Atom energetıkasy salasynyń keleshegi úlken múmkindikke jol ashady. Degenmen mundaı aýqymdy jobanyń tabysty iske asýy ǵylymı negizge, saraptamalyq qoldaýǵa, kadrlar daıarlyǵyna jáne tehnologııalyq áleýettiń joǵary bolýyna tikeleı baılanysty. Osy turǵydan alǵanda elimiz úshin árbir qadamdy muqııat oılastyryp, ǵylymı qaýymdastyqtyń kúshin biriktirý mańyzdy. Ǵylym men ınjenerııanyń toǵysqan tusynda týyndaıtyn ózekti máseleler men negizgi basymdyqtar jóninde otandyq ǵalymdar oı-pikirlerin ortaǵa saldy.
Saraptama sapasy ǵylymǵa negizdelýi kerek
Qanat Baıǵarın, Nazarbaev ýnıversıtetiniń turaqty damý jónindegi dırektory, professor:
– Shıkizatqa táýeldilikten arylyp, ónim óndirýdiń joǵary deńgeıine kóshý qajettigi týraly kópten beri aıtylyp keledi. Atom elektr stansasyn salý jáne atom energetıkasyn damytý – osy baǵyttaǵy naqty qadam. Bul sózsiz ǵylym men ınjenerııanyń damýyna serpin beredi. Osy joldy ár kezeńde AQSh, Eýropa elderi, Reseı, Qytaı, Koreıa sııaqty búginde atom energetıkasynda kósh bastap turǵan alpaýyt memleketter tańdaǵan. Alaıda atom elektr stansasyn salyp alyp, qajetti ınfraqurylymdy tolyq qalyptastyra almaǵan elder de bar. Mundaı jaǵdaıda olar týyndaǵan máselelerdi shuǵyl sheshýge májbúr boldy.
Búginde ǵarysh jáne joǵary energııa fızıkasy salasyndaǵy irgeli zertteýler álemdegi eń ozyq baǵyt sanalady. Bul salada qalyptasqan tájirıbe bilim osy baǵytta jumys isteıtinderdiń bárine qoljetimdi. Ǵylymı zertteýlerde matematıka, ınformatıka salasyndaǵy eń úzdik jetistikter, sondaı-aq jasandy ıntellekt, úlken derektermen jumys isteý, mashınalyq oqytý ádisteri keńinen qoldanylady.
Iаdrolyq energetıkada myqty ulttyq saraptama bazasynyń bolýy – atom elektr stansasy tóńireginde ǵylymı, ınjenerlik ınfraqurylym men adamı kapıtal qalyptastyrýdyń mańyzdy bóligi. Elimizde ekonomıkaǵa engiziletin tehnologııalardy ózimiz derbes baǵalaı alatyndaı bazalyq jáne irgeli ǵylymı-tehnıkalyq zertteýlerdiń jetkilikti deńgeıi bolýy kerek.
Atom elektr stansalary kómirqyshqyl gazynyń aıtarlyqtaı shyǵaryndylarynsyz energııa óndiredi. Búginde álemdik qaýymdastyq turaqty damý úshin atom energetıkasynyń mańyzyn moıyndap otyr. Atom stansasynyń tehnologııasyn tańdaǵanda óndirýshilerdiń jarnamasyna nemese baǵaǵa emes, tehnologııanyń sapasyna nazar aýdarý kerek. Atom energetıkasy sııaqty kúrdeli salada basty nazar sapa men qaýipsizdikke aýdarylýǵa tıis, al únemdeý munda sheshýshi ról atqarmaý qajet.
Biz osy tehnologııalardy ózimizdiń ǵylymı-tehnıkalyq jáne adamı áleýetimiz arqyly qanshalyqty ıgere alatynymyzdy naqty bilýimiz kerek. Sondaı-aq olardy kúndelikti tıimdi paıdalanýǵa daıyn bolýymyz qajet. Energetıkalyq balansta atom energııasynyń bolýy – bul tek ekonomıka ǵana emes, sonymen qatar mádenıet, qaýipsizdik pen geosaıasat máselesi. Muny qarapaıym mysalmen túsindirýge bolady. Bárimiz kúndelikti ómirde uıaly telefon, tońazytqysh, teledıdar sııaqty quraldardy qoldanyp, qosyp-óshirýdi bilemiz. Biraq olardy jóndeı alatyndar az, al jóndeıtinderdiń ishinde de qurylǵynyń fızıkalyq tabıǵatyn túsinetinder sanaýly. Mine, naǵyz sarapshylar — solar.
Biz de ıadrolyq reaktorlardy jasap shyǵaratyn elderdiń naryǵynda tutynýshymyz. Reaktor jasaýǵa umtylý mindet emes shyǵar, biraq olardyń qaýipsizdigin tolyq túsinip, baqylaýda ustaýymyz kerek.
Elimiz AES salý sheshimin iske asyrýǵa tolyq daıyndala alady. Saraptamalyq áleýetti arttyryp, mamandardy oqytý qajet.
Atom elektr stansasy — jaı ǵana ıadrolyq qazan emes, ol jasandy ıntellekt elementteri bar avtomattandyrylǵan júıe. Biz osy kúrdeli ınjenerlik nysandy basqaratyn avtomattandyrylǵan júıelerdi, baǵdarlamalyq jasaqtamany qanshalyqty ıgere alamyz? AES-ti tolyq basqarý men baqylaýdy qalaı qamtamasyz etemiz? Bul – stansanyń qaýipsiz ári zııansyz jumys isteýi úshin óte ózekti suraqtar.
Keıbireýler qoldanbaly zertteýlerden paıda tabýǵa nemese ǵylymı jobalardy kommersııalandyrýǵa bolatynyn aıtqanymen, ıadrolyq energetıka men ǵarysh salasynda irgeli ǵylymdy damytpaı tabysqa jetý múmkin emes. Ondaı kózqaras eldiń búkil sharýashylyq júıesiniń turaqtylyǵyna qaýip tóndiredi.
Taǵy bir mańyzdy jaıt bar. Chernobyl stansasyndaǵy apattyń saldaryn joıý úshin túrli sala ǵalymdary men mamandary shaqyryldy. Olardyń arasynda irgeli zertteýlermen aınalysqan ǵalymdar da boldy. Maǵan da sol kezde bizdiń zerthana jasaǵan quraldardy synaqtan ótkizýge qatysý buıyrdy. Bul quraldar stansa men onyń mańyndaǵy radıoaktıvti shyǵaryndylardy qashyqtan anyqtaýǵa arnalǵan edi. Aıta ketý kerek, bizdiń qýatty bólshekter aǵynyn paıdalaný baǵytyndaǵy zertteýlerimiz ıadrolyq fızıkamen tikeleı baılanysty bolmaǵan. Alaıda irgeli ǵylymdaǵy tájirıbemiz radıoaktıvti kózderdi qashyqtan vızýalızasııalaýǵa jáne joǵary radıasııany tikeleı baılanyssyz ólsheýge múmkindik beretin quraldar jasaýǵa kómektesti. Bul kóptegen apat saldaryn joıýshylardyń ómiri men densaýlyǵyn saqtap qalýǵa septigin tıgizdi.
Dál osy tájirıbe maǵan ǵarysh jáne ıadrolyq fızıka salalaryndaǵy halyqaralyq ǵylymı yntymaqtastyqtyń mańyzyn tereńirek túsinýge múmkindik berdi. О́ıtkeni bul salalar kúrdeli qoldanbaly jáne praktıkalyq máselelerge kútpegen, tyń sheshimder usynady.
Iаdrolyq, ǵarysh jáne materıaltaný salasyndaǵy irgeli zertteýler ǵana ǵylymdy qajet etetin ozyq tehnologııalardyń damýyna jol ashady.
Elimiz irgeli ǵylymdy júıeli damytýy kerek. Memlekettik bıýdjette mundaı zertteýlerdi qarjylandyrýǵa mindetti túrde qarajat qarastyrylǵany jón. Naǵyz ǵalymnyń aınalasynda ǵylymı mektep qalyptasady, oı-pikir qazany qaınaıdy, úzdik ǵalymdarmen halyqaralyq yntymaqtastyq ornaıdy, shákirtter tárbıelenedi. Iá, túlekterdiń bári uly ǵalym bolmaýy múmkin. Biraq olar sol úderistiń mánin tereń túsinetin myqty maman bolyp qalyptasyp shyǵady. Olardyń bir bóligi qoldanbaly ǵylym men tájirıbe salasynda óz ornyn tabady.
Qazir ýnıversıtetimizde ıadrolyq jáne ǵarysh ǵylymyna negizdelgen jańa salanyń saraptamalyq deńgeıin kóteretin ortalyq qurý máselesi talqylanyp jatyr.
Tájirıbe men quzyrettilik bar
Erlan Batyrbekov, Qazaqstan Ulttyq ıadrolyq ortalyǵynyń bas dırektory, Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi:
– Elimiz turaqty áleýmettik-ekonomıkalyq damýdy qamtamasyz etetin durys joldy tańdady. Búgingi tańda atom energetıkasy – joǵary tehnologııaly ári qaýipsiz sala. Onyń balamasy joq.
Atom energetıkasy turaqty damý máselelerin sheshýge, parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn azaıtýǵa, resýrstardy utymdy paıdalanýǵa jáne joǵary tehnologııaly salalardy damytýǵa aıtarlyqtaı úles qosa alady. Alaıda bul baǵytta búkil ǵylymı qaýymdastyqtyń kúshin biriktirip, tıisti qoldaý sharalaryn qabyldaý qajet.
Eldiń ıntellektýaldyq áleýeti men materıaldyq resýrstaryn ǵylymı máselelerdi álemdik deńgeıde sheshe alatyn qýatty ǵylymı ortalyqtarda shoǵyrlandyrý kerek. Sonymen qatar beıbit atom energııasyn paıdalaný salasyndaǵy ǵylymnyń damý qarqynyn saqtaı otyryp, salanyń ǵylymı-tehnıkalyq qoldaýyn qamtamasyz etý qajet. Budan bólek osy salaǵa joǵary bilikti mamandar men talantty jastardyń kelýine qolaıly jaǵdaı jasalýǵa tıis.
Memleket basshysynyń elimizde ǵylym qalashyqtaryn salý týraly tapsyrmasy – ǵylymı jumysty kúsheıtip, quzyretterdi damytýǵa qosymsha serpin beredi. Osy tapsyrmaǵa sáıkes, mundaı qalashyqtardyń biri Abaı oblysyndaǵy Kýrchatov qalasynda, Qazaqstan Ulttyq ıadrolyq ortalyǵynyń bazasynda qurylýǵa tıis. Bul joba júzege asqanda ıadrolyq fızıka salasyndaǵy ǵalymdarǵa ǵylymı jumys júrgizýge qolaıly jaǵdaı jasalady.
Osylaısha memleket ózindegi eń basty resýrs – ǵalymdar men ınjenerlerdiń ıntellektýaldyq áleýetin barynsha tıimdi paıdalana alady.
Atom energetıkasy – ózindik ereksheligi bar sala. Bul salanyń barlyq obektileri turaqty ǵylymı-tehnıkalyq qoldaýmen qamtamasyz etilýge tıis. Bul, bir jaǵynan, tehnologııa jetkizýshiler usynǵan tehnıkalyq sheshimderdi tekserý úshin qajet bolsa, ekinshi jaǵynan, atom elektr stansalarynyń qaýipsizdik pen tıimdilik kórsetkishterin turaqty jetildirý turǵysynan mańyzdy.
Qazaqstan Ulttyq ıadrolyq ortalyǵynyń negizgi quzyretteriniń biri – atom energetıkasynyń qaýipsizdigin qoldaıtyn zertteýler júrgizý. Mysal retinde birneshe tabysty aıaqtalǵan, álde de júzege asyp jatqan jobalardy keltire alamyn. Máselen, UIаO jeńil sý reaktorlarynda aýyr apattardy durys basqarý joldaryn jetildirý baǵytynda biregeı zertteý keshenin sátti júrgizdi. Búginde álemde qoldanylyp jatqan reaktorlardyń 80%-dan astamy dál osy tıpke jatady.
Aıta ketý kerek, UIаO – aýyr apat jaǵdaıynda atom elektr stansasynyń aktıvti aımaǵyndaǵy materıaldardyń balqýyn modeldep, tájirıbe júrgize alatyn álemdegi sanaýly uıymdardyń biri. Japondyq «Toshiba» jáne «Marubeni» kompanııalarynyń tapsyrysymen «Cormit» jobasy aıasynda zertteýler júrgizildi. Jobanyń maqsaty – belsendi aımaq balqyǵanda paıda bolatyn balqymany ustap turatyn qurylǵy jabyndysyn ázirleý men sol balqymanyń joǵary temperatýrasyna tótep beretin qorǵanys materıaldaryn tabý.
Taǵy bir mańyzdy joba — «Fukushima Debris». Bul joba aıasynda UIаO mamandary Fýkýsıma-1 AES reaktorlarynyń aktıvti aımaǵynyń balqyp qatqan qaldyqtarynyń qasıetterin modeldep, zertteý jumystaryn júrgizdi.
Bul zertteýler apattyń saldaryn joıýǵa qatysty mańyzdy tehnıkalyq sheshimder qabyldaýǵa múmkindik berdi.
Bizdiń zertteýlerimizde suıyq metaldy jylý tasymaldaǵyshy bar, tórtinshi býyndaǵy bolashaǵy zor reaktorlardyń qaýipsizdigine qatysty jumystar erekshe oryn alady. Iаdrolyq energetıka jónindegi Japonııa agenttiginiń tapsyrysymen birneshe jylǵa sozylǵan halyqaralyq «Eagle» zertteý baǵdarlamasynyń eksperımenttik bóligi sátti aıaqtaldy. Jınalǵan biregeı derekter bolashaq ıadrolyq reaktorlardaǵy aýyr apattar kezinde saldardy azaıtýǵa baǵyttalǵan tehnıkalyq sheshimderdi negizdeýge múmkindik berdi.
Tez neıtrondy, natrıı jylý tasymaldaǵyshy bar reaktorlardyń qaýipsizdigin qoldaý maqsatynda júrgizilgen tájirıbelik baǵdarlamalarymyz jáne olardyń nátıjelerine álemdik ǵylymı qaýymdastyqtyń joǵary qyzyǵýshylyǵy Fransııanyń Atom jáne balama energııa kózderi jónindegi komıssııasynyń nazaryn aýdartty. Osydan keıin biz birlesip jumys isteı bastadyq. 2020 jyly «Saiga» jobasyn júzege asyrýǵa kiristik. Joba maqsaty – «Astrid» reaktorynyń otyn jınaǵyndaǵy jylý tasymaldaǵysh shyǵyny joǵalǵan kezdegi qyzmetin zertteý. «Astrid» – qazirgi kezde Fransııada ázirlenip jatqan, natrıı jylý tasymaldaǵyshy bar tez neıtrondy reaktor.
Sonymen qatar UIаO ǵalymdary Reseıde salynyp jatqan, tez neıtrondy jáne qorǵasyn jylý tasymaldaǵyshy bar jańa BREST-OD-300 reaktoryna arnalǵan ýran-plýtonııli nıtrıdti aralas otynnyń reaktorlyq synaqtaryn ótkizdi. Bul synaqtar apatqa jaqyn jaǵdaılarda júrgizildi.
Búginde biz ózimizdiń ıadrolyq reaktorlardyń qaýipsizdigi salasyndaǵy tájirıbemizdiń arqasynda álemdegi eń úzdikterdiń birine aınalǵanymyzdy nyq senimmen aıta alamyz. Ulttyq ıadrolyq ortalyq bolashaqtyń jańa ǵylymı baǵyttaryn da damytyp jatyr. Termoıadrolyq sıntez tehnologııasyn qoldaý boıynsha tabysty jumys istep kelemiz. Bul – bolashaqtyń ekologııalyq taza ári is júzinde taýsylmaıtyn qýat kózi.
Biz álemde balamasy joq termoıadrolyq sıntez qondyrǵysy – «Tokamak» KTM-dy jasadyq. Sonymen qatar biz úshin jańa baǵyt sanalatyn sýtekti energetıka tehnologııalaryn da damytyp jatyrmyz.
Atom energetıkasy salasyndaǵy ǵylymı-tehnıkalyq jobalardy Nazarbaev ýnıversıteti, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti, Iаdrolyq fızıka ınstıtýty sııaqty jetekshi sheteldik jáne otandyq uıymdarmen birlesip júzege asyrý elimizdiń tájirıbe men bilim qoryn molaıtyp, ǵylymı-tehnıkalyq jáne áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna serpin beredi.
Tıimdisi – salaǵa ınvestısııa salý
Tólegen Qojamqulov, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty:
– Jınaqtalǵan tájirıbe men quzyretter elimizdiń atom energetıkasy aldynda turǵan mańyzdy mindetterdi sheshýine múmkindik beredi. Otandyq ǵalymdar óz tájirıbesi men bilimin elimizdiń atom energetıkasy baǵdarlamasyn damytýǵa qoldanýǵa daıyn. Buǵan tolyq senimdimin. Bizdiń ǵylymı-tájirıbelik jumystarymyzdyń nátıjeleri shetelde de keńinen tanylyp, moıyndaldy. Olar álemdik atom energetıkasynyń qaýipsiz damýyna aıtarlyqtaı úles qosyp jatyr.
Ǵylymdy tıimdi uıymdastyrýdyń álemdik tájirıbesi jetkilikti. Irgeli zertteýler arqyly ǵana dúnıetanym qalyptasyp, búkil adamzattyń ıgiligine aınalatyn jańa bilimder paıda bolady. Irgeli zertteýler ýnıversıtetter janynda júrgizilýi kerek. Sebebi olar bilikti mamandardy daıarlaıdy. Ǵylymǵa salynǵan qarjy keıin túlekterdiń sapaly bilimi arqyly memleketke qaıtyp keledi.
Buryn ǵylymnyń jalǵyz qojaıyny da, qarjylandyrýshysy da memleket bolatyn. Bul kezeń artta qaldy. Endi ǵylymǵa jeke qarajat tartý úshin barlyq jaǵdaı jasalý kerek. Ǵylymǵa ınvestısııa salý tıimdi bolýǵa tıis. Qarjy salýshy adam qarajatynyń qaıda ketetinin jáne qandaı nátıje kútetinin naqty bilýi qajet. Árıne, munda irgeli jáne qoldanbaly zertteýlerdi qarjylandyrýdyń aıyrmashylyqtaryn eskergen jón. Qarjylandyrý kózderi qandaı? Ǵylymǵa bólingen qarajat qalaı úlestiriledi? Ol zertteý nátıjesine táýeldi me? Bul suraqtar bizde áli de ózekti. Eger el ekonomıkasynyń 90 paıyzy jeke sektorǵa tıesili bolsa, mundaı suraqtar eleýsiz qaldyratyn jaı másele emes.
Endi ózimizdiń ǵylymı bazamyzǵa oralsaq. Sátti mysal retinde ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ janyndaǵy Eksperımenttik jáne teorııalyq fızıka ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn ataýǵa bolady. Munda irgeli jáne qoldanbaly zertteýler álemdik deńgeıde júrgiziledi. 2015 jyly ınstıtýttyń alty qyzmetkeri Ál-Farabı atyndaǵy Memlekettik ǵylymı syılyqtyń laýreaty atandy.
Taǵy bir mysal – ashyq úlgidegi Ulttyq nanotehnologııa zerthanasy. Bul uıymnyń maqsaty – Qazaqstanda nanoǵylym, nanotehnologııa, jáne nanoınjenerııany damytýǵa arnalǵan halyqaralyq deńgeıdegi ǵylymı-tehnologııalyq jáne bilim ınfraqurylymyn qalyptastyrý.
Eki uıymnyń da bıýdjeti granttar men jeke ǵalymdar (nemese toptar) ǵylymı jobalardy oryndaý úshin jeńip alǵan baıqaý qarajatynan quralady jáne maqsatty túrde paıdalanylady. Eksperımenttik jáne teorııalyq fızıka ınstıtýty men ulttyq nanotehnologııa zerthanasynyń derbestigi – olardyń ǵylymı áleýetin barynsha iske asyrýǵa múmkindik beretin arnaıy engizilgen tıimdi tetik.
Taǵy bir mysal – Nazarbaev ýnıversıtetiniń tájirıbesi. Munda fızıka, hımııa, bıologııa salalarynda, sondaı-aq ınjenerlik-tehnologııalyq bilim, avtomattandyrý-robottandyrý jáne jasandy ıntellekt baǵyttarynda irgeli, qoldanbaly jáne aqparattyq-sıfrlyq zertteýler boıynsha halyqaralyq ǵylymı yntymaqtastyqtyń úlken tájirıbesi jınaqtalǵan.
Irgeli zertteýlerdiń nátıjeleri birden óndiriske engizilip, paıda ákelýi kerek degen túsinik – qate.
Mysaly, Isaak Nıýton XVII ǵasyrda mehanıka zańdaryn ashqanymen, sol zańdar negizinde jańa tehnologııalar men aýyr mashına jasaý ónerkásibi tek XIX ǵasyrda ǵana damı bastady. Sol sııaqty, XX ǵasyrdyń basynda atom ıadrolarynyń ydyraý zańdary ashyldy, al atom jáne ǵarysh tehnologııalary tek sońǵy onjyldyqtarda qalyptasa bastady.
Fızıka – búkil ǵalamdy zertteıtin ǵylym. Adam aqyly san alýan qasıetke ıe. Sonyń biri – ǵalamnyń qupııalaryn tanyp-bilip, ony adamzat ıgiligine jaratý. Álemdik ǵylym bir orynda turmaıdy. Zamana kóshinen qalmaý úshin eń jańa tehnologııalarǵa qol jetkizý qajet. Sonymen qatar qoldanbaly zertteýlerdiń nátıjesi kimge qajet bolsa, sol qarjylandyrýǵa tıis.
Máselen, damyǵan elderdiń birinde Iаdrolyq fızıka ınstıtýty men Halyqaralyq qatynastar ınstıtýtynda júrgiziletin zertteýlerdi Qorǵanys departamenti qarjylandyrady.
Qymbat zertteýlerdi júzege asyrý úshin memleketaralyq ǵylymı yntymaqtastyq qurylady. Mundaı yntymaqtastyqtyń jarqyn úlgisi – Jenevadaǵy áıgili Eýropalyq ıadrolyq zertteýler ortalyǵy (CERN).
Meniń oıymsha, elimizge endi CERN -niń tolyqqandy múshesi bolatyn ýaqyt jetti. Bul úshin ǵylymǵa bólinetin shyǵyndar aıasynda jyl saıynǵy jarnany qarastyrý kerek. Osylaısha, elimiz damyǵan memlekettermen qatar jańasha bilimge qol jetkizip, óziniń ǵylymı-ınnovasııalyq áleýetin arttyrady jáne halyqaralyq bedelin nyǵaıtady.
Ǵalymdardyń sózine qulaq assaq, atom energetıkasyndaǵy árbir sheshim ǵylymı negizge, bilikti kadrǵa jáne ulttyq qaýipsizdik múddesine súıenýi qajet. Beıbit atomdy ıgerý – el bolashaǵyna salynatyn eń salmaqty ınvestısııa. Sondyqtan bul jolda urannan buryn irgeli ǵylymǵa júgingen abzal.
