Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Taıaýda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 30 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jıynda jýrnalıst Alla Gavrına qazaq tiliniń etnosaralyq qatynas tiline aınalýynyń aýyly alys emes ekenin aıtqany belgili. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev til janashyrynyń bul pikirin qoldap, etnosaralyq qatynastar men ulttyq birliktiń búkil qurylymy «Biz – ártúrlimiz, biraq bárimiz teńbiz» degen myzǵymas qaǵıdaǵa negizdelgenin jetkizdi.
«Memleket azamattardyń ultyna, dinı nanymyna nemese áleýmettik mártebesine qaramaı, bárine birdeı ádil ári teń jaǵdaı jasaıdy. Bul – memlekettik saıasattyń basty ustanymy. Biz popýlıstik asyǵys sheshimderden boıymyzdy aýlaq ustaımyz. Árqashan naqty jaǵdaıǵa qarap, baıypty saıasatty basshylyqqa alamyz. Bul, eń aldymen, memlekettik tildiń mártebesin etnosaralyq qatynas tili retinde bekitý máselesine tikeleı qatysty. Bul jóninde jýrnalıst Alla Gavrına durys pikir aıtty. Menińshe, ol basqa da áriptesteriniń atynan óte jaqsy usynys bildirdi», dedi Prezıdent.
Sondaı-aq Memleket basshysy búginde túlekterdiń 80 paıyzǵa jýyǵy Ulttyq biryńǵaı testileýdi memlekettik tilde tapsyratynyn jáne bıyl alǵash ret mektepke baratyn balalardyń 70 paıyzdan astamy qazaq tilinde oqıtynyn tilge tıek etti.
Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń prezıdenti Raýan Kenjehanulynyń aıtýynsha, tilge degen tabıǵı suranysty kúsheıtip, tildik ahýaldy túbegeıli ózgertetin de – osy tolqyn. Olarǵa qolaıly tildik orta qalyptastyryp, ana tiliniń aıasynda tulǵa jáne maman retinde ósip-ónýine jaǵdaı jasaý – bizdiń mindet.
«Sózsiz, bizdiń el bolyp damýymyzdyń, memleket bolyp kúsheıýimizdiń berik irgetasy – ózara kelisim, ultaralyq tatýlyq pen beıbitshilik. Bul qundylyqtardy kózimizdiń qarashyǵyndaı saqtaý – birinshi kezekte ár qazaqtyń azamattyq paryzy. Prezıdent Qazaqstan halqy Assambleıasynyń sessııasynda sóılegen sózinde el tutastyǵyn til tutastyǵymen baılanystyrdy. Biz úshin Til men Táýelsizdik – egiz uǵymdar», dedi ol.
R.Kenjehanuly osy turǵydan alǵanda «Qazaq tili» qoǵamynyń basty maqsaty – tildi úırenýshi ortaǵa qajetti oqý-ádistemelik, mazmundyq jáne tehnologııalyq qoldaý, qazaqsha sóıleıtin ortany zamanǵa saı mazmunmen qamtamasyz etý, ásirese jastar arasynda til tartymdylyǵyn arttyrý ekenin jetkizdi. «Qazir biz úshin ana tilimizdiń tehnologııalyq, ǵylymı, kreatıvti keńistiktegi alatyn ornyn barynsha keńeıtý mańyzdy», dedi ol.
Memlekettik tildi meńgerýde qol jetkizgen jaǵymdy jetistiktiń bári táýelsizdik alǵaly beri eshbir ult ókiliniń quqyǵyn shektemeı, qysym kórsetpeı, qıyndyq týdyrmaı birtindep damý jolymen kelgenin aıta ketý kerek. Toleranttylyq pen tatýlyqty tý qylǵan Qazaq elinde osy memleketti mekendegen barlyq dıasporanyń óz tili men mádenıetin damytýyna jaǵdaı jasaýmen qatar, memlekettik tildiń zańdy tuǵyryna qonýy úshin de qajetti jumys atqaryldy. Sonyń biri – jýyrda ǵana 30 jyldyq mereıtoıyn atap ótken Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurý arqyly etnosaralyq dostyq pen yntymaqtyń nyǵaıýyna jol ashý. Birligimiz ben tutastyǵymyzdyń tiregi bolǵan bul uıymnyń negizgi qyzmet baǵytynyń biri de – memlekettik tildi damytý, ony ultaralyq qatynas tiline aınaldyrý.
Aıta ketsek, QHA-ny damytýdyń 2022–2026 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn iske asyrý jónindegi is-qımyl josparynda memlekettik tildi ilgeriletýge baǵyttalǵan jobalar men is-sharalar tizbesi bekitilgen. Onyń ishinde «Uly dalanyń ultaralyq tili» forýmy 2019 jyldan bastap jyl saıyn ótkizilip keledi. Forýmda qazaq tilin erkin meńgergen azamattar memlekettik tildi úırený boıynsha tájirıbelerimen bólisedi.
2017 jyldan bastap jazǵy lager túrindegi «Til mektebi» jobasy iske qosylǵan. Joba QHA etnomádenı birlestikteriniń jastaryna arnalǵan. Sondaı-aq 2015 jyldan bastap QHA-nyń «Myń bala» mádenı-aǵartý jobasyna jyl saıyn 300 myńǵa jýyq bala qatysady.
2016 jyldan beri Qazaqstan halqy tilderi kúnine oraılastyrylǵan jalpyqazaqstandyq ashyq dıktant ótkizilip keledi. 2023 jyly «Assambleıa jastarynyń» bastamasymen «Úıde sóıle» jobasy iske qosyldy. Onyń ereksheligi – úıden shyqpaı-aq qyzyqty formatta til úırenýge múmkindiktiń bolýy.
Sonymen qatar elimizdegi Dostyq úıleriniń bazasynda «Mámile» qazaq tilin oqytý klýbtary jumys isteıdi. Memleket basshysynyń Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HHHIII sessııasynda bergen tapsyrmalaryn iske asyrý maqsatynda «Memlekettik til – etnosaralyq qatynas tili» jobasy jumys istep jatyr.
Árbir ıgi bastamanyń óz nátıjesi men berekesi bolary anyq. Sonyń arqasynda elimizde qazaq tilinde erkin sóıleıtin ózge ult ókilderiniń qatary da artyp jatqanyn baıqaý qıyn emes. Naqty sıfrlarǵa júginsek, 1989 jyly keńes odaǵynda eń sońǵy ret júrgizilgen halyq sanaǵy elimizdegi orys dıasporasy ókilderiniń 1%-y ǵana qazaq tilin biletinin kórsetken edi. Sol jyly «Qazaq KSR-indegi tilder týraly» zań qabyldanyp, qazaq tili respýblıkadaǵy jalǵyz memlekettik til dep tanylǵan soń, ony oqytý ózge tildegi barlyq mektepke mindetti pán retinde engizildi. 1991 jyly táýelsizdik alǵan soń, memlekettik tildi meńgergender qatary odan saıyn arta tústi.
Máselen, 1999 jylǵy halyq sanaǵy kezinde eldegi orystardyń 12%-y, 2009 jylǵy sanaqta 20%-y, 2021 jylǵy sanaqta 25,1%-y qazaq tilin biletinderin aıtypty. О́zge de eýropalyq ult ókilderi arasynda deńgeı – osy shamalas. Máselen, sońǵy sanaq nátıjesinde ýkraınderdiń 23,7%-y, nemisterdiń 25,2%-y, belarýsterdiń 22,8%-y, polıaktardyń 22,1%-y qazaq tilin meńgergeni belgili boldy.
Al azııalyq, sonyń ishinde túrki halyqtary arasynda memlekettik tildi biletinder qatary áldeqaıda joǵary. Atap aıtqanda, tatarlardyń 50,5%-y, qyrǵyzdardyń 58,5%-y, ázerbaıjandardyń 58,5%-y, túrikterdiń 61%-y, uıǵyrlardyń 71,7%-y, ózbekterdiń 72%-y qazaqshany jetik biledi. Bul dıasporalar negizinen elimizdiń ońtústik óńirlerinde meken etetindikten, bul aımaqta memlekettik til etnosaralyq qatynas quralyna aınalǵan dep senimmen aıtýǵa tolyq negiz bar.
Aýyzbirlik pen ózara syılastyq altynnan da qymbat qundylyqqa aınalǵan myna zamanda biz memlekettik til sekildi ultty uıystyrar quraldyń damýyn jaqsylyqqa balaımyz. Qazaq tili – túrli ult ókilderin ortaq múdde jolynda biriktiretin mańyzdy tetik. Onyń keń qoldanysqa enýi tek til saıasaty emes, eldiń bolashaǵyna baǵyttalǵan strategııalyq qadam.
