– Rýslan Fatıhuly, osy jyldyń eń basty oqıǵasynyń biri Jeńistiń 80 jyldyǵyna oraı ótetin áskerı parad bolǵaly tur. Onyń buǵan deıingi sherýlerden ereksheligi nede?
– Elimiz fashıstik basqynshylardy jeńýge ólsheýsiz úles qosqany tarıhtan málim. 1 mln 200 myń otandasymyz Qyzyl Armııa qataryna shaqyryldy. Maıdanda ǵana emes, tylda da jeńis týyn jelbiretý úshin 700 myńnan asa el azamaty eńbek armııasyna alynyp, ter tókti.
Áskerı ónerkásipke qajetti mys, qorǵasyn, vısmýt, molıbden, polımetaldar óndirisinde elimiz jetekshi orynǵa ıe boldy. Qorǵanys salasynda zaýyttarymyz qarý-jaraq, snarıad, mına men basqa da ónim túrleriniń jańa úlgilerin shyǵarýdy ıgerdi. Aýyl sharýashylyǵy maıdan men tyldy azyq-túlikpen, óndiris oryndaryn qajetti shıkizatpen qamtamasyz etti. Búginde bul erlikti umytýǵa esh qaqymyz joq. Jadymyzda máńgi saqtap, urpaǵymyzǵa jetkizýge mindettimiz.
Sol sebepti 7 mamyrda Astanada el qorǵaǵan batyr babalarymyzǵa qurmet retinde ári qazirgi armııamyzdyń qýatyn kórsetý úshin áskerı parad ótedi. Sherý úsh kezeńnen turady. Alǵashqy bóliginde tarıhı jáne zamanaýı jaıaý eseptoptar júredi. Ekinshi bóliginde tarıhı jáne qazirgi zamanǵy mehanıkalandyrylǵan lek sap túzeıdi. Sherýdiń sońy avıasııanyń samǵaýymen aıaqtalady.
Bul paradtyń ereksheligi – áskerı qyzmetshiler soǵys jyldaryndaǵy kıim úlgisimen shyqpaq. Sonymen qatar elimizdiń aýmaǵynda qurylǵan áskerı bólimderdiń, atap aıtqanda 23 dıvızııa men brıgadalardyń jaýyngerlik týlaryn alǵash ret alyp ótedi. Al Jeńis týynyń murajaıda saqtalǵan kóshirmesi sherýdi bastap shyǵatyn T-34 tankiniń tóbesinde jelbireıdi.
9 mamyrda Máskeý qalasynda da áskerı parad bolatyny belgili. Oǵan elimizdiń Desanttyq-shabýyldaý áskerleriniń paradtyq eseptoby qatyspaq. Bul qurama Máskeýdi erlikpen qorǵaǵan Keńes Odaǵynyń batyry, general-maıor Ivan Panfılovtyń esimimen atalady.
Sonymen qatar bıyl jyl boıyna elimizde «Uly Jeńis: erlikke taǵzym, urpaqqa úlgi» degen taqyryppen myńnan asa áskerı-patrıottyq is-shara ótkizý josparlanǵan. Onyń ishinde eń negizgisi – «Aıbyn» halyqaralyq áskerı-patrıottyq jastar jıyny. Ol Keńes Odaǵynyń batyrlary Álııa Moldaǵulovanyń 100, Málik Ǵabdýllınniń 110, Baýyrjan Momyshulynyń 115 jyldyǵyn merekeleýge arnalǵan. Buǵan qosa qarý-jaraq pen áskerı tehnıka kórsetilimi, ashyq esik kúnderi, erlik sabaqtary, «Sarbaz botqasy» aksııasy, áskerı orkestrler defılesi ótedi.
– Qorǵanys áleýetin damytý – táýelsizdigimizdiń basty kepili. Qazirgi tańda Qarýly kúshterimizdi zaman talabyna saı jetildirý úshin qandaı jumystar atqarylyp jatyr?
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «Bizdiń maqsatymyz – shekaramyzdy, táýelsizdigimizdi jáne halqymyzdyń tynyshtyǵyn buzýǵa baǵyttalǵan kez kelgen áreketti toıtarýǵa daıyn jınaqy ári qýatty armııa qurý. Biz Otannyń kez kelgen buıryǵyn oryndaýǵa daıyn bolý úshin óz sheberligimizdi shyńdaı túsýimiz qajet. Jaýyngerlerdi, kishi ofıserlerdi osy jolda tárbıeleý kerek», degen bolatyn.Álemdik geosaıası ahýal kún saıyn kúrdelenip jatqan almaǵaıyp zamanda Qarýly kúshterimizdiń qýatty bolǵany qajet. Qazirgi tańda áskerı salanyń bedeldi sarapshylary Qazaq armııasy TMD elderi ishinde úshinshi orynda turǵanyn aıtady. Dese de, áskerimizdiń aıbyny asqaq bolýy úshin áli de atqarylar is-shara az emes.
Joǵarǵy Bas qolbasshynyń uıytqy bolýymen Qorǵanys mınıstrligi eldiń áskerı qaýipsizdigin qamtamasyz etý salasyndaǵy strategııalyq baǵdarlamalyq qujattardy daıyndady. Onyń ishinde ulttyq qaýipsizdikti nyǵaıtýdyń negizgi basymdyqtary aıqyndalǵan «2021–2025 jyldarǵa arnalǵan Ulttyq qaýipsizdik strategııasy» ázirlendi. Sondaı-aq áskerı qaýipsizdik organdaryn 2030 jylǵa deıin damytýdyń negizgi qaǵıdalary men ustanymdary qamtylǵan «Qarýly kúshterdi, basqa da áskerlerdi qurýdyń jáne damytýdyń tujyrymdamasy» bekitildi.
Buǵan qosa elimizdiń Áskerı doktrınasyna ózgeris engizildi. Mezgil-mezgil qaýipsizdik máselesin qaıta qarap, ýaqyt talabyna beıimdep turý kerek. Sonymen qatar rezervtegi áskerı qyzmet, aýmaqtyq qorǵanys jáne áskerı-patrıottyq tárbıe máseleleri boıynsha zań jobalary qabyldandy. Qarýly kúshterimizdiń qurylymy naqtylanyp, Arnaıy operasııalar kúshteri quryldy. Desanttyq-shabýyldaý áskerleriniń qarym-qabiletin arttyrý maqsatynda ol Qurlyq áskerlerinen bólinip, óz aldyna derbes ásker tegi bolyp shyqty. El armııasynyń jalpy áskerı, áskerı-teńiz jáne avıasııalyq komponentterin kúsheıtý boıynsha uıymdastyrýshylyq is-sharalar kesheni qolǵa alynyp, barlaý-jaýyngerlik jáne áskerı-kóliktik áleýetimiz artyp, artıllerııa men áýe shabýylyna qarsy qorǵanys múmkindikteri ulǵaıtyldy.
2023 jyldan bastap jyl saıyn Qarýly kúshterge, basqa da áskerler men áskerı quralymdarǵa áskerge shaqyrylýshylar sany orta eseppen 3 myń adamǵa artyp keledi. Bıyl 42 myńǵa jýyq jas shaqyrylmaq. Sondaı-aq jaýyngerlik daıyndyqtyń jańa baǵyty – rezervtegi qyzmetti engize otyryp, 2 myń eriktini jıyndarǵa shaqyrý josparlanyp otyr.
Prezıdent tapsyrmasymen aýmaqtyq qorǵanystyń áleýeti kúsheıtildi. Azamattyq qorǵanys bólimsheleri quryldy. Olardy materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtandyrý, qajetti ınfraqurylymdyq nysandarmen jabdyqtaý úzdiksiz júrgizilip jatyr. Qazirgi ýaqytta «Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaqtyq qorǵanysy týraly» zań jobasy – Parlament qaraýynda.
– Armııa quramy naqtylanyp, Arnaıy operasııalar kúshteri qurylǵanyn aıttyńyz. Onyń maqsaty men ereksheligi nede?
– Arnaıy operasııalar kúshteriniń qolbasshylyǵy Memleket basshysynyń armııanyń jaýyngerlik qabiletin túbegeıli arttyrý jáne Qarýly kúshterdiń jumysyn qaıta qurý jónindegi tapsyrmasy sheńberinde quryldy. Bul ásker tegi eldiń qorǵanys qabiletin, qaýipsizdigin qamtamasyz etýge, onyń ishinde terrorızmge qarsy operasııalarǵa qatysýǵa jáne zańsyz qarýly quralymdarǵa qarsy arnaıy mindetterdi sheshýge arnalǵan. Basqarý organdary, bólimsheleri quzyretti mamandarmen jasaqtalyp, zamanaýı tehnıkamen, qarý-jaraqpen jáne oqý-materıaldyq bazamen jabdyqtaldy. Búginde arnaıy jasaq bólimderin jan-jaqty damytý isi qarqyndy jalǵasyp keledi.
Bıyl aqpan aıynda Arnaıy operasııalar kúshteriniń «Jaýbasar» komandasy Birikken Arab Ámirlikterinde ótken elıtalyq bólimshelerdiń jarysyna alǵash ret qatysty. Álemniń 80-nen asa elinen 106 komandanyń basyn qosqan birinshilikte bizdiń komanda joǵary nátıje kórsetti.
– Kez kelgen armııanyń basty kúshi – onyń qarý-jaraǵynda. Memleket basshysy Qarýly kúshterimizdiń tehnologııalyq turǵyda jańǵyrýyna aıryqsha nazar aýdaryp keledi. Bul baǵytta ilgerileý bar ma?
– Armııany jańa qarý-jaraqpen jáne áskerı tehnıka túrlerimen jabdyqtaý kezeń-kezeńmen iske asyrylyp keledi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2023 jyly 5 mamyrda ótken Búkilarmııalyq keńeste jańa úlgidegi qarý-jaraq pen tehnıkanyń, ásirese dáldigi joǵary qarýlardyń, ushqyshsyz basqarylatyn tehnıka men robotty keshenderdiń úlesin arttyrý qajettigin basa aıtqan edi. Sondaı-aq áskerimiz utqyr bolý úshin tasymaldaýshy ushaqtar men urys kólikteriniń sanyn kóbeıtý týraly tapsyrma berdi. Osyǵan oraı keıingi alty jyl ishinde armııamyzǵa 2 myńnan asa jańa áskerı tehnıka satyp alyndy. Qolda bar qarý-jaraqty modernızasııalaýǵa da basymdyq berilip jatyr.
Áýe shabýylyna qarsy zamanaýı qorǵanys quraldaryna toqtalsaq, búginde armııamyzda «Býk-M2E», «Tor-M2K» zenıttik zymyran keshenderi, «Rosa-RB», «Platforma», sondaı-aq otandyq «Nur» radıolokasııalyq stansalary sapta tur.
Byltyr áskerimiz 45 dana «COBRA II» saýytty dóńgelekti mashınasymen tolyqty. Bul kólik armııanyń qarqyndy urys júrgizý múmkindigin arttyrady. Sonymen qatar bıyl memlekettik qorǵanys tapsyrysy sheńberinde Qarýly kúshterge 53 «Arlan» kópmaqsatty saýytty dóńgelekti mashınasyn satyp aldyq. Bul kólikter Qurlyq áskerleri bólimsheleriniń utqyrlyǵy men qaýipsizdigin arttyrýǵa arnalǵan.
Qosymsha qarjylandyrý aıasynda byltyr jeltoqsan aıynda Áskerı-áýe kúshteri «A-400M» áskerı-kólik ushaǵymen tolyqty. Ol jeke quramdy, aýyr júkterdi, tehnıkany tasymaldaýǵa, gýmanıtarlyq operasııalar sheńberindegi tapsyrmalardy oryndaýǵa arnalǵan.
2024 jyly Respýblıka kúni qarsańynda «Shapshań» kóliktik-desanttyq qaıyǵy sýǵa túsirildi. Dıversııaǵa qarsy tehnıka teńiz ben ózenderde operasııalar júrgizýge, jabdyqtalmaǵan jaǵalaýǵa desant tasymaldaýǵa jáne olardy atyspen qoldaýǵa, adamdardy evakýasııalaýǵa jáne apatqa ushyraǵandarǵa kómek kórsetýge arnalǵan.
– Eldiń qorǵanys-ónerkásip keshenin jan-jaqty nyǵaıtý úshin ımportqa táýeldilikten arylý jóninde kópten aıtylyp keledi. Osy oraıda biz ózimiz qandaı qarý-jaraq pen áskerı tehnıka óndirip jatyrmyz?
– Iá, bul týraly Qarýly kúshterdiń Joǵarǵy Bas qolbasshysy Qasym-Jomart Kemeluly da aıtyp keledi. Táýelsizdik alǵan soń, keńestik qorǵanys ónerkásibiniń 50-ge jýyq kásiporny bizge mura bolǵan edi. Qazir elimizde ozyq sheteldik kompanııalarmen birlesken «Qazaqstan ınjınırıng» UK» AQ kásiporny jumys isteıdi. Olardyń qatarynda «Aselsan» túrik kompanııasymen birlesken elektrondy-optıkalyq aspaptar óndirisi, «Eurocopter» fransýz-nemis kompanııasymen birlesken «ES145» tikushaqtarynyń óndirisi, «Tales» fransýz kompanııasymen birlesken KV jáne ÝKV dıapazondaryndaǵy radıostansalar óndirisi jáne basqalar bar.
О́z elimizdiń qorǵanys-ónerkásip kesheni optıkalyq-elektrondy barlaý quraldaryn, saýytty dóńgelekti mashınalar men brondy transporterler, baılanys quraldary men avtomattandyrylǵan basqarý júıelerin, «EO-145» tikushaqtary men syıymdylyǵy 200 tonnaǵa deıingi áskerı kemeler, iri kalıbrli pýlemetter men atys qarýyna patrondar, áskerı qyzmetshilerge arnalǵan jabdyqtar men kıim-keshekter óndiredi.
О́zge de kásiporyndarda saýytty tankter men avtokólikterge, sondaı-aq dúrkindep oq atatyn reaktıvti júıelerge tehnıkalyq qyzmet kórsetý men jańǵyrtý jumystary júrgiziledi.
Buǵan qosa otandyq drondar áskerı synaqtan sátti ótip, nátıjesinde «Sunqar» ushqyshsyz ushatyn apparaty Qarýly kúshterge qabyldandy. Jalpy alǵanda, álemdik standarttarǵa saı armııa qura aldyq dep senimdi túrde aıta alamyz.
– Sarbazdarymyz BUU bitimgerlik mıssııalary aıasynda álemniń otty núktelerinde qyzmet atqaryp keledi. Onyń paıdasy nede?
– BUU mıssııalaryna qatysý elimizdiń Qarýly kúshterine bitimgerlik operasııalarǵa tán qajetti jaýyngerlik daǵdylardy ıgerýge múmkindik beredi. 2019 jyldyń naýryz aıynan bastap Italııa men Úndistan kontıngentteriniń shtabtarynda «Lıvandaǵy BUU ýaqytsha kúshteri» mıssııasynda 140-tan asa áskerı qyzmetshimiz qyzmet atqardy.
BUU-nyń Taıaý Shyǵys elderi, Kıpr, Úndistan, Pákistan, Lıvan jáne Batys Saharadaǵy mıssııalaryna baqylaýshy jáne shtab ofıseri retinde 40 adam qatysty. 2022 jyldyń shildesinen bastap qazaqstandyq bitimgerler Kongo men Ortalyq Afrıka Respýblıkasyna jiberildi.
Aıta ketsek, biz – TMD elderi ishinde BUU mıssııasyna derbes mandat alǵan birden-bir elmiz. Byltyr 15 naýryzda qazaqstandyq kontıngent alǵash ret «BUU-nyń bólinýdi baqylaý kúshteri» mıssııasyn atqarý úshin Golan jotalaryna jiberildi. О́zara túsinistik týraly memorandým men mıssııa mandatyna sáıkes bizdiń kontıngent óńirdegi turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etýde sheshýshi ról atqarady. Alǵashqy derbes bitimgerler jasaǵy jaqynda Golan jotalarynan oraldy. Olar elimizdiń beıbit memleket retindegi bedelin halyqaralyq arenada odan ári nyǵaıtýǵa úlken úles qosty. Er adamdarmen birge Golan jotalarynda 7 áıel de qyzmet atqarǵanyn atap ótý kerek. Qazir ol jerde elimizdiń ekinshi bitimgerler rotasy mıssııany jalǵastyryp jatyr.
– Jaýyngerlik oqý-jattyǵýlar armııanyń qýatyn aıqyndaıdy. Qorǵanys mınıstrligi keıingi jyldary osy úrdisten aınymaı, oqý-jattyǵýdy eseleýmen qatar, sapalyq deńgeıin anaǵurlym arttyrǵany baıqalady.
– Durys aıtasyz, jaýyngerlik daıarlyqtyń qarqyny aıtarlyqtaı artty. 2019 jyly «Kóktal» polıgonynda «Aıbalta», 2021 jyly «Oımasha» polıgonynda «Otpantaý» strategııalyq oqý-jattyǵýlary ótti. Al 2023 jyly «Jaǵalaý» polıgonynda uıymdastyrylǵan «Batyl toıtarys» strategııalyq oqý-jattyǵýynda tuńǵysh ret Joǵarǵy Bas qolbasshynyń stavkasy men soǵys ýaqytyndaǵy Úkimet sekildi strategııalyq basqarý organdary qoldanyldy. Sol jyly kúzde mınıstrler men Parlament depýtattaryna soǵys ýaqytyndaǵy Úkimet pen óńirlerdiń Qorǵanys keńesteriniń jumysyn uıymdastyrý máselelerine arnalǵan alǵashqy jıyn ótti.
Halyqaralyq oqý-jattyǵýlarǵa da basa nazar aýdarylyp keledi. Byltyr óz elimizde 10 halyqaralyq oqý-jattyǵý uıymdastyryldy. Olardyń qatarynda Ortalyq Azııa elderi men Ázerbaıjan qatysqan «Birlestik» jıynyn aıtýǵa bolady. Kaspıı teńizindegi Reseımen birlesken áskerı-teńiz, sondaı-aq arnaıy maqsattaǵy kúshterdiń «Sheksiz baýyrlastyq» oqý-jattyǵýynda bizdiń jaýyngerler sheberligin shyńdaı aldy.
– Jastardy áskerge barýǵa yntalandyrý úshin merzimdi áskerı qyzmetten ótkenderge birqatar jeńildik qarastyrylǵanyn bilemiz. Naqtyraq toqtalyp kete alasyz ba?
– Prezıdenttiń tapsyrmasymen 2024 jyldan bastap zańnamalyq deńgeıde merzimdi qyzmettiń áskerı qyzmetshileri úshin bilim jeńildikteri men nesıelik demalystar berilip jatyr. Atap aıtqanda, áskerde júrgende jáne odan keıin 60 kúnge nesıelik demalys usynylady.
Sonymen qatar «Srochnıkı 2.0» jobasy merzimdi áskerı qyzmettiń belgilengen merzimin ótkergen jastarǵa elimizdiń 80-nen asa joǵary oqý ornynda tegin bilim alý múmkindigin usynyp otyr. Olardyń barlyq baǵasy biryńǵaı bazada kórsetiledi. Júıe qorytyndy baǵa boıynsha reıtıngti avtomatty túrde quryp, úmitkerlerdi joǵary oqý oryndaryna túsýge bóledi.
О́tken jyldyń ózinde oǵan 80 myńnan asa azamat tirkelip, elimizdiń joǵary oqý oryndaryna jeńildikpen bilim alýǵa túsý úshin 6 myńnan asa sertıfıkat berildi. Al bıyldan bastap áskerı qyzmetin ótkergenderge memlekettik grant berilmek. Oqýǵa túskenderge jataqhanadan da oryn bólinedi. Bul is-sharalar merzimdi áskerı qyzmettiń tartymdylyǵyna aıtarlyqtaı áser etetinin senimmen aıta alamyz.
– Áskerı qyzmetshilerdiń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartý maqsatynda atqarylyp jatqan jumystarǵa da toqtala ketseńiz.
– Árıne, bul, birinshiden, aqshalaı qarajattyń ósýi men jeńildikterge qatysty. 2023 jyly joǵary oqý oryndarynyń ushý quramy men azamattyq oqytýshylarynyń jalaqysy orta eseppen 60%-ǵa, al áskerı dárigerlerdiń jalaqysy 40%-ǵa artty. Sonymen qatar óńirlerde turǵyn úı tólemderi 10–30%-ǵa ulǵaıdy.
Osy jyldyń basty jańalyǵy – 1 qańtardan bastap Qarýly kúshter, basqa da áskerler men áskerı qurylymdar eńbekaqy tóleýdiń biryńǵaı júıesine kóshti. Ol birinshi kezeńde ofıserlik quramnyń laýazymdyq jalaqysyn – orta eseppen 20,3%-ǵa, al qatardaǵy jáne serjanttyq quramnyń jalaqysyn 33,9%-ǵa arttyrýǵa múmkindik berdi. Oǵan qosa 2025 jyly respýblıkalyq bıýdjet komıssııasy «Áskerı qyzmet jáne áskerı qyzmetshilerdiń mártebesi týraly» zańǵa dalalyq tólemderdi tóleýdi kózdeıtin túzetýlerdi maquldady. Osylaısha, aldaǵy 1 shildeden bastap ofıserler men kelisimshart boıynsha áskerı qyzmetshilerge dalalyq joryq, jıyndar men oqý-jattyǵýlar kezinde táýligine 1,2 AEK (4 718 teńge) mólsherinde dalalyq tólem tólenedi.
Qazirgi ýaqytta Parlamentte áskerı qyzmetshilerdi zeınetaqymen qamsyzdandyrýǵa qatysty zańnamalyq túzetýler qarastyrylyp jatqanyn da aıta ketken jón.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
