Sýret: facebook/Aktogai muzei
Qalken Mákenbaıulynyń qaıratkerlik ǵumyr jolynyń kóbi Ulytaý-Jezqazǵan jerinde ótti. Ol maıdanger ǵana emes, óńirdiń rýhanı, mádenı tamyryna qan júgirtip, úles qosqan, ǵıbratty ǵumyr keshken tulǵa boldy.
Kesh kezinde Qalken Mákenbaıulynyń qoldaýymen ashylǵan Jezqazǵan mýzykalyq kolledj stýdentteriniń kúmbirlegen kúıimen bastaldy. О́z zamanynda eline eńbegi sińgen ardaqty aqsaqaldyń ǵumyrnamasynan bir úzik syr shertetin «Tuǵyry bıik tulǵa» atty beınebaıan kórsetildi.
1924 jyly Qaraǵandy oblysy Aqtoǵaı aýdany Saryarqanyń erekshe óńiri Qyzylaraı shyńynyń baýraıynda dúnıege kelgen Qalken Mákenbaıulynyń jetinshi atasy Arqadaǵy tarıhı tulǵalardyń biri – Seńkibaı. Aqsorańnyń bıigine qarap, shıryǵyp er jetken Qalekeń óziniń Seńkibaı men Shoıbekteı batyr babalarynyń, Qaramende, Janǵutty syndy bilikti bıler men sheshenderdiń úlgi-ónegesin zerdesine quıyp ósse kerek.
Ol Stalıngradty qorǵaý jolyndaǵy shaıqasta aýyr jaralanyp, elge oralǵan. 1943–1950 jyldary mektep dırektory, 1950–1973 jylǵa deıin partııa, keńes organdarynda jaýapty qyzmet atqarǵan. 1973 jyly Jezqazǵan oblysy qurylyp, bilikti basshy-uıymdastyrýshylar qajettiligi týyndaǵan kezde partııanyń Ortalyq komıteti Qalken Mákenbaıulyn Jezqazǵan oblysynyń Mádenıet basqarmasynyń bastyǵy etip jiberedi. 13 jyl oblystyq Mádenıet basqarmasyn basqarǵanda, mádenı-rýhanı salada aıtýly ister atqaryldy. Qalalar men aýdandarda mádenı-demalys baqtary, attraksıondar iske qosyldy, oblystyq Qýyrshaq teatry ashylyp, shyǵarmashylyq úıi jumys isteı bastady. Oblys boıynsha 150-den asa mádenı oshaǵyn, kitaphana, klýb, muraǵat, mýzeı ashty.
Atqarylǵan osyndaı ıgi isterdiń nátıjesinde óner ujymdarynyń jumysy da jandandy. 1974 jyly «Ulytaý» etnografııalyq-folklorlyq ansambli quryldy. Osy jyly respýblıkalyq komsomoldar sezinde alǵash óner kórsetken ansambl keıin Máskeýde, Germanııada, GFR-da, Lıtvada, Ispanııada, Máskeý Olımpıadasy tórinde, Grýzııada óner kórsetti. Atalǵan ansambldiń izin basa oblystyq mádenıet basqarmasynyń qoldaýymen «Taý gúli» (Ulytaý aýdany), «Jezdi juldyzdary» (Jezdi aýdany), «Toqyraýyn tolqyndary» (Aqtoǵaı aýdany) ansamblderin qurýǵa Qalken Mákenbaıuly uıtqy boldy. 1974 jyly Jezdi aýdanynda Tursynbek Qaısynovtyń jetekshiligimen ónerpaz jastar arasynan «Jezdi juldyzdary» halyq án-bı ansambli quryldy. Bul ansambl Jezdi kentiniń mádenı-rýhanı damýyna qosqan úlesi orasan zor.
Joǵaryda atalǵan taǵzym keshinde jaqsy adamnyń kózin kórgen zamandastary atynan sóz alǵan Jezqazǵan qalasynyń jáne Ulytaý aýdanynyń qurmetti azamaty, Ulytaý oblysy Ardagerler keńesiniń tóraǵasy Saǵyndyq Qojamseıitov: «Qalken Mákenbaıuly – Ulytaý óńirin mádenı, rýhanı jaǵynan damytýǵa zor eńbek sińirgen tulǵa. Men 1974 jyly Jezqazǵanǵa keldim. Sol jyly Ulytaý horeografııalyq ansambli qurylyp jatty. Birde Qalekeńmen ústel basynda qatar otyryp qalǵan ekenmin. «Kele salyp osyndaı jumysty qolǵa alǵan aýyr sııaqty» dep aıtyp qaldym. Sonda Qalekeń: «Arýaq jebep, úlken oblys bolyp jatyr. Biz barynsha osy jerdi damytýǵa adamdardy tartýǵa úles qosýǵa tıispiz. Áli-aq dúrkirep ketemiz», dedi. Aıtqanyndaı mamyr aıynda ansambl Almatyda óner kórsetti. Qalekeń áńgimeni maıyn tamyzyp aıtatyn kósheli aqsaqal boldy. Narmanbet, Alash qaıratkeri Álıhan, Seńkibaı batyr jóninde áńgime aıtqanda teledıdardan tyńdap otyrǵandaı áserge bólenetin edik. Ǵylymı tanymdyq maqalalar da jazdy», dep aǵynan jaryldy.
Shákirtteri atynan sóz sóılegen ánshi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Serik Ospanov myna bir qyzyq oqıǵany baıandady: «Men 1992 jyly Taıjan Qalmaǵanbetov atyndaǵy Jezqazǵan memlekettik fılarmonııasyna dırektor bolyp keldim. Bul jyly Qalken aǵa zeınetke shyqqan. Bir kúni kelip: «Sen Maqpal Júnisovany nege óner kórsetýge shaqyrmaısyń?» dedi. Men onyń turmysqa shyqqanyn, kúıeýiniń aıtýly adam ekenin bilesiz ǵoı dedim. Maqpaldyń telefonyn surady. Telefon nómirin taýyp berdim. Ol kisi Maqpalǵa qońyraý shalyp «Maqpaljan, amansyń ba? Men Qalken degen ákeń bolamyn. Jezqazǵannan habarlasyp turmyn. Úıde kúıeýbala bar ma?» dedi. Zamanbekpen sóılesip, «Jezqazǵan tóńiregindegi qaıynatań bolamyn. Jón biletin azamat dep oılaımyn. Totyqusty torǵa qamaǵandy qaıdan kórip ediń? Eki-úsh kúnge jiber qyzymyzdy. Jerge qaratpaımyz, elmiz ǵoı. Men zeınettegi adammyn. Osy telefonǵa habarlas. Fılarmonııanyń dırektory Serik kóteredi», dedi. Meniń zárem ushyp ketti. Erteńinde tańǵy 7-de jumysqa baryp otyrdym. Saǵat 7.30-da telefonym shyr ete qaldy. Arǵy jaǵynan Z.Nurqadilovtiń qabyldaýynda otyrǵan hatshy qyz Zamanbek aǵaǵa qosty. Amandasqan soń «Qalken aǵamyz qatty sóz aıtty. Aqyldy adam eken. Maqpal bir jetiden keıin barady. Durystap kútip alyp, shyǵaryp salyńyzdar», dep telefon qulaǵyn qoıa saldy. Sóıtip, elde toqyraý bolyp jatqan kezde Maqpaldy aldyryp, jurt ónerin tamashalaǵan. Mádenıet basqarmasynyń qulaǵyna altyn syrǵa, aldaǵy ýaqytta Qalken Mákenbaıuly atyndaǵy bir syılyqty taǵaıyndaý kerek sııaqty», dep oryndy usynys aıtty.
Keshte «Jezdi juldyzdarynyń» baıyrǵy ánshileri Zulqııa Mekebaeva, Gúlnár Nysanbaeva, kúıshi Mahmýd Aımaǵanbetov, «Taý gúli» ansambliniń músheleri Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Marat Shoqtaev jáne Tentek Jumadildaqyzy, Mıra Bákibaeva óner kórsetti.
Qalken Mákenbaıuly ot keshken maıdanger ǵana emes, mádenıet pen ónerdi órge súıregen rýhanı qaıratker ekenine kóz jetkizdik.
Ulytaý oblysy
