– Táýelsizdik alǵannan keıin Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurý ıdeıasy qalaı týdy? Ol kezde basty maqsat ne edi?
– Keńes dáýirinde el aýmaǵyndaǵy etnosaıası úderisterdi basqarý tikeleı Máskeýdiń quzyretinde bolǵany belgili. «Sovet halqyn jasaımyz» degen uranmen bir til men mádenıet negizinde jappaı assımılıasııa úderisi júrdi. Ortaq til bolady dep elimizge túrli ult ókili qonystandyryldy. Táýelsizdik alǵan kezde aıaǵyn táı-táı basqan jas memleketimizge osy kópetnosty, kópkonfessııaly qoǵam mura bolyp qaldy. Alǵashqy jyldary eldiń túrli óńirinde separatıstik ahýal da baıqalǵany belgili.
Mine, munyń bárin esepke ala kele, álem elderindegi assambleıalar tájirıbesi negizinde Qazaqstan halyqtary Assambleıasy quryldy. Onyń basty maqsaty – etnosaralyq máselelerdi Assambleıa arqyly sheshý, kópetnosty qoǵamdy tıimdi basqarýdyń bir quraly esebinde paıdalaný. Bul qadam sátti bolyp, birligimiz bekip, shańyraqtyń shaıqalmaýyna óz úlesin qosty.
О́ıtkeni ótken 30 jylda Assambleıa óte kóp jumys atqardy. Eldegi turaqtylyq pen yntymaqtyń saqtalýyna, ishinara oryn alǵan keıbir kıkiljiń men janjaldardyń aldyn alýǵa yqpal etti. Sondyqtan men óz mıssııasyn durys oryndady degen oıdamyn. Qazir de Assambleıa eldegi beıbitshiliktiń tiregi bolyp keledi.
– QHA janyndaǵy Ǵylymı saraptama keńesiniń alǵashqy músheleriniń biri retinde osy qurylymnyń naqty qandaı zertteýleri qoǵamǵa paıdaly boldy?
– 2008 jyly Astanaǵa kóship kelgeli Assambleıanyń jumystaryna tikeleı aralasyp, atsalysyp júrmin. Sonyń arqasynda óz ıdeıammen «Qazaqstan etnostary» atty kóptomdyqtyń jaryq kórýine sebepshi boldym. Biz elimizde qandaı etnostar bar ekenin, olardyń mádenıeti, áleýmettik, qaýymdyq erekshelikterin jete taldap, tanyp-bilýimiz kerek. Osy maqsatta atalǵan eńbekti ózim bastap jazyp, ár etnosqa bir-bir kitap arnaldy. Kóptomdyqty sol kezdegi Memlekettik basqarý akademııasynyń tóraǵasy Eraly Toǵjanovtyń qoldaýymen, professor Aıgúl Sádýaqasova basqaratyn Sosıologııalyq ortalyq arqyly jaryqqa shyǵardyq.
Taǵy bir mysal aıtsam, óz tarapymnan ultaralyq máselelerge arnalǵan sózdik nusqasyn usyndym. Kez kelgen máseleni, ásirese etnosaralyq qarym-qatynasqa qatysty dúnıeni ǵylymı deńgeıde zertteý úshin termınologııa, uǵymdardyń defınısııasy aıqyndalǵan bolýy shart. Bul eńbek osy maqsatta daıyndaldy. Keıin ol etnosaıası sózdik retinde jaryq kórdi.
Sonymen qatar «Qazaqstandaǵy qazirgi etnıkalyq qarym-qatynastar» dep atalatyn kitap daıyndadym. Biraq ol basylmaı qaldy. Sebebin bilmedim. Ony eń bolmasa jalpy oqyrmanǵa emes, qyzmettik paıdalanýǵa arnalǵan kitap etip shyǵarýǵa bolar edi.
Jalpy, biz kópetnosty el bolǵandyqtan, qoǵamda túrli máseleler bolmaı turmaıdy. Ony ǵylymda «etnokonflıktologııa» dep ataıdy. Mundaı janjalǵa túrli sebep tabylýy múmkin: turmystyq jaǵdaılar, jer-sý máselesi, tipti kórshi elderdegi ahýal da túrtki bolýy ǵajap emes. Sonyń aldyn alý úshin máseleniń shyǵý tórkinin, túp negizin bilýimiz kerek. Joǵarydaǵy kitap sonyń bárin zertteý arqyly daıyndaldy. Paıdasy da zor bolar edi.
– Keıingi jyldary QHA-ǵa qandaı jańa mindet júktelip otyr?
– Eldegi saıası ózgeristerge baılanysty Qazaqstan halqy Assambleıasy da óz jumysyna ózgeris engizip otyrady. Endi aldymyzda múldem jańa mindetter tur. Qazirgi kúni elde qazaq ultynyń úles salmaǵy 70 paıyzdan asty. Jaqyn arada 75 paıyzǵa jetemiz. Kez kelgen memlekette negizgi ulttyń úlesi 75 paıyzdan assa, onda ózge etnostardy óziniń artynan ertip, tili men mádenıetine beıimdeý úderisi júre bastaıdy. Biz qazir osyndaı mejege jetip otyrmyz. Bul turǵyda Assambleıaǵa artylatyn mindet te basqasha bolýǵa tıis.
Búginde elimizde ulty, tegi basqa bolsa da, qazaq tilinde sóıleıtin, dúnıetanymy men dili qazaq bolyp ketken adamdar kóp. Olardyń sany da artyp keledi. Bular qazaq qoǵamynda ózderin bótensimeýi nemese margınal bolyp ketpeýine olardy qazaq etnostyq qaýymdastyǵyna kirgizý jumystaryn júrgizýimiz kerek. Bul – kez kelgen ulttyń tarıhynda bar nárse. Máselen, qazirgi qazaqtyń ishinde shyqqan tegi qalmaq, qyrǵyz, tipti qytaı men orystar da az emes. Biraq olar ǵasyrlar boıy osy jerdi meken etip, tilimiz ben dilimizdi qabyldaý arqyly qazaqqa aınaldy.
Jýyrda Qaraǵandy oblysynyń aqsaqaldar keńesinde ótken jıynǵa arnaıy qatysyp, etnos quraýdyń tetigi esebinde «Batalasý» ınstıtýtyn engizýdi usyndym. Aqsaqaldar men Assambleıa osyny birigip júzege asyrýy kerek ekenin aıttym. Meniń oıymsha, endigi ýaqytta Assambleıa jumys baǵytyn qazaqtildi ózge ult ókilderin qazaq ultynyń aınalasyna shoǵyrlandyrýǵa túbegeıli burǵany jón. Bul eldegi tatýlyq pen birlikti odan ári nyǵaıtyp, beıbit qoǵam irgesin bekite túsýge yqpalyn tıgizedi dep oılaımyn.
– Bizdiń bilýimizshe, osy maqsatta buǵan deıin «Qazaqtaný» jobasy bolǵan edi.
– Iá, Assambleıa tarapynan qolǵa alynǵan bul jobany daıyndaý men iske asyrýǵa men de belsene atsalystym. О́te mańyzdy joba edi. Aty aıtyp turǵandaı, negizgi maǵynasy – «qazaqty taný» bolǵanymen, ekinshi maǵynasy – «qazaq bolý». Biz aımaqtarda kóp jumys istedik. Qazir, ókinishke qaraı, bul jumys saıabyrsyp qaldy.
Qazir elimizde etnosaralyq qatynas turaqty. Degenmen jaǵdaıdy jiti baqylap otyrý kerek. Jan-jaqtan aǵylǵan «jumsaq kúshtiń» julmalaýyna túspes úshin «Qazaqtaný» sekildi jobanyń ári qaraı da jalǵasqany abzal. Belsendi ǵylymı toptar aımaqtarǵa baryp, kóbirek jumys isteýi kerek. Halyqpen kezdesip, ultaralyq máseleler týyndap jatsa, birlesip talqylap, sheshimin tabýǵa atsalysyp otyrý qajet. Atalǵan joba aıasynda alǵashqy kezeńde «qazaqty taný» baǵytyna basa mán berilse, endi «qazaq bolý» jaǵyn kóbirek oılaý kerek.
– Áńgimemizdiń sońynda qazaqtyń dástúrli dúnıetanymyndaǵy «birlik pen kelisim» uǵymdarynyń túp negizin biraýyz sózben túıindeseńiz.
– Qazaqtyń dástúrli dúnıetanymynda birlik pen kelisimdi qazirgideı etnosaıası yntymaqtastyq maǵynasynda emes, aýyz ádebıeti arqyly basqasha túsindirgen. Máselen, «Altaý ala bolsa, aýyzdaǵy ketedi. Tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi», «Ala qoıdy bóle qyryqqan júnge jarymas» degen maqal-mátelderimiz az emes. Osyndaı folklorlyq uǵymdar – bizdiń birlik pen yntymaq týraly dúnıetanymymyzdyń kórinisi. Ata-babamyzdyń urpaqqa qaldyrǵan amanaty. Bizdiń mindet – osy amanatqa berik bolý.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
