Jol qaýipsizdigin qalaı retteımiz?

Prezıdent: «Jol-kólik ınfra­qu­ry­lymyn jaqsartý jáne ıntellek­týal­dyq júıeni engizý arqyly jol qaýipsiz­digin qamtamasyz etýge bolady. Bul – jergilikti ǵana emes, respýblıkalyq joldarǵa da qatysty másele», dedi. Senator Nurlan Beknazarovtyń aıtýynsha, jol-kólik oqıǵalarynyń saldarynan týyndaıtyn áleýmettik jáne ekonomıkalyq shyǵyndardyń artýy jol qozǵalysyn qamtamasyz etýde memlekettik deńgeıdegi mańyzdy máselege aınalyp otyr. Ol qazirgi qoldanystaǵy zańnamada jol qozǵalysy salasy keńinen rettelgenin, jol qozǵalysyna qatysýshylardyń ómiri men densaýlyǵy birinshi kezekte ekenin, sondaı-aq jol erejelerin buzǵany úshin qatań jaýapkershilik bekitilgenin aıtady. Degenmen soǵan qaramastan ázirge oń nátıjege qol jetkizý múmkin bolmaı tur. Onyń sebebi nede?

«Bas prokýratýranyń aqparaty­na sáıkes, 2024 jyly jol-kólik oqıǵala­ry sany 98,9%-ǵa ósip, 31 597 oqıǵany qurady. Jaraqat alǵandar sany 109%-ǵa ósip, 40 873 adamǵa jetti. Sondaı-aq qaza tapqandar sany 1,4%-ǵa ósip, 2 579 faktini qurady. Jol-kólik oqıǵalarynan zardap shekken bala sany 133,7%-ǵa, ıaǵnı 4 342-den 10 149 adamǵa jáne qaıtys bolǵandardyń 3,5%-ǵa, ıaǵnı 317-den 328 adamǵa deıin óskeni erekshe alańdaýshylyq týǵyzady», deıdi senator.

Memleket basshysy tapsyrǵan jol­daǵy qaýipsizdikti kúsheıtý boıynsha qolǵa alynýǵa tıis qatań sharalar qa­tarynda zańnamany jetildirý, júr­gizý­shiler jaýapkershiligin kúsheıtý, memlekettik baqylaýdyń tıimdiligi men júrgizýshilerdi daıarlaý sapasyn arttyrý bar. Sonymen qatar jol ınfra­qurylymyn jaqsartý da – jol-kólik apatynyń sanyn azaıtýǵa septigin tıgizetin negizgi faktordyń biri.

Kólik vıse-mınıstri Sátjan Abla­lıevtiń aıtýynsha, byltyr elimizde jol jóndeý jumysy rekordtyq kólemde oryndalǵan.

«Atap aıtqanda, 12 myń shaqyrym jolda jóndeý jumystary bastalyp, onyń 7 myń shaqyrymynda negizgi jumystar aıaqtalǵan. Oǵan 10 myńnan asa qurylys tehnıkasy men 25 myń adam jumyldyrylǵan. Bıyl 13 myń shaqy­rym joldy jóndeý josparlanyp otyr. Onyń ishinde 9,5 myń shaqyrymyn jóndeýge qarjy bólindi. Qalǵan bóliginiń qujattary daıyn, endi qarjylandyrý máselesi pysyqtalyp jatyr. Osy jyldyń sońyna deıin respýblıkalyq joldardyń 94, jergilikti joldardyń 91 paıyzy tıisti normatıvtik jaǵdaıǵa jetkiziledi», dedi vıse-mınıstr.

Joldy salý men jóndeý bar da, keıin ony sapaly deńgeıde ustap turý bar. Paıdalanýǵa berilgen ýchaskelerdi normatıvte kózdelgen sapa deńgeıinde ustap turý taǵy da qarjyǵa kelip tire­letini ras. S.Ablalıevtiń aıtýynsha, bıýd­­jetke túsetin júktemeni azaıtý men ózin-ózi aqtaý maqsatynda jón­deý jumystary aıaqtalǵan ýchaskelerde «aqyly jol» mártebesin kezeń-kezeńimen engizý kózdelip otyr.

«Qazir respýblıka boıynsha 3,9 myń shaqyrym jol – aqyly. Byltyr ol aýmaq­tar­daǵy túsim 48 mlrd teńgeni qurady. Bıyl taǵy 4 myń shaqyrym aqyly ýchaske en­gizil­mek. Olardan keletin túsim kóle­mi bıyl 60 mlrd, al kelesi jyly 100 mlrd teńgege deıin jetedi», deıdi vıse-mınıstr.

Túsken qarajattyń bir bóli­gin qu­rylys jumystaryna alyn­ǵan qaryz­dardyń paıyzdyq mólsherlemelerin óteýge jumsaý qarastyrylyp jatyr. Sonymen qatar ol jaıaý júrginshiler zardap shegetin jol-kólik oqıǵalarynyń aldyn alý úshin qalalar men eldi mekenderde 65 aınalma joly jáne 34 jer­ústi ótkeli salynǵanyn, janýarlar­dyń jolǵa shyǵýyna tosqaýyl qoıý úshin 2 myń shaqyrym qorshaý turǵyzylǵanyn atap ótti.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jol ústindegi apattar sanyn azaıtýǵa ıntellektýaldyq júıelerdi engizýdiń de paıdasy bolatynyn aıtyp, arnaıy tapsyrma bergeni belgili. Kólik vıse-mınıstri osy baǵytta atqarylyp jatqan birqatar jumysqa toqtalyp ótti. Onyń aıtýynsha, qazir barlyq aqyly jol ýchaskesinde «KazToll» jol júrý aqysyn tóleý júıesi sátti jumys istep tur. 2024 jyly ony Bas prokýratýranyń ERAP júıesimen ıntegrasııalaý aıaqta­lyp, «Ortasha jyldamdyq» jobasy iske qosylǵan.

«Jasandy ıntellekt tehnologııalary arqyly jol jaǵdaıyn baǵalaý mer­zimin 4 saǵatqa deıin qysqartýǵa múmkindik beretin Smart Road Diagnostic System (SRDS) júıesi engizildi. Ol 95%-dan joǵary dáldikpen dıagnostıka jasap, 100 km joldyń dıagnostıkasyn 4 kúnnen 4 saǵatqa deıin qysqartady. Sondaı-aq bıyl Avtomattandyrylǵan ólsheý stansalary júıesiniń ERAP-pen ıntegrasııasy aıaqtalady. Bul aýyr júk kólikterine qatysty ákimshilik óndi­risti ońtaılandyrýǵa jaǵdaı jasaıdy», ­deıdi ol.

IIM Ákimshilik polısııa komıteti­niń tóraǵasy, polısııa polkovnıgi Qaısar Sultanbaev jyl basynan beri jol-kólik apatynyń sany artqanymen, qaza tapqandar sany azaıǵanyn aı­ta­dy. Mysaly, qańtar men aqpannyń ­25-ine deıin elimizde 3 599 apat tirkelip, ­onda 207 adam qaıtys bolǵan. Adam shy­ǵyny ótken jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 15%-ǵa tómen.

Onyń aıtýynsha, JKO boıynsha sta­tıstıkalyq derekter men zardap shekkender sanynyń ósýine byltyr apattardy esepke alý tásiliniń ózgerýi áser etip otyr. Oǵan deıin tek ólimge ákelip soqqan, densaýlyǵyna túrli dárejede zııan keltirgen apattar ǵana tirkeletin. Qazir medısınalyq kómekke júgingen barlyq adam apat saldarynan jaraqat alǵandar retinde tirkelip júr.

«Keıde bul absýrdtyq jaǵdaılarǵa ákep soǵady. Mysaly, bıyl aqpan aıynda JKO-ny esepke alý tártibin tekserý úshin biz Ákimshilik polısııa komıteti qyzmetkerleriniń tobyn Atyraý oblysyna jiberdik. Sonda densaýlyq saqtaý organdaryna júgingen barlyq adamnyń apat saldarynan jaraqat al­ǵan­dar retinde derekqorǵa engiziletini anyqtaldy. Aıtalyq, 2 qańtarda Atyraý qalasynda jol-kólik apaty oryn alyp, kámeletke tolmaǵan 3 adam zardap shek­keni kórsetilgen. Alaıda teksere kele kámeletke tolmaǵandardyń bireýi ǵana dene jaraqatyn alǵany, qalǵan ekeýi profılaktıka retinde jaı dárigerge qaralǵany belgili boldy», deıdi ÁPK tóraǵasy.

Onyń aıtýynsha, osyndaı jaǵdaı­lar statıstıka málimetteriniń burma­lanýyna, ıaǵnı jaraqat alǵandar sany­nyń tym kóp bolýyna ákep soǵyp otyr. Polısııa polkovnıgi Q.Sultanbaev Ishki ister mınıstrligi Parlament de­pýtattarynan jol-kólik apattaryn­da «qaza tapqan» men «jaraqat alǵan» degen anyqtamany zańnamalyq deń­geı­de retteý­ge bastamashylyq jasaýdy usy­naty­nyn jetkizdi. О́ıtkeni bul jaǵdaı jol qaýip­sizdiginiń negizgi ındıkatorlary boıynsha elimizdiń halyqaralyq reı­tıngine de teris áser etedi.

ÁPK tóraǵasy elimizdegi jol-kólik apattaryna sebep bolyp otyrǵan negizgi faktorlardy atady. Sonyń biri – jol ınfraqurylymy. Onyń aıtýynsha, elimizdegi 95 myń shaqyrym joldyń 3 myńy ǵana qazirgi zamanǵy qaýipsizdik talaptaryna sáıkes keledi. Ol sóz arasynda aýa raıy nasharlap, joldyń kórinýi tómendegen jaǵdaıda qala syrtyndaǵy tasjoldarda ruqsat etiletin jyldamdyq kórsetkishin saǵatyna 60 shaqyrymǵa deıin shekteý úshin jumys júrgizilip jatqanyn aıtty.

Eldi mekender ishindegi ınfraqury­lymdy jaqsartý máselesi óte ózekti. О́ıtkeni qazir jol apattarynyń 81%-y sol jerde oryn alady. Adam shyǵyny tirkeletin apattardyń úshten biri – jaıaý júrginshilerdi qaǵyp ketý oqıǵalary.

«Qarapaıym jaǵdaılardyń jasal­maýyna baılanysty azamattar jabdyq­talmaǵan jerlermen joldy kesip ótýge nemese trotýarlar men jaryqtandyrý joq jerde joldyń shetimen júrýge májbúr. Bul qaıǵyly oqıǵalarǵa jáne jaıaý júrginshilerdiń ólimi men jara­qatyna ákelip soǵady. Elimizde 600-ge jýyq retteletin jaıaý júrginshiler ótkeli men 60 myń km trotýar salý qajet. Buǵan qosa 10 myń shaqyrymnan asa qorshaý turǵyzyp, uzyndyǵy 15 myń shaqyrymnan asatyn kóshelerdi jaryqtandyrý kún tártibinde tur. О́tken jyldyń sońynda osy jumystardy tıisti deńgeıde uıymdastyra almaǵany úshin Jambyl, Mańǵystaý, Aqtóbe oblystary men Shymkent qalasy ákimderiniń orynbasarlary tártiptik jaýapkershilikke tartyldy», dedi ol.

Polısııa polkovnıgi jol-kólik oqı­ǵa­larynyń 90 paıyzy júrgizýshiler kinásinen oryn alatynyn aıtady. Osyǵan oraı qala kóshelerinde tártipti kúsheıtý qajet. Qazirgi tańda ereje buzýdy avtomatty túrde tirkeıtin 25 myń kamera jumys istep tur. Olardyń kómegimen ereje buzýdyń 78%-y anyqtalady.

«Buǵan qosa patrýldik kólikterdi radary bar kameralarmen jabdyqta­dyq. «Jasyryn» patrýldeýdi engizdik. Onyń aıasynda qyzmettik jáne qoǵamdyq kólikterge, jedel járdem kólikterine kameralar ornatyp jatyrmyz. Sony­men qatar apattyq ýchaskelerde dron kómegimen áýeden patrýldeý júr­gizemiz», deıdi ol.

Keıingi jyldary elimizdiń jolda­rynda jańa jol qatysýshylary – moped­terdiń paıda bolǵany belgili. Memleket basshysy olarǵa qoıylatyn talapty qatańdatý týraly zańǵa qol qoıdy. IIM ókiliniń aıtýynsha, 2025 jyldyń qańtarynan mopedterdi tirkeý bastalyp, qazirdiń ózinde 2,5 myńnan asa tehnıka tirkelip úlgergen.

«Bıyl 4 sáýirden bastap mopedterdi basqarý úshin A1 sanatyndaǵy (A nemese V sanatyndaǵy) júrgizýshi kýáligi talap etiledi. Jyldamdyqty saǵatyna 60 shaqyrymnan asyrǵany úshin 40 AEK (157 myń teńge) mólsherinde aıyppul tóleý túrinde jaýapkershilik engizildi. Osy kúnge deıin 1 680 moped júrgizýshisine aıyppul salyndy», dedi ol.

Mamandardyń pikirinshe, elimizdiń joldaryndaǵy apattardyń kóbeıýine kó­lik sanynyń jedel artýy da sebep. IIM keltirgen derekke súıensek, keıingi 5 jyl ishinde avtokólik sany 34%-ǵa artyp, 5,5 mln-ǵa jetken. Iаǵnı elimiz­degi árbir tórtinshi adamda kólik bar de­gen sóz. Byltyr ǵana eldegi kólik sany 300 myńǵa ósken. Buǵan qosa bir jyl ishin­de elimiz arqyly 3,5 mln kólik tran­zıtpen ótken. Munyń bári jol­dar­dyń ótkizý múmkindigine júk túsirip otyr­ǵany belgili. Kólik sanynyń ósýin esh­kim tejeı almaıdy. Sol sebepti apat sanyn azaıtýdyń negizgi joly – jol ınfraqurylymyn jaqsartyp, júrgizýshilerdiń quqyqtyq saýatyn arttyrý.