Mal urlyǵy tyıylmaı tur

Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esep jónindegi komıtetiniń málimetine qaraǵanda, 2018 jyly qaı óńirde bolsyn beleń alǵan osy qylmystyń jalpy sany 5 636 bolǵan eken. Maly qoldy bolǵan sharýalardyń janaıqaıy estir qulaqtyń bárine jetken edi. Osyǵan oraı, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2019 jylǵy maýsymda Jambyl oblysy jurtshylyǵymen kezdesýi barysynda mal urlyǵymen kúresti kúsheıtý qajettigine erekshe nazar aýdaryp: «Adal eńbek etip, kúnin kórip otyrǵan malshylardy qorǵaýymyz qajet. Zańdy qataıtyp, qylmyskerlerdi sybaılastarymen qosyp, qatań jazalaý kerek. Parlament depýtattary osy bastamany qoldap, máseleniń oń sheshim tabýyna atsalysady dep senemin», degen edi. Buǵan qosa Memleket basshysy Ishki ister mınıstrine, óńirlerdiń ákimderine jáne jergilikti Polısııa departamentterine mal urlyǵyna qarsy shuǵyl sharalar qabyldaýdy tapsyrǵan bolatyn. Nátıjesinde, 2019 jyly eldegi mal urlyǵynyń sany 4 746-ǵa deıin azaıdy. Sol jyldyń sońynda Parlament Qylmystyq kodekske «Mal urlaý» 188-1-babyn engizdi. Soǵan sáıkes mal urlaǵany úshin qylmyskerdiń múlki tárkilenip, 3 myń aılyq eseptik kórsetkishke deıingi mólsherde (bıyl 11 mln 796 myń teńge) aıyppul salýǵa ne sol mólsherde túzeý jumystary, ne bes jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵyn shekteýge, ne sol mer­zimge bas bostandyǵynan aıyrý­ǵa jaza­lanady. Aldyn ala sóz baılasý arqyly toptasyp jasaǵan jáne iri mólsherde jasalǵan mal urlaý úshin urylardyń múlikterin tár­kileı otyryp, úsh jyldan jeti jylǵa deıingi merzimge bas bos­tan­dyǵynan aıyrý jazasy belgi­lengen. Birneshe ret mal qoranyń, qasha­nyń nemese ózge de qoımanyń aýla­syna kirý arqyly jasalǵan mal urlaý úshin múlkin tárkilep, bes jyldan on jylǵa deıingi mer­zimge bas bostandyǵynan aıyrý jazasy qarastyrylǵan. Al qyl­mystyq top jasaǵan, sondaı-aq asa iri mól­sherde jasalǵan mal urlyǵy úshin kinálilerdiń múlki tárkilenip, jeti jyl­dan on eki jylǵa deıingi mer­zimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jaza­lanady.

Mal urlyǵynyń asqynyp ke­týi­ne baý­kespelermen bitim­gershilik jolymen tatýlasý da teris yqpalyn tıgizip kelgen edi. «Aıybyn moıyndap, aldyna kelse, atasynyń qunyn keshetin» keńpeıil qazekem talaı «barymtashyny» urlaǵan malyn qaıtaryp, «at-shapan aıybyn» tólep, keshirim suraǵan soń túrmege qamatpaǵan. Máseleniń osy jaǵy da eskerilip, Qylmystyq kodekstiń 68-babyna tıisti túzetý engizilip, tatýlasýǵa baılanysty qylmystyq jaýaptylyqtan bosatý qylmystyq top quramynda jasalǵan qylmys jasaǵan adamdarǵa jáne buryn jasaǵan qylmysy úshin tatýlasý arqyly jazadan bosatylǵannan keıin belgilengen qylmystyq jaýap­tylyqqa tartýdyń eskirý merzimi ishinde qasaqana qyl­mys jasaǵan adamdarǵa qolda­nylmaıtyn boldy. Buǵan qosa mal urlaýdyń aldyn alý úshin mal ıeleriniń jaýapkershiligin kúsheıtý qajettigi de eskerildi. Osy maqsatpen Aýyl sharýashylyǵy mınıstri 2020 jylǵy 29 sáýirde «Aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn jaıýdyń úlgilik qaǵıdalaryn bekitý týraly» №145 buıryqqa qol qoıdy. Bul qujatta mal ıeleriniń nemese olar ýákilettik bergen adamdardyń qadaǵalaýynsyz aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn jaıýǵa jol berilmeıtini jáne qaraýsyz júrgen mal onyń ıesi anyqtalǵanǵa deıin ýaqytsha ustaý úshin qorajaılarǵa qamaýǵa jatatyny kórsetilgen. Sondaı-aq Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 408-babyna ózgeris engizilip, aýyl sharýashylyǵy ­janýar­laryn jaıý qaǵıdalaryn buzý eskertý jasaýǵa nemese úsh aılyq eseptik kórset­kish mól­she­rin­de (bıyl 11 796 teńge) aıyppul salýǵa ákep soǵady dep belgilendi.

Osylaısha, zańnamanyń qa­taı­­­tylýy­nyń septigi tıgen bo­lar, ótken 2024 jyly eldegi mal urlyǵy sany 1 051-ge deıin, ıaǵnı 2018 jylmen salys­tyr­ǵanda 5,4 ese, al burnaǵy jylǵymen salystyrǵanda 30,9 paıyzǵa azaıǵan. Ishki ister mınıstrli­giniń málime­tine júginsek, keıingi ­5 jyl ishinde mal urlyǵyna qatysy bar 516 qyl­mystyq toptyń quramynda áreket etken 3 905-ten asa adam ustalyp, qylmystyq jaýapkershilikke tartylǵan.

Mal urlyǵynyń jartysynan kóbi jaıylymda jasalǵan. Jaıylym ere­jelerin buzýdyń 38,5 myńnan asa faktisi anyqtalyp, kináli adamdar ákimshilik jaýapqa tartylǵan. Alaıda mal urly­ǵyna qarsy kúreste toqmeıilsýge bolmaıdy. Sebebi keıbir óńirlerde mal urlaý qylmysy azaımaq túgil, kóbeıe túsken. Máselen, Atyraý oblysynda byltyr 34 mal urlyǵy bolǵan, bul burnaǵy jylmen salystyrǵanda 6,3 paıyzǵa kóp. Qostanaı oblysynda da ótken jyly 32 mal urlyǵy jasalyp, 3,2 paıyz «ósimge» jol berilgen. Bir­qatar óńirde osy qylmys birshama azaıǵanymen, áli de kóp bolyp otyr. Mysaly, byltyr Almaty oblysynda – 217, Abaı oblysynda – 120, Túrkistan oblysynda – 117, Jetisý oblysynda – 101, Batys Qazaqstan oblysynda – 93, Pavlodar oblysynda – 56, Aqmola oblysynda – 37, Qyzylorda jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynda – 34-ten, Qaraǵandy oblysynda 32 mal urlaý faktisi tirkelgen. Osy keleńsiz qubylysqa qarsy pármendi kúres júrgizip otyrǵan óńirler retinde Mańǵystaý jáne Soltústik Qazaqstan oblystaryn ataýǵa bolady. Olarda mal urlyǵy ótken jyly 3-ke deıin azaıǵan.

Negizgi tabys kózi – tórt túligi bolyp otyrǵan aýyl adamdaryna aýyr soqqy bolyp tıetin osy qylmys sany aıtarlyqtaı qysqarǵanymen, áli de ty­ıylmaı turǵany oılandyrmaı qoı­­­maı­dy. Atyraý, Batys Qazaqstan oblys­tary men Qostanaı oblysynyń Torǵaı óńirinde uıymdasqan qylmystyq top músheleri jaıylymda júrgen jylqy­lardy ańsha atyp óltirip, sol jerde soıyp, ishek-qarnyn, terisin, basyn qaldyryp ketip júrgeni Qambar ata túligin qaster tutatyn jurtshylyqtyń oryndy ashý-yzasyn týǵyzǵan. Áıteýir, ar-uıattan jurdaı baý­kes­peler áshkerelenip, «temir tordyń arǵy jaǵyna» attandyrylyp jatyr.

Keıbir sarapshylardyń piki­rine qaraǵanda, mal urlyǵynyń tyıylmaı tur­ǵanynyń bir sebebi – sotqa deıingi tergeý barysynda ustalǵan «barymta­shylardyń» bireýi bar kináni óz moınyna alyp, sybaılastaryn jazadan qutqaryp jiberetindiginde. Sóıtip, qylmysker 3 jylǵa sottalyp, osy merzimniń jartysyn ótegen soń shartty túrde bostandyqqa shyǵyp jatady. Al ustalmaǵan urylar óz «kásipterin» jalǵastyra beredi. Bul rette «jeń ushynan jalǵasqan» jemqorlyq ıisi de múńkip turady.

Jaqynda Májilis depýtaty Maqsat Tolyqbaev Ishi ister mınıstri Erjan Sadenovtiń atyna depýtattyq saýal joldap, Shyǵys Qazaqstan oblysy Katonqaraǵaı aýdany turǵyndarynyń mal urlyǵyna baılanysty Memleket basshysynan kómek suraýǵa májbúr bolǵanyn aıta kelip: «Mal urlyǵynan shyrqy buzylyp, shydamdary taýsylǵan jalǵyz Shyńǵystaı emes. Barymtashylar Shyńǵystaıǵa irgeles jatqan О́rnek, Jańa úlgi, Aqqaınar, Jambyl, Eńbek sekildi eldi mekenderde de ózderin emin-erkin sezinip, jurt­tyń dymyn qaldyrmaı, erik-jigerlerin ábden qum etken. Aýyldan aýdanǵa aryz arqalap baratyn aǵaıyn «polısııadan esh qaıran joq, joǵalǵan maldy izin sýytpaı izdemeıdi», dep nalıdy. Múmkin ury men polısııa sybaılasqan ba? Baýkespe urylardyń barymtasynan zardap shekken aǵaıynnyń pikiri osyndaı», dedi.

Ishki ister mınıstrligi depý­tat­tyq saýalǵa jedel jaýap berip, Shyńǵystaı aýyly turǵyndarynyń qaqqan dabyly boıynsha sotqa deıingi tergeý bastalyp, mal urlyǵyn jasady degen kúdikpen Qatonqaraǵaı aýdanynyń eki turǵyny ustalyp, sottyń sanksııa­symen qamaýǵa alynǵanyn habarlady. Buǵan qosa atalǵan aýdanǵa Ishki ister mınıstrligi men Bas prokýratýranyń qyzmetkerlerinen qurylǵan top qosymsha tekserý úshin jiberiletinin málimdedi.

Qalaı bolǵanda da aýyldaǵy aǵaıyn­­­­nyń mańdaı terin tógip ósirip otyr­ǵan aqadal malyn ońaı olja etkisi keletin ury-qarylarmen kúresti kúsheıte túsý kerek. Mal urlaýǵa qa­tysty qoldanystaǵy zańnamanyń oryn­dalýyna jan-jaqty taldaý jasap, onyń tıimdiligin arttyrý sharalaryn qabyldaý da qajet sııaqty.