Orazaly Sábdenulynyń aıtýynsha Qazaqstan sońǵy jyldary saıası-ekonomıkalyq baǵytta qarqyndy damydy. Saıası baǵytty alsaq, búginge deıin 45 ákim saılandy. Halyq tikeleı aýdan, aýyl okrýgi ákimderin saılaýǵa qol jetkizdi. Bul saıası-demokratııalyq reformanyń jarqyn kórinisi. Qazaq tarıhynda mundaı ózgeris buryn-sońdy bolmaǵan.
Sondaı-aq ǵalym Prezıdent halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyna mán bergenin jetkizdi. Ras bul kúnde bıýdjettiń áleýmettik salaǵa jumsalatyn shyǵyndary 50% asyp ketken. Osyǵan baılanysty Úkimet amalsyz qosymsha qun salyǵyn 16% kóterýge májbúr. Biraq bul orta jáne kishi bızneske, halyqtyń qaltasyna aýyr soǵýy múmkin. Sol úshin Orazaly Sábdenuly ekonomıkany ósirý ony ártaraptandyrý kerektigin málimdedi. Munaı-gaz bir ýaqyttarda biter. Sondyqtan qazba baılyqsyz ómir súretin jaǵdaıǵa álden beıimdele bergen jón.
Memleket basshysy aımaqtardy damytý qajettigin baıandady dedi ǵalym. Bul sózben ol tolyqtaı kelisip otyr. Sebebi óńirler órkendese respýblıkanyń ekonomıkasy alǵa jyljıdy. Respýblıkanyń qazynasyn toltyryp otyrǵan tórt-aq aımaq. Ol Astana men Almaty qalalary, sosyn Atyraý men Mańǵystaý oblystary. Qalǵan aımaqtar dotasııada. Qazaqstannyń ońtústik ólkesi óziniń iskerligimen tanymal. Sol sebepti dotasııadan shyǵý úshin Shymkenttiń arnaıy 5 jyldyq jospary bolýy tıis. Osyny megapolıs ákimdigi basshylyqqa alsa degen usynysyn bildirdi.
Quryltaıda Prezıdent rýhanııatqa, Abaıǵa erekshe toqtalǵanyn atap ótti. Sonymen birge Memelket basshysy IT tehnologııa, jasandy ıntellekt, sıfrlandyrý salalaryna da aıryqsha mán berdi. Bul rette Orazaly Sábdenuly jastardy joǵaryda atalǵan mamandyqtar boıynsha kóbirek bilim alýǵa shaqyrdy.
О́z kezeginde ǵalym álem qaıda barady, Abaı jolymen Qazaqstandy qalaı izgilendire alamyz, Qazaqstannyń óz sara joly qandaı degen saýaldarǵa jaýap tapsaq elimizdi jarqyn bolashaq kútip turǵanyn baıan etti. Onyń pikirinshe HIH ǵasyrda álemdi ókpe aýrýy mazalady, HH ǵasyrda qaterli isik jaılady, HHI ǵasyrda rýh aýrýy meńzep tur. Álemde mısyzdyq, rýhanı daǵdarys beleń aldy. Qazaqstan álemniń bir bólshegi bolǵandyqtan bul másele de bizdiń el úshin óte ózekti.
Dúnıe júzinde 2007 jyly ekonomıkalyq daǵdarys boldy. 2020 jyly ol qaıtalanyp, memleketter sodan áli esin jıyp úlgermedi. Iаǵnı álemniń qaıda bara jatqany belgisiz. Degenmen álemnen de alatyn úlgiler barshylyq. Ol joǵary tehnologııa. Al rýhanııat jaǵy sál qıyndaý ári kúmándileý. Ǵalymnyń paıymynsha Prezıdent ǵylym qalashyqtaryn salý kerek degen keremet bastama kóterdi. Qazaqstan ýnıversıtetterinde álemniń jetekshi oqý oryndary fılıaldarynyń ashylý da quptarlyq is.
Orazaly Sábdenulynyń málimdeýinshe álem jańa órkenıetke qadam basty. Ol ımperıaldyq qoǵam dep atalady. Gýmanıstik noosferalyq órkenıet dep atasaq da bolady. Osyny jastar jaqsy uǵynýy tıis. Ǵalym óz sózinde quryltaıda eki másele kótergenin aıtty. Birinshiden rýhanı azyq – Abaı dedi, ekinshiden materıaldyq azyq – kishi bıznes degenge toqtaldy. Osy rette Kókshetaýdan Abaı rezıdensııasyn salyp, jastar sol jerde ári demalyp ári Abaı ilimimen rýhtaný kerektigin málimdedi. Sondaı-aq ol óz sózinde jastarǵa Abaıdyń «Tolyq adam ilimin» oqýǵa keńes berdi. Bul eńbeginde hakim Abaı adamdar dúnıeniń kóringen syryn jáne kórinbegen qupııasyn ıgerý kerektigin aıtady. Kóringen syry degenimiz materıaldyq dúnıe, ǵylym men bilim, ekonomıkalyq kemeldilik. Al kórinbegen qupııasy degenimiz ol adamnyń rýhanı qundylyǵy, tarıhy, mádenıeti, kerek bolsa morali. Orazaly Sábdenuly qazirgi qoǵamǵa dál osy aıtylǵan nárseler jetpeı jatqanyn tilge tıek etti.
Budan bólek aǵamyz Uly jibek jolynda ornalasqan 6 túrki memleketter birigip túrki tegi odaǵyn qurý ıdeıasyn alǵa tartty. Osy atalǵan elder, Reseı quramyndaǵy túrki respýblıkalary bir kezderi úlken birtutas túrki jurtyn quraǵan. Eger túrki memleketteri bir odaqqa birikse, 200 mln-nan astam halqy bar áleýetti kúshke aınalar edi. Ǵalym aıtqandaı, túrkiler joǵary tehnologııasymen álemdi basyp ozyp birinshi orynǵa shyǵa almas, alaıda rýhanııatymen, mádenıetimen aldyńǵy tuǵyrǵa kóterile alady. Belgili amerıkandyq oqymysty Osbornnan túrkiler kim degende darııa túbinde jatqan marjan. Eger ol joǵaryǵa kóterilse, jarqyrap aınalasyna nuryn shashpaq dep jaýap bergen eken. Jastardyń arqasynda keleshekte sol deńgeıge jetýimiz kerek dedi Orazaly Sábdenuly.
Memleket bar, kásipkerlik salasy bar. Osy ekeýi memlekettik-jekeshelik áriptestik quryp qazirgi tańda jaqsy jumys istep jatyr. Al bul mehanızmdi tıimdi iske asyratyn ol ǵylym men bilim, joǵary tehnologııa. О́kinishke qaraı osy máselede bizdiń eldiń aqsap jatqan jaıy bar. Prezıdent ǵylymdy kóterý úshin úlken is tyndyrdy. Ulttyq ǵylym akademııasynyń mártebesin bıiktetti, arnaıy mınıstrlik ashty, Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńes qurdy. Memlekettik-jekeshelik áriptestik, ǵylym men jańa tehnologııalar, adamı kapıtaldy bir baǵytta damytpaı ekonomıka alǵa qadam baspaıdy. Álemde alaman báıge júrip jatyr. Jarys jolynda rýhanııat pen joǵary tehnologııalar. Osy ekeýin báıgege qosqan qaı memleket márege birinshi kelse, sonyń keleshegi kemel degen sóz. Sondyqtan Qazaqstan rýhanııattan ajyramaý kerek, sonymen birge, joǵary tehnologııany da qaz-qatar damytý qajet. Ekonomıka ǵylymynyń bilikti mamany baıandamasynyń sońynda osylaı dep pikir bildirdi.
Shymkent
