Ákemdi ár kez maqtan tutamyn

Ákemiz Shápen (Sharafıdden) Aýǵanov 1906 jyly Omby oblysy Sharbaqkól aýdany Dúısenbaı aýylynda dúnıege kelipti. 1942 jyly sol kezdegi Kókshetaý obylysy, Qyzyltý aýdanyna qaraıtyn Uıaly aýylynan soǵysqa attanǵan. Jaratqannyń sátin salýymen 1946 jyly maıdannan oralyp, soǵysta kúızelgen sharýashylyqty qalpyna keltirýge belsene qatysty. Úlken qyzmeti bolmasa da sol kezde ekspedıtor, qurylys, shópshiler brıgadasynyń brıgadıri, qarapaıym jumysshy retinde Uıaly ujymsharyn, keıin HHII partsezd atyndaǵy keńshardyń sharýashylyǵyn damytýǵa atsalysyp, aıanbaı eńbek etti.

Jeńistiń 20 jyldyǵyna jete almaı, 1965 jyly 59 jasynda dúnıeden ótti. О́mir jasy qysqa bolsa da búkil ǵumyryn adal eńbekpen ótkerip, qıyn kezdiń ózinde dindi qasterleı bilip, bes ýaqyt namazyn qaza jibermedi. Abzal ákeniń jaqsy qasıetteri bizge, artyndaǵy urpaǵyna árqashan úlgi-ónege bolyp qala beredi.

Jeńistiń 80 jyldyǵyna oraı «Egemen Qazaqstan» gazetinen maıdan ardagerleri týraly jazylǵandardy oqyp, ákemniń erlikteri jıi oıyma túse bastady. О́ıtkeni qolymyzda ol kisiniń 1943 jyldan 1945 jyl aralyǵyndaǵy soǵysta kórsetken qaharmandyǵyn dáleldeıtin KSRO Qorǵanys halyq komıssarıaty bergen anyqtama bar. Osy sarǵaıǵan, 80 jyldan beri altyn qazynadaı saqtalyp kele jatqan anyqtama – áýletimizdiń eń qundy jádigeri. Onda 163-atqyshtar dıvızııasynyń quramynda áskerı boryshyn ótegen qyzylásker Shápen Aýǵanovqa memlekettik qorǵanys komıtetiniń tóraǵasy I.V.Stalınniń Belgrad, Harkov, Romna, Kıev jáne basqa qalalardy jaýdan azat etýge belsene qatysqany úshin 17 ret alǵys jarııalanǵany kórsetilgen. Sondaı-aq Dnepr ózeninen ótip, Dýnaı ózenindegi mańyzdy plasdarmdy us­tap qalýǵa qatysqany úshin Voronej maıdanynyń qolbasshysy general Vatýnınnen, Keńes odaǵynyń marshaly Tolbýhınnen alǵys alǵany osy anyqtamada jazylǵan.

Ákemniń qonaq kelgende nemese jumystan qoly bos kezinde soǵystaǵy keıbir jaǵdaıdy aıtqany esimde. «Maıdanǵa kelisimen baılanysshy boldym, sodan keıin soǵystyń aıaǵyna deıin barlaýshy boldym» dep bastaıtyn áńgi­mesin. «Barlaýǵa barǵanda aramyzda uzyn boıly barlaýshy júretin. Sol azamat oqqa ushyp, bergen tapsyrmany oryn­dap kelgen soń, álgi joldastyń dene­sin alyp kelýge qaıtadan eńbektep bar­dyq. Ne kerek, birimiz súırep, biri­miz ıterip otyryp jaýyp turǵan oqtyń astynan joldasymyzdyń dene­sin alyp shyqtyq», deı otyryp, son­da­ǵy ózderiniń jankeshtiligine qaıran qa­la­tyn.

Taǵy birde aıtqany kóp jyl ótse de jadymda. Qalyń orman. Qasynda qazaq joldasy bar, qaraýylda turady. Túnniń bir ýaǵynda sytyr-sytyr dybys estiledi. Sóıtse jaýdyń barlaýshylary eken. Biraq qansha adam kele jatqanyn boljaı almaıdy. Dybys áne-mine jaqyndady-aý degen kezde avtomatpen ata bastaıdy. Jaý jaǵynan da oq borap, túngi atys bas­talady. Atys kópke sozylyp, bir kezde tym-tyrys bola qalady. Tańerteń bolǵan jaǵdaıdy basshylaryna aıtady. Jaý jaǵynan shyǵyn az bolmaǵan sekildi, ólgenderin jınap alyp ketipti. Osy erligi úshin ákem memlekettik marapatqa usynylyp, Qyzyl juldyz ordenin alady.

Qan maıdannyń bel ortasynda júrse de, Allanyń saqtaýymen ákem soǵysta aýyr jaraqat almapty. Biraq oń jaq jaýyrynda kishkentaı ǵana tesik bolatyn. Bizdiń bala kezimiz. Ákem jumystan kelgende kóılegin sheship, «al, syǵyńdar!» deıtin. Álgi jaýyryndaǵy kishkentaı tesikten bir-eki tamshy sý shyqqasyn ákem tynyshtalatyn. Tesikte soǵystan qalǵan snarıad jaryqshaǵy bar eken.

Ákem ádil, keńpeıil, qamqorshy bolýmen qatar óte eńbekqor edi. Basqa jaqsylyqtaryn bylaı qoıǵanda, tyń ıgerý jyldary Ýkraınadan kelgen azamattarǵa eki bólmeli kishkentaı úıiniń bir bólmesin berdi. 1937 jyly ustalyp ketken aǵalarynyń balalaryna qamqorlyq jasap, oqytyp-toqytyp, árqaısysyn úılendirip, otaý qylyp shyǵardy. Aýyldaǵy kemtar, jetim-jesirge de qol ushyn berip kómektesip otyratyn. Ákeden erte qalsaq ta, onyń kózi tirisinde bergen tárbıesin, adaldyǵy men azamattyǵyn, eńbekqorlyǵyn ónege tutyp óstik. Qazir baýyrlarymyz ár salada qyzmet etip, zeınetke shyqty. Biz maıdanger ákemizdiń urpaǵyn ata ónegesine saı tárbıeleýge tyrysyp kelemiz.

Ákemizdiń úsh ul, eki qyzynan taraǵan nemere, jıen, shóbereleri elimizdiń ár salasynda adal qyzmet etip júr. Biri sharýa qojalyǵyn bas­qarsa, endi biri – zańger, qarjyger, qu­ry­­lysshy, kásipker, dáriger, ustaz. Urpa­ǵy atalarynyń sarǵaıǵan qa­ǵaz­da taıǵa tańba basylǵandaı ja­zyl­ǵan jankeshti erlik derekterin umyt­paı­dy.

Qaıyrbek ShÁPENOV,

eńbek ardageri, Aqjar aýdanynyń qurmetti azamaty

Soltústik Qazaqstan oblysy