Másele daýryqpaı-aq sheshildi

Ýıkıpedııada jazylǵa­nyn­daı, beldeýlik ýaqyt alǵash ret AQSh-ta 1883 jyly, KSRO-da, onyń ishinde Qazaqstanda 1919 jyly 1 shil­dede engizilgen. Eli­mizdiń aýmaǵy 5, 6-saǵattyq beldeýge jatqy­zyl­ǵan. Tabıǵı jaryqty tıimdi paıdalaný jáne elektr energııasyn únemdeý maqsa­tynda 1930 jylǵy 16 maýsymda KSRO Halyq komıssarlary keńesi­niń qaýlysy boıynsha keńes odaǵynyń barlyq jerinde saǵat tili 1 saǵat ilgeriletilgen. Osyǵan sáıkes 5-saǵat­tyq beldeýdegi sol kezdegi astana­myz – Almaty qalasy­nyń ýaqy­ty 6-saǵattyq beldeýge kóshirilgen.

Bıotehnolog mamandardyń aıtýynsha, keńes dáýirinde elimizdegi ýaqyt beldeýi eko­nomıkalyq múdde úshin 8 ret ózgertilgen. Sóı­tip, otandas­tarymyz bir ǵasyrǵa jýyq tabıǵı sıklge úılespeıtin qate ýaqyt beldeýlerinde ómir súrip keldi. Sonyń saldarynan adamdar­dyń uıqysy qanbaı, kúızelisi artyp, obyr, júrek-qan tamyr aýrý­lary, sýısıd, tipti ajyrasý da kóbeıe túsken. Al 5-ýaqyt beldeýi­ne kóshý halqymyz úshin jańa ýaqyt beldeýi nemese jaı eksperıment emes, kerisinshe, tarıhı ári tabıǵı ýaqytqa oralý bolyp sanalady. «Geografııa jáne sý qaýipsizdigi ınstıtýty» AQ-nyń málimetinshe, Qazaqstan aýmaǵy 4 saǵattyq beldeýde ornalasqan. El aýmaǵynyń 7 paıyzyn – UTC +3, 40,1 paıyzyn – UTC +4, 48,5 paıyzyn – UTC +5, 3,7 paıyzyn UTC +6 qamtyp otyr. UTC+5 ýaqyt beldeýi el halqynyń 76 paıyzdan astamyna – 15 mln 240 myńnan asa turǵynǵa óte qolaıly ekeni anyqtaldy.

Ýaqyt beldeýin ózgertýge Qos­ta­naı oblysynyń tur­ǵyndary bastamashy bolǵan. Sebebi bul óńirde tabıǵı ýa­qyttan 1 saǵat 46 mınýt aıyrmashylyq bar edi. Qos­­tanaılyqtar úshin UTS +5 emes, UTS +4,5 tıimdi bolyp shyqty. Biraq olar ózderi úshin tıimdi ýaqytty emes, paıda­la­nýǵa qolaıly ýa­qyt­ty tań­dap­ty. О́ıtkeni 5-ýaqyt beldeýi shetel­derge saparǵa barǵanda qa­rym-qatynas jasaýǵa ońtaıly.

Úkimet ýaqyt beldeýin ózger­tý­ge qarsylyq bildi­rý­­shilerdiń petısııasyn qa­raý úshin 60 adamnan turatyn arnaıy ju­mys tobyn qurǵan. Onyń oty­rystarynda jergilikti tur­ǵyndardyń, memlekettik organdar ókilderiniń, ǵalymdar men sarapshylardyń pikir­leri mu­qııat eskerilgen. Top­qa múshe bolyp kirgen astro­nom­dar men astrofızıkter tal­qylaý barysynda astronomııa­lyq turǵydan 5-ýaqyt beldeýi elimiz úshin eń qolaıly ýaqyt sanala­ty­nyn alǵa tartyp, engizil­gen óz­geris utymdy ekenin dálel­de­gen. Olar jańa ýaqyt beldeýi­ne kóshken kezde uıqynyń buzy­lýy, sharshańqylyq sııaqty ýaqytsha qıyndyq týyn­daıtynyn da jasyrmaǵan. Sebebi otandastarymyzdyń 94 jyl buryn buzylǵan bıo­logııalyq yrǵaǵyn qalpyna keltirýge biraz ýaqyt kerek. Al ýaqyt bel­deýiniń ózgerýi adam aǵzasyna teris áser etetini týraly naqty dáıekti ǵylymı derek joq. Qo­ǵamdyq densaýlyq saq­taý ult­tyq ortalyǵynyń ókil­deri adamdardyń bıologııa­lyq yrǵa­ǵyn saqtaý myqty densaý­­lyq­tyń, jumysqa qul­shynys­tyń jáne uzaq ómir súrýdiń negizi deı kelip, elimizdiń biryń­ǵaı ýaqyt beldeýine kóshýi halqy­myz­dyń ómirdiń tabı­ǵı yrǵa­ǵyna oralýyna múmkindik ber­genin rastaǵan. Sondyqtan ju­mys toby el tur­ǵyn­­darynyń osy ýaqytqa beıim­de­lýi úshin er­te jatyp, erte turýǵa úırenýi jáne fı­zıkalyq belsendilikti art­­­ty­rýy qajettigin atap aıt­qan.

Alaıda kún sáýlesi ózge aı­maq­­tarǵa qaraǵanda áldeqaı­da er­te túsetin kendi Altaı óńiri jurt­shylyǵynyń jańa ýaqyt bel­deýine kóndigýi qıynǵa soǵyp, sha­ǵymdanýyn jalǵastyra ber­di. Olar: «Eger buryn tań biz­de saǵat 3.30-da atatyn bolsa, qazir 2.30-da atady. Kún bu­ryn saǵat 8-de batatyn bolsa, qa­zir 7-de batyp ketedi. Maly­myz­dy buryn tańǵy 6-da óris­ke shy­ǵaratyn bolsaq, endi saǵat 5-te shyǵaratyn bol­dyq», de­gen ýáj aıtty. Osyǵan oraı ýa­qyt beldeýi týraly máse­leni tal­qylaý jónindegi jumys to­by­nyń mú­sheleri ótken jyldyń so­ńynda Shyǵys Qazaqstan ob­ly­­synyń Katonqaraǵaı aýda­ny­na baryp, jergilikti tur­ǵyn­darmen kezdesti. Nátı­jesinde, qanatqaqty joba retinde bıyl aýdanda jumys kúnin sa­ǵat 8.00-den bastap, 17.30-da aıaq­taý týraly sheshim qabyl­dan­dy. Túski úzilis kúndizgi saǵat 12.00-den 13.30-ǵa deıin bolyp bel­gilendi. Aýdandaǵy 40 meke­meniń barlyǵy jańa jumys kestesine kóshti. Al burynnan tań­ǵy saǵat 8-den bas­tap ju­­mys istep kele jatqan mektepter, balabaqshalar men aýrýhanalar jumys ýaqytyn ózgertken joq. Jańa jumys kestesin jergilikti kásipkerler de qoldady. Osy qanat­qaq­ty jobaǵa aqpan aıyn­da – Marqakól, Úlken Na­ryn aýdandary, naýryz aıynda Tarbaǵataı, Zaısan, Kúr­shim jáne Samar aýdandary qo­syldy. Bul jergilikti turǵyn­dar­dyń jaryq merzimdi bir sa­ǵat uzaǵyraq paıdalanýy­na múm­kindik berdi. Osy­laı­sha, týyn­daǵan máseleni daýryqpaı-aq sheshý joly tabyldy. Bul – Memle­ket basshysynyń azamattardyń muq­­taj­dyqtaryn óteýde bıýro­­kra­­­tııalyq kedergilerdi boldy­r­maýǵa baǵyttalǵan «Halyq úni­ne qulaq asatyn memleket» tujy­rymdamasynyń nátıjesi.