Nurserik ShÁRIPOV: Halyqtyń senimi – sot qyzmetiniń basty ólshemi

Onlaın otyrys sottyń ashyqtyǵyn aıqyndady

– Nurserik Kárimuly, Prezıdent zań men tártip qaǵıdaty berik ornyqqan ádil qoǵam qurý jaıynda jıi aıtyp júr. Jýyrda Býrabaıda ótken Ulttyq quryltaı otyrysynda bul oıyn taǵy da qaıtalady. Osy oraıda zań ústemdigin ornatý, halyqtyń bılikke degen senimin nyǵaıtý úshin sot organdary qandaı úles qosyp jatyr?

– Sýdıalardyń IX sezinde Qasym-Jomart Toqaev sottarda júrgizilip jatqan is-sharalardyń nátıjeli ekenin aıtyp, kassasııalyq satyǵa qoljetimdilikti keńeıtý, ozyq tehnologııalar men jasandy ıntellektini keńinen qoldaný arqyly sot júıesiniń tıimdiligin arttyrý qajettigin atap ótken edi. Qazir elimizdiń joǵary sot organynyń jumysy osy tapsyrmalardy júzege asyrýǵa baǵyttalǵan.

«Ádiletsizdikke tózimdilik tanytqan qoǵam – óz bolashaǵyn qurdymǵa ıtermeleıdi» degen qanatty sóz bar. Bul oı bizdiń qyzmetimizdiń basty mánin aıqyndaıdy. Sot júıesiniń jumysyn biz emes, eń aldymen, qoǵam baǵalaıdy. Halyqtyń senimi men ádildikke degen úmiti – jumysymyzdyń basty ólshemi.

Joǵarǵy Sot, onyń ishinde Azamattyq ister jónin­degi sot alqasy quqyqtyq júıe­ni jetildirý men zańdy sheshimder qabyl­daý baǵytynda aýqymdy ju­mystar at­qar­dy. Atap aıtqanda, 24 ba­ǵyt boıyn­sha sot praktıkasyna taldaý jasaldy. Mu­ragerlik, eńbek, jer daýlary men saqtandyrý salalaryndaǵy sot praktıkasyn júıeleý arqyly ádildik qa­ǵı­da­laryn bekite tústik. 2024 jyly jel­­toq­san aıynda eńbek daýlaryn qa­raý kezinde zańnamany qoldanýdyń sot prak­tıkasyn qorytý nátıjeleri bo­ıyn­sha jańa normatıvtik qaýly qabyldandy.

Alǵash ret sharttyq mindet­teme­lerdiń oryndalýyn qamtamasyz etý tý­ra­l­y zańnamany qoldanýdyń sot prak­tı­kasyna qorytý jasaldy. Nátı­je­sinde, sottarǵa turaqsyzdyq aıybynyń mólsherin azaıtý, kepildikter men ke­pildiń qoldanylýyn toqtatý, olardyń sharttaryn jaramsyz dep taný týra­ly máselelerdi sheshýge durys baǵyt-baǵdar berildi. Osy bastamanyń arqa­synda kepil berýshiniń jalǵyz turǵyn úıinen óndirip alýdaǵy ártúrli sot prak­tıkasy bir júıege keltirildi. Mura­gerlik isterdi qorytý nátıjeleri, kóbine murany qabyldaý merzimin qal­pyna keltirý týraly talap qoıýlardyń jıi qaralatynyn kórsetti. Osy má­se­le­lerdi sotqa jetkizbeı sheshý úshin Respýblıkalyq notarıattyq pala­taǵa tıisti sharalar qabyldaý týraly hat jol­dandy. Bul aıtylǵandar jumy­sy­myz­dyń bir baǵyty ǵana deýge bolady.

– Keıingi jyldary sottyń ashyq­tyǵyn qamtamasyz etý úshin onlaın sot otyrystary tájirıbege engenin bilemiz. Jalpy, buǵan kózqarasyńyz qandaı? Qazir otyrystardyń qansha paıyzy onlaın ótedi?

– Sot otyrystaryn onlaın ótkizý 2020–2021 jyldary pandemııa kezinde bastaldy. Keıbir aldyńǵy qatarly elderde sot prosesteri múldem toqtap qalǵany – kópshilikke belgili jaıt. Sol qıyn kezdiń ózinde jalpy sot salasy tyǵyryqtan shyǵar jol taýyp, sot prosesterin alǵash ret onlaın ótkize bastady. Mine, sodan beri bul jańashyl tásil ózin-ózi aqtap keledi.

2024 jyly elimizde jalpy sany 1 115 150 is qaralǵan bolsa, onyń 610 774-i oflaın formatta, al 504 376-sy, ıaǵnı 45%-y onlaın rejimde ótken. Sonymen qatar elimizde alǵash ret sot prosesteriniń onlaın-translıasııasy uıymdastyryldy. Oǵan Q.Bıshimbaev sotynyń tikeleı translıasııasy, Almaty men Qaraǵandy qalalarynyń sottarynda qaralǵan birqatar rezonanstyq is sot júıesiniń ashyqtyǵyn jurtshylyqqa kórsetkeni aıqyn mysal bola alady.

Onlaın sot otyrysynyń tıimdili­gine kelsek, oǵan iske qatysýshy taraptar ınterneti bar kez kelgen aýdıtorııadan qatysa alady. Bul olardyń ýaqytyn, qarajatyn únemdeýge múmkindik beredi jáne qashyqtan qatysa otyryp taraptar ózderine qajetti málimetterden habardar bola alady.

Kassasııalyq sotqa kez kelgen azamat shaǵymdana alady

– Sot jumysynda basqa qandaı jańashyldyq bar? Máselen, sıfr­landyrý, jasandy ıntellekt múm­kindikterin paıdalaný baǵytynda ilgerileý bar ma?

– Bul baǵytta jumystar júıeli júrgizilip keledi. Sonyń biri – sýdıa­larǵa kómektesý úshin robot qyzmeti engizilgen edi. Ol tek sot aktisiniń jobasyn daıyndaıdy, sýdıa oǵan qol qoıyp, jaýapty bolady. Al birkelki sot praktıkasyn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan jasandy ıntellekt elementteri bar servıs sýdıaǵa shyǵarylýy múmkin eń yqtımal sheshimdi kórsetedi. Qazir­gi ýaqytta sottarda qoldanyla basta­ǵan IT-ázirlemeler sheteldik áriptes­ter men sarapshylardyń nazaryn aýda­­ryp keledi. Jetistik bar, elimiz – keıingi ­3 jylda 142 eldiń ishinde 65-orynda.

Jaqynda Sıngapýrde ótken kezekti forýmda qazaqstandyq delegasııa sıfrlyq jáne smart sottardy engizý qaǵıdattaryn, sottarda sıfrlandyrýdy qoldaný aýqymyn, onyń ishinde ja­sandy ıntellekt pen robottandyrý elementterin tanystyrdy. Sony­men qatar sheteldik menedjerler eli­mizde júzege asyrylyp jatqan sot júıesin basqarý modeliniń naqty algo­rıtmderin, otandyq sottardy bıliktiń basqa tarmaqtarynan táýelsiz etetin eń tómengi bıýdjettik shekti zańnamalyq turǵydan bekitýdi atap ótti. Azamattar men kásipkerlerge respýblıka boıynsha kez kelgen sot­qa talap qoıýǵa múmkindik beretin eksaý­maqtyq sottylyq boıynsha jobaǵa da qyzyǵýshylyq tanytyp jatyr.

Sıfrlandyrý máselesine kelsek, búginde qujattardyń 95 paıyzdan ­astamy «Sot kabıneti» elektrondy servısi arqyly sotqa barmaı-aq be­riledi. Sondaı-aq ol memlekettik ­bajdy onlaın tóleýge, is materıaldary­men tanysýǵa, sot sheshimderin qabyl­daýǵa jáne olardyń shynaıylyǵyn tek­serýge jáne t.b. múmkindik beredi. Bar­lyq fýnksııa smartfon arqyly qol­jetimdi ári ony álemniń kez kelgen jeri­nen paıdalanýǵa bolady.

– Bizdiń bilýimizshe, bıyl 1 shil­deden kassasııalyq sottar jumysyn bastaıdy. Onyń maqsaty men minde­ti, ereksheligi nede?

– Bul bastamany Memleket basshysy bıznes-qoǵamdastyqpen kezdesý kezinde kótergen edi. Joǵarǵy Sot osy tapsyrmany iske asyrý úshin kásipkerlik jáne zań qoǵamdastyǵymen, halyqaralyq uıymdarmen birneshe ret júıeli túrde konsýltasııalar ótkizdi. Árıne, búgingi tańda sot isin júrgizýdiń satylyǵy ótkir, kúrdeli jáne ózekti máselelerdiń biri bolyp tur. Sot tóreligin júzege asyrýdyń sapasy men azamattardyń sotqa degen senim deńgeıi ár sot satysyndaǵy jumystyń tıimdiligine tikeleı baılanysty.

Jalpy kassasııa degenimiz – jer­gilik­ti sottardyń shyǵarǵan sot ak­tilerimen taraptar kelispegen jaǵdaıda qaıta qarap olarǵa quqyqtyq baǵa berý. Prezıdent kassasııalyq satyǵa shaǵymdanýdyń jáne sot aktilerin «tutas kassasııa» qaǵıdaty boıynsha qaıta qaraýdyń biryńǵaı erejelerin engizetin sot isin júrgizýdiń barlyq túri boıynsha zańdarǵa ózgerister en­gizýge qol qoıdy. Kassasııa isti tarap­tardyń shaqyrýymen alty aıdan aspaıtyn merzimde qaraıdy. Bul sot­tarǵa júktemeniń aıtarlyqtaı ósýi­ne ákeledi degen boljam bar. Son­­dyq­tan qazirgi shekteýler kezeń-kezeńimen joıylady: birinshiden, bıyl 1 shildeden bastap kassasııalyq is aldyn ala qaraýsyz «tutas kassasııa» bolady, al 2 jyldan keıin azamattyq ister boıynsha azamattardyń múliktik múddelerine shekteý qoıylmaıdy. Derbes kassasııalyq sottar qyzmeti sot tóreligin júzege asyrý sapasyn jaqsartýǵa, árbir sot satysynyń jaýap­kershiligin kúsheıtýge baǵyt­talǵan jáne sottarǵa degen senimdi arttyrýǵa septigin tıgizetinine senimdimin.

Al Joǵarǵy Sottyń quzyretine kelsek, sot praktıkasyn zerdeleý men qorytyndylaýǵa jáne sot tóreligin júzege asyrýda zańdylyqty saqtaýǵa, erekshe jaǵdaılarda jergilikti jáne basqa sottardyń sheshimderin qaıta qaraýǵa nazar aýdarylady. Joǵarǵy Sot sýdıasynyń óz usynysynda nemese Bas prokýrordyń narazylyǵynda bul týraly kórsetse, sot aktileri qaıta qaralady. Iаǵnı sot praktıkasynyń birkelkiligi buzylǵan, memlekettik nemese qoǵamdyq múddeler qozǵalǵan jaǵdaıda, qabyldanǵan sot aktileri adamdardyń belgisiz bir bóliginiń quqyqtaryn buzǵan nemese adamdardyń ómiri men densaýlyǵyna aýyr qaıtym­syz zardaptarǵa ákep soǵýy múmkin bolǵan jaǵdaıda júzege asyrylady.

Memlekettik tildiń qoldanylýy óz deńgeıinde emes

– Nurserik Kárimuly, áńgimemizdi sot júıesinde memlekettik tildiń qoldanylý barysyna qaraı bursaq. Buryn kóp otyrys orys tilinde ótetin. Qazir ózgeris bar ma?

– «Til týraly» zańnyń 4-babynda: «Memlekettik til – memlekettiń búkil aýmaǵynda, qoǵamdyq qatynastardyń barlyq salasynda qoldanylatyn memlekettik basqarý, zań shyǵarý, sot isin júrgizý tili» dep bekitilgen. Odan bólek, Azamattyq-prosestik, Qylmystyq-prosestik, Ákimshilik rásimdik-prosestik jáne Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksterde sot isi qazaq tilinde júrgiziledi dep anyq kórsetilgen. Tek qajettilik týyndaǵan jaǵdaıda orys tili qazaq tilimen qatar qoldanylady. Zańnyń osy talabyn durys túsinip, praktıkada qoldaný – ózekti másele.

Táýelsizdik al­ǵanymyzǵa 30 jyldan assa da, zań­dardyń 99%-y áýeli orys tilinde ázir­lenip, keıinnen qazaq tiline aýdarylady. Sodan kelip otandyq zańdardyń aýdarmasy sapasyz, sózderi túsiniksiz degen synı pikirler jıi aıtylady. Termınder ár kodekste ártúrli maǵyna beredi. Munyń sońy qazaq tilin quqyqtyq júıede óz deńgeıinde qoldanbaýǵa ákep soqtyrýy múmkin.

Máselen, sot-quqyq júıesindegi qazaq tiliniń búgingi jaǵdaıyna kelsek, ashyǵan aıtqanda, óz deńgeıinde emes. Nege? Sebebi bizde «eń áýeli óz tilimizdi baǵalaıyq, mártebesin tómendetpeıik» degen otanshyldyq sezim az. Shyn máninde, árbir laýazymdy tulǵa qazaqsha sóılemese, qujatty oryssha toltyrsa, qazaq tili aýdarma tildiń deńgeıinde qalatyny aqıqat. Onyń ústine zańǵa sáıkes, is sotqa qaı tilde tússe, sol tilde qaralady.

Sózimiz jalań bolmaýy úshin sot praktıkasynan mysal keltireıin. Polısııa ınspektorlary ákimshilik hattamany kóbine oryssha toltyrady. Sonda olarǵa qazaqsha jazýǵa kim kedergi? Ekinshiden, tergeýshi tergeý materıaldaryn aldymen memlekettik tilde jazýǵa umtylmaıdy, óz yńǵaıyna qaraı kóbine oryssha toltyrady. Al tergeý materıaldary qazaqsha «sóı­lemeı», sottaǵy qylmystyq ister de memlekettik tilge kóshpeıtini – belgili jaıt. Úshinshiden, advokatýra salasynda júrgenderdiń kópshiligi – ózimizdiń qarakózder. Solardyń ishinde qazaq tilinde oıy jatyq, táp-táýir sóıleıtin azamattar az emes. Biraq nege ekeni belgisiz, sotqa joldaǵan materıaldarynyń basym bóligi – orys tilinde. Tórtinshiden, prokýrorlar aıyptaý aktisin kóbine oryssha tolty­rady. Sot zalynda da óz oıyn sol tilde jetkizip jatady. Besinshiden, mem­lekettik mekemeler talaptaryn sot­qa orys tilinde joldaıdy. Mundaı jaǵ­daıda «memlekettiń múddesine qyzmet etip otyrǵan memlekettik organdardyń munysy nesi?» dep qynjylasyń.

Qazirgi ýaqytta sot júıesinde mem­­lekettik tildiń qoldanylý aıasyn keńeı­tý úshin qoldanystaǵy 11 norma­tıvtik qaýlyǵa qajetti túzetýler engi­zildi. Memlekettik tildegi 38 nor­ma­tıvtik qaýly qoldanystaǵy zańna­malyq termınderge sáıkes keltirildi. Sondaı-aq sot júıesiniń sýdıalary men sot qyz­metkerlerine arnalǵan is qaǵazdardy, sot aktilerin memlekettik tilde júrgizýdiń úlgileri kórsetilgen oqýlyqtardy daıyndap, shyǵaryp, qoldanysqa engizdik. Ár toqsan saıyn jergilikti sottarmen ótkiziletin jınalystarda memlekettik tilde qabyldanǵan sot aktilerinde naq­ty qandaı qatelikter ketkenin jáne tilderdi qoldaný boıynsha durys qabyldanbaǵan isterdi taıǵa tańba basqandaı etip kórsetip, naqty tapsyrma berip otyramyz.

– Siz zań salasynda uzaq jylǵy tájirıbesi bar bilikti basshysyz. Sóz sońynda «Qazirgi zamanǵy sýdıa qandaı bolýy kerek?» degen suraqqa jaýap berseńiz.

– «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» degen dala danalyǵyn ustaný – sýdıanyń basty paryzy. Ol – zańnyń ádilet jolynda ústemdik qurýyna múddeli birden-bir tulǵa. Oǵan bútin halyqtyń, memlekettiń senimi júktelgen. Qara qyldy qaq jaryp, aqty qaradan aıyratyn quzyret berilgen. Myńdaǵan taǵdyrǵa jaýapty. Aqıqattan alshaq úkim nemese ádildik saltanat qurmaǵan sot úde­risi onyń tájirıbesinde bolmaýy kerek. Sondyqtan sot isin júrgizý­de adamgershilik normalaryn qatań saqtaý asa mańyzdy. Qylmysqa qaraı ádil jaza taǵaıyndaý kináliniń keıingi ómirine yqpal etetini esten shyqpaýǵa tıis. О́ıtkeni sottan keıin de onyń durys jolǵa túsip, tirlik keshýi qajet. Qazir sheshim shyǵaryp alyp, sotqa júgingen adamnyń taǵdyryna qaty­sym joq deý – qate paıym. Isti bolǵan azamat taǵdyrynyń tutqasy sýdıa­nyń qolynda tur demesek te, shyǵaryl­­ǵan sheshim sol azamattyń ómirine ózge­ris ákeledi. Sýdıanyń parasaty osy arada kórinis tabady. Sýdıa sheshim shyǵarý arqyly azamatqa belgili bir turǵyda sabaq beretinin umytpaǵany
abzal.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Eskendir ZULQARNAI,

«Egemen Qazaqstan»