– Siz assambleıa ardagerleriniń birisiz. Onyń qyzmetine tarıhı turǵydan da baǵa bere alasyz. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qurylǵanyna 30 jyl toldy. Osy ýaqyt ishinde ol qoǵamdyq ınstıtýt retinde qanshalyqty tıimdiligin kórsetti?
– Assambleıa ardageri ekenimiz ras. Alǵys aıtý kúninde Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda Qazaqstan halqy Assambleıasy keńesiniń keńeıtilgen otyrysy ótti. Sonda assambleıa ardagerlerin marapattaý rásimi menen bastalǵan edi. О́ıtkeni búgingi tańda assambleıanyń qurylǵan kúninen bergi búkil júrip ótken jolyna túgeldeı kýá adamdar kóp qalǵan joq. Al meniń mańdaıyma Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qurylýyna kýá bolý ǵana emes, onyń qurylýynyń basy-qasynda bolý da buıyrdy. Tipti assambleıany daıyndaý jónindegi jumysqa tikeleı atsalysqan jaǵdaıym da bar. Ol jumys – 1992 jyly Qazaqstan halyqtary forýmyn ótkizý. Prezıdent Apparatynyń mádenıet jáne ultaralyq qatynastar bólimi meńgerýshisiniń orynbasary retinde oǵan bastan-aıaq qatysqanbyz. Sol forýmnan keıin assambleıa qurý jónindegi ıdeıa ómirge keldi. 1995 jyldyń basynda Prezıdent Ákimshiliginde Ishki saıasat bólimi meńgerýshisiniń birinshi orynbasary qyzmetinde júrgende bizge el basshylyǵynyń Qazaqstan halyqtary (ol kezde solaı ataldy) assambleıasyn qurý jónindegi tapsyrmasy tústi. Osyǵan oraı Memleket basshysynyń tıisti Jarlyǵy men QHA erejesiniń jobalaryn daıyndadyq.
О́tken otyz jyl ishinde assambleıa qoǵamdyq ınstıtýt retinde qalyptasty deý azdyq etedi. Assambleıanyń búginde konstıtýsııalyq mártebesi bar, parlamenttik ókildik quqy bar. Bir kezdegi konsýltasııalyq-keńesshilik organnan qazir qoǵamdyq kelisimniń biregeı tetigine, etnosaralyq qatynastar salasyndaǵy asa tıimdi quralǵa aınaldy. Elimizdi mekendegen etnostardy birtutas halyqqa aınaldyrýǵa erekshe septesti.
Bizdiń assambleıa qurylǵan kezde mundaı uıym bergi TMD turmaq, árgi álemde joq bolatyn. Onyń halyqaralyq arenadaǵy bıik bedeline bir dálel keltireıin. 2018 jyly QHA delegasııasynyń quramynda Reseıge bardyq. Prezıdent Ákimshiliginde, Memlekettik Dýmanyń Ulttar isteri komıtetinde, Ulttar isteri jónindegi federaldyq agenttikte boldyq. Kezdesýler ótkizdik, óz tájirıbemizben bólistik, suraqtarǵa jaýap qaıtardyq. Solardyń bárinde bizben sóılesken laýazymdy tulǵalardyń bári Reseı Federasııasy halyqtarynyń assambleıasy bútindeı derlik Qazaqstan halqy Assambleıasynyń úlgisi boıynsha qurylǵanyn, kópetnosty memlekette ultaralyq kelisimdi saqtaýdyń qazaqstandyq úlgisinen úırenetin jaılar kóp ekenin qaıta-qaıta aıtyp jatty.
Assambleıa jumysyna belsene qatysatyn adamdardyń biri retinde osy biregeı qurylymnyń tájirıbesine búkil álemde qyzyǵýshylyq bar deýdiń eshqandaı artyq aıtylmaǵanyna mynadaı da kýálik ete alamyn. 2010 jyly Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń Astanadaǵy sammıti qarsańynda Avstrııaǵa baryp, EQYU-nyń Az ulttar isteri jónindegi Joǵarǵy komıssary Knýt Vollebekten suhbat alǵanymyzda, ol kisiniń bizdegi ultaralyq qatynastyń ornyqtylyǵyn atap aıtqany, sonyń ishinde Qazaqstan halqy Assambleıasynyń ornyn bóle ataǵany esimde erekshe qalyp qoıdy. Sol suhbatqa Vollebektiń «Qazaqstan halqy Assambleıasynyń rólin odan ári nyǵaıta túsý mańyzdy» degen sózin taqyryp etip qoıyp edik.
– Parlamenttiń eki shaqyrylymynda da QHA depýtattyq tobynyń jetekshisi boldyńyz. Sol ýaqytta depýtattar tarapynan eldegi etnosaralyq qatynasty nyǵaıtý maqsatynda qandaı usynystar jasaldy jáne jumystar atqaryldy?
– Bizdiń depýtattyq top eki aıda bir ret bas qosyp otyratyn. Qaralǵan máselelerdiń taqyryptyq aýqymy keń. Tek kóshpeli otyrystarymyzdyń ózi bir shaqyrylymda on eki ret ótkizildi. О́z jumysymyzda parlamenttik qyzmetke eń áýeli assambleıanyń turǵysynan qaraǵanymyz túsinikti. Dáıim eldegi qoǵamdyq turaqtylyq máselesin basty nazarda ustaıtynbyz. Kópshiliktiń kóńilin alańdatatyn jaılarǵa basymdyq berildi. Mysaly, eldiń orystildi mektepterinde qazaq tilin oqytýdyń jaıyn qaraǵanymyzda salalyq mınıstrliktiń esebin tyńdaǵanymyz, talqylaý barysynda orystildi mektepterde qazaq tilin qalaı bolsa solaı oqytýdyń naqty mysaldaryn alǵa tartqanymyz, talqylaý qorytyndysynda osy máseleni sheshýdiń joldaryn usynǵanymyz este.
Aıtqandaı, osy máselege qazirgi Májilis te qaıta kóńil bólse, durys bolar edi. Sondaı mektepterde oqıtyndardyń arasynda memlekettik tildi oıdaǵydaı úırenip shyǵatyndar qazir de az ekenin endigi jerde jasyryp-jaba berýdiń jóni joq.
Ulttyq teatrlar jaıyn arnaıy sóz ete kelip, onyń aıaǵy birneshe teatr ǵımaratyna kúrdeli jóndeý júrgizýge bıýdjet qarajatyn bólýmen bitkeni de bar. Májilistegi Qazaqstan halqy Assambleıasynyń depýtattyq tobynyń eki shaqyrylymdaǵy jumysy týraly eki kitap shyǵarylǵan. Árqaısysynyń kólemi 300 betten asady. Sonyń ekeýin de jýrnalıst retinde qurastyryp, alǵy sózin jazǵan edim. Top otyrystary, saılaýshylarmen kezdesýler týraly esepter, top músheleriniń depýtattyq saýaldary jáne olarǵa qaıtarylǵan jaýaptar, depýtattardyń jazǵan maqalalary men bergen suhbattary jınaqtalǵan, fotolarmen ádemi bezendirilgen kitaptarmen tanysqan adam depýtattyq toptyń kóp is tyndyrǵanyna kóz jetkize alady.
– Eldegi turaqtylyq pen yntymaqtyń qalyptasýyna QHA-nyń qosqan naqty úlesi qandaı? Aldaǵy ýaqytta qoǵamdyq kelisimniń saqtalýy, QHA jumysyn budan da kóterý úshin qandaı ister jasalýy kerek?
– Táýelsizdik jyldarynda assambleıa mádenıetaralyq jáne etnosaralyq dıalogtiń bedeldi ınstıtýty, memleket pen etnostyq qoǵamdastyqtar arasyndaǵy baılanystyrýshy býyn bola aldy. Ol bizdiń birligimizdi nyǵaıtýǵa qyzmet etetin biregeı qurylymǵa aınaldy. Eń bastysy, assambleıa elimizde ómir súrýdi tańdaǵan etnostardyń bárin qazaq halqynyń tóńiregine toptastyrdy. Qazirgi tańda qazaq tilin Uly dalanyń etnosaralyq qatynas tiline aınaldyrý jónindegi uly maqsatty alǵa qoıyp otyr. Árıne, bul maqsatqa ońaılyqpen qol jete qalmaıdy. Buqaralyq aqparat quraldarynan, balabaqshadan, mektepten bastap, memlekettik ınstıtýttardyń barlyǵy tize qosa, jumyla, júıeli jumys júrgizgende ǵana qol jetedi. Ýaqyt ta kerek. Qazirgideı ótpeli kezeńde, álemde geosaıası kelispeýshilik burynǵydan da kóbeıip turǵan shaqta arandaýǵa túsip qalmaýdy qamdaý kerek. Áleýmettik jelide ultaralyq alaýyzdyqty órshitetindeı, memleketaralyq qatynastardy ushyndyryp jiberetindeı áleýeti bar aramza aqparat álsin-álsin boı kórsetip turatyny belgili. Solardy ózimiz ońdy-soldy taratyp, aýdıtorııasyn qoldan keńeıtip jatatynymyz taǵy bar. Biz bárinen buryn táýelsizdikti, ózimiz qurǵan memleketti, eldegi tynyshtyqty saqtaýymyz kerek. Elde tynyshtyq, tatýlyq, bereke, aýyzbirlik bolsa, bári de bolady. Mindetti túrde bolady. Búgin bolmasa, erteń bolady. Memleket ishindegi kelisimdi buzyp alǵandardyń nendeı kúıge túsip jatqanyn bárimiz kórip otyrmyz.
– 23-24 sáýirde 30 jyldyqqa oraı ótetin sessııada qandaı máseleler kóteriledi dep oılaısyz?
– Keıingi kezde QHA-nyń jyldyq jalpy jıyny eki kún boıy ótkizilip júr. Burynǵydaı eki saǵat sóılep, aıaǵyn konsertke aınaldyryp jiberetin jumys pishiminen góri saladaǵy máselelerdi salıqaly áńgime arqaýyna aınaldyratyn úrdis qalyptasyp keledi. Taǵy bir nazar aýdararlyq jaı mynaý: sessııanyń aldynda barlyq óńirde, ákimderdiń, ıaǵnı jergilikti assambleıa basshylarynyń jetekshiligimen keńeıtilgen óńirlik keńester men konferensııalar ótkiziledi. Olarda aıtylǵan usynystar QHA keńesiniń keńeıtilgen otyrysynda qaralady. Alǵashqy kúni Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 30 jyldyǵynyń qorytyndylary men aldaǵy mindetterdi sóz etetin QHA Keńesiniń keńeıtilgen otyrysy ótkiziledi. Onda assambleıanyń jalpyulttyq birlik pen kelisimdi nyǵaıtýǵa qosqan úlesi, Analar keńesiniń róli, etnomedıasııa ınstıtýtyn damytý, QHA-nyń qaıyrymdylyq qyzmeti, ǵylymı-sarapshylyq qyzmeti, basqa da kókeıkesti máseleler talqylanady.Erteńine Memleket basshysy, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevtyń sóz sóıleýi kútiledi. Onda el ómiriniń sheshimin kútken jaılary qozǵalatyny, sonyń ishinde Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qyzmetin jańa zamannyń jańa mindetterine saı bıikke kóterý joldary kórsetiletini kúmánsiz. Mereıtoılyq sessııa assambleıa mártebesin asyra túsýge kómektesedi, eldegi turaqtylyq pen tatýlyqqa sózsiz septesedi dep kámil senemiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
