýrnalıst bolǵan oqıǵany sol kúıinde jetkizip, ony ózge adam­dardyń pikirlerimen tolyqtyryp otyrǵany abzal. – Jýrnalısterdiń qyzmetin jaqsartý úshin ne istegen jón? – Qazirgi naryq kezinde ba­sy­lymdardyń menshik ıeleri de ózge­rip ketti. Keıde basshylary aýy­syp, redaksııa ujymy túgelge jýyq jańaryp jatady. Onyń bári ju­mys sapasyna keri áserin tıgizbeı qoımaıdy. Muny aıtyp otyrǵa­nym, bizge qarapaıym jýrnalıs­ter­den kóptegen aryz-shaǵymdar ke­ledi. Ásirese, oblystardaǵy men­shikti tilshiler eńbekaqysyn, qa­lamaqy­syn ala almaı aryzdanady. Keıbir basylymdar menshikti til­shi­lerine 20 myń teńge kóleminde aı­lyq qoıady. Al mundaı aqshaǵa jýr­nalıst qalaı ómir súredi? Qan­daı shyǵarma­shylyq nátıje bolady? Jalpy, barlyq ónerdiń adamy qamqorlyqty, shynaıy qurmetti qajet etedi. Jazýshy men aqynǵa, jýrnalıske jazý úshin shabyt ke­rek. Al tabysy shabysyna jetpeı júrse, qandaı shabyt bolmaq? Ke­ńes ókimetiniń 1970-90-jyldarynda óner adamdaryna qalamaqy qoıý júıesi durys jolǵa qoıylǵan edi. Gazetke maqala, shaǵyn aqparat jaz­ǵan aýyldyń árbir adamyna deıin qalamaqy tólenip turdy. Sol sebepti gazettiń kóptegen avtorlary boldy. Sapaly dúnıeler jarııa­lan­dy. Al qazir jaǵdaı basqasha. Ba­sy­lymnyń menshik ıesi qalaı shesh­se, qyzmetkerlerine aqy da solaı tólenedi. Men qansha jazsa da, qa­lamaqy almaıtyn, tek ke­li­sim-shartta belgilengen eńbekaqysyn ǵana alatyn jýrnalısterdi bilemin. Qalamaqy jýrnalıske shabyt beredi. Sondyqtan BAQ týraly zańǵa ózgerister engizilgende, osy jaǵy eskerilýi qajet dep esepteımin. – Jýrnalısterdiń tól mere­kesine oraı tilegińiz? – Jýrnalısterdiń kásibı me­rekesi – elimizdiń mádenı ómirin­de­gi máni zor aıtýly oqıǵa. Aq­parat quraldary qoǵamdyq ómirdiń qym-qýyt tirshiligin, súıikti Ota­nymyz – Qazaqstannyń jyl saı­ynǵy jańa beleske kóterilgen qa­ryshty qadamyn sergek te shynaıy turǵyda barsha álemge tanytyp keledi. El ómirindegi ıgi isterge jar­shy bolǵan eren eńbekteri ár­qa­shanda tabysty bolsyn. Qadiri ar­ta bersin. Jýrnalısterdiń Qazaq eli­niń búgini týraly jazǵan eń­bekteri erteńgi kúni tarıh betterine jazylatyny anyq. Sondyqtan asqan shyǵarmashylyq belsendilik tanytyp, bıik mejelerge qol jetkize berýine tilektespin. – Rahmet áńgimeńizge. Áńgimelesken Aıbatyr SEITAQ, jýrnalıst.