Keńes odaǵynyń sheńgelinen bosaǵan ortaazııalyq táýelsiz memleketter «jer daýy» degen jańa zaman qaterimen betpe-bet kelgen edi. Onyń ishinde bizdiń elimiz ǵana ýaqyt ozdyrmaı aınalasyndaǵy barlyq kórshisimen shekarasyn shegendep, bir-biriniń jerine kóz alartpaý týraly kelisimge qol jetkizdi. Al ózge kórshiles elderde áli kúnge shekara syzyǵy naqty belgilenbegen daýly aımaqtary jetip-artylady. Bul – ásirese Tájikstan men Qyrǵyzstanǵa qatysty másele. Saldarynan ǵasyrlar boıy bir aımaqta qoıan-qoltyq ómir súrip kele jatqan baýyrlas qos halyq arasyna jik túsip, onyń arty qarýly qaqtyǵysqa deıin ulasty.
Ashyq derekterge súıensek, keıingi otyz jyldaı ýaqyt ishinde tájik-qyrǵyz shekarasynda 300-ge jýyq qarýly qaqtyǵys oryn alǵan. Onyń sońy 2022 jyldyń qyrkúıek aıyndaǵy iri janjalǵa ákep soqtyrdy. Buny tipti janjal emes, kishigirim soǵys deýge de bolatyndaı. Eki jaq bir-birin kinálaǵan shekaradaǵy atys-shabys saldarynan qyrǵyz tarapynan 63 adam qaza tapsa, tájik tarapynan 83 adam oqqa ushty. Qyrǵyzstan qaýipti aımaqtan 136 myń turǵynyn, Tájikstan 20 myń turǵynyn ishkeri qaraı evakýasııalaýǵa májbúr boldy. Osy joly qyrǵyz áskerıleriniń tájik shekarashylaryna qarsy túriktiń áıgili Bayraktar ushqyshsyz apparatyn qoldanýy tipti otqa maı quıǵandaı edi.
Eki memlekettiń shekarasyndaǵy qaqtyǵystardyń árqaısysy neden bastalǵanyn aıtý qıyn bolsa da, jalpy janjalǵa qozǵaý salyp otyrǵan másele bárine málim. Ol – Tájikstan men Qyrǵyzstan shekarasynyń shegendelmeýi. Aralaryn 984 shaqyrymǵa sozylǵan ortaq shekara bólip jatyr. Sonyń shamamen 30 paıyzy daýly jerler edi. Tipti keıbir jerlerdiń kimge tıesili ekenin naqty belgisiz bolyp keldi.
Qyrǵyzstan men Tájikstan – Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymyna múshe memleketter. Uıymnyń jarǵysy boıynsha syrttan qandaı da bir qaýip tóngen jaǵdaıda, bári kúsh biriktirip, kómekke keledi. Al eger uıymǵa múshe elder arasynda ózara kıkiljiń týsa, ne isteý qajet? Bul jaǵy jarǵyda naqty jazylmaǵan. Sodan da shyǵar, uıymnyń ózge músheleri qyrǵyz ben tájik arasynda bolyp jatqan janjalǵa asa nazar aýdara qoıǵan joq. Reseıdiń jaǵdaıy túsinikti, onyń óz «qyzyǵy» ózinde. Belarýs pen Armenııany da Alataýdyń arǵy bókterinde bolyp jatqan oqıǵalar asa alańdatpasa kerek. Tek Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev qana qyrǵyz-tájik shekarasynda janjal bolǵan saıyn baýyrlas halyqtardy sabyrǵa shaqyryp, máseleni beıbit jolmen sheshýge úndep kelgeni belgili.
«Berik dostyq pen tatý kórshilik qatynastardy saqtaý – bizdiń ortaq ári mańyzdy mindetimiz. Sondaı-aq óńirdiń turaqtylyǵy men qaýipsizdigi, beıbit ómir qurý jolyndaǵy Ortalyq Azııadaǵy barsha baýyrlas halyqtyń túbegeıli múddesi. Qazaqstan kez kelgen daýly máseleni tek beıbit jolmen jáne saıası dıplomatııalyq ádistermen sheshýdi jaqtaıdy», dedi Qasym-Jomart Toqaev 2022 jyly Qyrǵyzstan prezıdentine joldaǵan hatynda. Sonymen qatar Tájikstan prezıdenti Emomalı Rahmonǵa da hat joldap, baýyrlas jáne dostas memleketterdegi bul qaıǵyly oqıǵa Qazaq elin de qatty alańdatqanyn jetkizdi.
Degenmen qyrǵyz ben tájik taraptary aralaryndaǵy daý-damaıdy syrttan kelip eshkim sheship bermeıtinin, óz jaralaryn ózderi jazýy kerek ekenin túsinip, keıingi jyldary qarym-qatynasty qalpyna keltirý úshin naqty qadamdar jasaı bastady. Munyń sońy aldymen 2023 jyldyń qazan aıynda Qyrǵyzstannyń Batken qalasynda eki el arnaıy qyzmetteriniń qupııa hattamaǵa qol qoıýyna alyp keldi. Bul qujattyń jaı-japsary jarııalanbasa da, shekara daýyn sheshýge baǵyttalǵan mańyzdy bastama ekeni aıtylǵan edi.
Al kúni keshe Eskendir Zulqarnaıyn zamanynda negizi qalanǵan, 2500 jyldyq tarıhy bar kóne shahar – Hojandta qol qoıylǵan «ǵasyr kelisimi» Ortalyq Azııadaǵy «jer daýyna» túbegeıli núkte qoıǵandaı. Emomalı Rahmon, Shavkat Mırzııoev jáne Sadyr Japarov Úsh memlekettiń memlekettik shekaralarynyń túıisken núktesi týraly kelisimge jáne Máńgilik dostyq týraly Hojand deklarasııasyna qol qoıdy. Keıbir derekterge júginsek, búginde Qyrǵyzstan men Tájikstan arasyndaǵy shekaranyń 90 paıyzy naqty aıqyndalyp, shegendelip úlgeripti.
«Biz Qyrǵyzstanmen jáne О́zbekstanmen aradaǵy myńdaǵan jyldyq dostyqqa, tatý kórshilikke, teń quqylyqqa, ózara syılastyqqa negizdelgen qarym-qatynasymyzdy joǵary baǵalaımyz», degen tájik basshysy E.Rahmon úsh memlekettiń yntymaqtastyǵyn jan-jaqty damytý Tájikstannyń syrtqy saıasatyndaǵy basym baǵyttyń biri ekenin aıtty.
Bizdiń dál irgemizde bolyp jatqan bul tarıhı oqıǵanyń Qazaq eli úshin qandaı mańyzy bar? L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty, shyǵystanýshy Janat Momynqulovtyń aıtýynsha, Hojand qalasynda bolǵan bul kelisim – aımaqtyń turaqtylyǵyn nyǵaıtyp, memleketaralyq qatynastardy jańa deńgeıge kóteretin mańyzdy qadam. Máńgilik dostyq týraly deklarasııa aımaq elderiniń kópjaqty yntymaqtastyq pen ózara syılastyqqa degen adal daıyndyǵyn kórsetedi.
«Bul – geografııalyq faktor ǵana emes, sonymen qatar burynnan kele jatqan shekara daýlaryn sheshýge qol jetkizgen saıası birliktiń, ultaralyq senimniń jáne tatý kórshilik qatynastary jańa dáýiriniń qýatty dáleli. Kelisimder aımaqtyń eń kúrdeli shekara máselelerin sheship otyr. Ásirese Ferǵana alqaby – asa kúrdeli geografııalyq túıin retinde keńes kezeńinde «arnaıy maqsattarmen» shımaılanǵan anklavtardy qamtyǵan. Bir eldiń shette qalǵan aýmaǵy basqa memlekettiń aýmaǵymen qorshalýy shekaralyq shıelenis týǵyzyp keldi. Aımaqtaǵy segiz anklavtyń birazy Qyrǵyzstanda ornalasyp, О́zbekstanǵa tıesili boldy. Tájikstannyń О́zbekstan aýmaǵynda úsh anklavy, Qyrǵyzstannyń О́zbekstanda bir anklavy bar. Ondaǵan jyldar boıy sarapshylar osy aýmaqtyq máselelerdi qaýipti shıelenistiń oshaqtary retinde qarastyrdy. Endi shekaralar quqyqtyq turǵyda túbegeıli rásimdelip, dostyq jáne odaqtastyq qatynastardy nyǵaıtýǵa degen saıası sheshim, resmı erik-jiger bolǵandyqtan, Ortalyq Azııanyń osy bóliginiń turaqty damýy men órkendeýine senim uıalatatyn berik jaǵdaı qalyptasty», deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, bul dostyq kelisimi búkil Ortalyq Azııada ıntegrasııalyq jaqyndasý úrdisterin nyǵaıtyp, biz úshin osy elder arqyly bolashaqqa josparlanǵan Ońtústik Azııaǵa aparatyn joldardy ashý múmkindigin kúsheıtedi. Aımaqta saıası odaqtardy nyǵaıtý – bizdiń eldiń de turaqtylyǵyn, ońtústik shekaramyzdy bekemdeýdiń, aımaqtyq ıntegrasııanyń bolashaǵyna myqty negiz.
«Bir aıta keterligi, taıaý kúnderi О́zbekstan prezıdenti Sh.Mırzııoevtiń Almatyǵa kelip, Qasym-Jomart Toqaevpen beıresmı kezdesý ótkizýi atalǵan sammıtke daıyndyqpen de baılanysty bolýy múmkin. Iаǵnı 4 memleket osyndaı iri dıplomatııalyq úrdisti ilgeriletip, aımaqtyq birlikke qoldaýdy ashyq kórsetip otyr. Aldaǵy apta Samarqandta Ortalyq Azııa-Eýropa odaǵy sammıti ótedi. Mamyrda Arab shyǵanaǵy elderimen aımaqtyq sammıt, odan soń Ortalyq Azııa elderi prezıdentteriniń keńesý sammıti aımaqta mańyzdy úderisterdiń bastalyp jatqanynan habar beredi. Qazaqstandy Ortalyq Azııanyń mańyzdy bóligi retinde kórsetý, ilgeriletý ultymyzdyń damý bolashaǵy turǵysynan óte mańyzdy tańdaý ári sheshim bolmaq», dep oıyn túıindedi J.Momynqulov.
