Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Sondaı Otan úshin ot keshken jaýyngerdiń biri – Súleı Aınabekov. 2023 jyly týǵan aýylda mektep mýzeıin jasaqtaı júrip, Reseı Federasııasy Qorǵanys mınıstrligi «Halyq jady» portalynan 140-atqyshtar dıvızııasy 371-Sibir artıllerııalyq polki komandıriniń tórt soldatty, sonyń ishinde Súleı Aınabekovti «Jaýyngerlik erligi úshin» medalimen marapattaý týraly 8.8.1943 jylǵy № 010 ⁄p115 buıryǵynyń kóshirmesin taptyq. Ol derekti RF Qorǵanys Mınıstirliginiń «Ortalyq arhıvi» tolyǵymen rastady.
Buıryq mátini: «KSRO Joǵarǵy keńesi tóralqasy atynan 7 batareıanyń zeńbirek nómiri qyzyl ásker Súleı Aınabekovti «Jaýyngerlik erligi úshin» medalimen marapattaımyn. 1943 jylǵy 7 jáne 8 shildedegi shaıqasta 238,1 bıiktikte jaýdyń qatty oq jaýdyrýy men bombalaý kezinde Aınabekov bekitýshi bolyp jumys istegen zeńbirekpen 4 tank joıyldy. 1921 jyly týǵan, BLKJO múshesi, qazaq, Ońtústik Qazaqstan oblysy Leńgir áskerı komıssarıaty arqyly Qyzyl Armııa qataryna shaqyrylǵan...».
Buıryqtyń bir «áttegen-aıy» tegi «Anıbekov» dep jazylypty. Mundaı qatelik soǵys ýaqytyndaǵy qujattarda (ult tili ereksheligin bilmeý) jıi qaıtalanady.
140-atqyshtar dıvızııasy KSRO Memlekettik qorǵanys komıtetiniń Qyzyl Armııa úshin KSRO Ishki ister halyq komıssarıaty áskerleriniń quramynda alty dıvızııadan turatyn jeke armııa qurý týraly 1942 jyly 14 qazandaǵy qaýlysy men 1942 jyly 26 qazanda Ishki ister halyq komıssarıatynyń ony Sibir atqyshtar dıvızııasy retinde qalyptastyrý týraly buıryǵynyń negizinde 1942 jyly qazanda Novosibirde jasaqtaıdy. Osy dıvızııa 15.02.1943 jyl men 11.05.1945 jyl aralyǵynda maıdan armııasy quramynda boldy.
Arhıv derekterine sáıkes, Kýrsk shaıqasynyń alǵashqy kúnderinde dıvızııa negizgi urystarǵa qatyspaǵan, alaıda 1943 jyly 7 shildede ol Samodýrovka – Teploe mańynda shoǵyrlanyp, 19-tank korpýsyna baǵynǵan. Dıvızııaǵa 3-joıǵysh-tank brıgadasymen birge Olhovatka, Samodýrovka jáne Teploe tóńiregin qorǵaýǵa alý mindeti júkteldi.
8 shildeden bastap dıvızııa bekitilgen shepte qorǵanys júrgizedi, bul jerde jaý áskeri aldymen 50, keıin 80 tanktiń qoldaýymen shabýyldady. Keı bólimder sheginýge májbúr boldy. Shaıqastardyń aýyrlyǵyn 96-atqyshtar polkiniń 2-batalonynyń jaǵdaıy aıǵaqtaıdy – Samodýrovka mańyn qorǵaǵan bul bólim jeke quramynyń 60 paıyzyn, al qarsy tank qarýy men pýlemetteriniń 80 paıyzyn joǵaltty.
10 shildede Teploe eldi mekeninde jaý áskerleri 96-atqyshtar polkiniń bólimshelerin qorshaýǵa aldy. 7 jáne 8-rota tolyqtaı qaza tapty. Sol kúni Teploe mańyndaǵy aty belgisiz bıiktikte 258-atqyshtar polkiniń 3-batalony da tolyqtaı opat boldy. Kúni boıy dıvızııa bólimderi aýyr urys júrgizdi, ondaǵan shabýyldy toıtaryp, qarsy shabýylǵa shyqty. Resmı derekter boıynsha 10 shildede dıvızııa 513 jaýyngerinen aıyryldy, 943 sarbaz jaralandy. Osydan keıin dıvızııanyń qalǵan bólimderi shaıqastan shyǵaryldy.
Joǵarydaǵy arhıv derekteri Súleı Aınabekovtiń 1943 jylǵy 7-8 shildede fashızmge qarsy soǵystyń eń qııan-keski tank shaıqasyna – Kýrsk ıinindegi urysqa tikeleı qatysqanyn kórsetedi. Onyń zeńbiregi bir táýlikte jaýdyń tórt tankin joıǵan.
Eń aýyr urys jaǵdaıynda 140-atqyshtar dıvızııasynyń 371-Sibir artıllerııalyq polkiniń komandıri 1943 jyly 8 tamyzda KSRO Joǵarǵy keńesi tóralqasy atynan «Jaýyngerlik erligi úshin» medalimen erekshelengen jaýyngerlerdi tek óz quqynyń dárejesinde ǵana marapattaı aldy dep boljaýǵa bolady. Keıinirek polk komandıri qaıtys bolsa kerek. Áıtpese ol jaýyngerlerdi áldeqaıda joǵary marapatqa usynar edi dep oılaımyz.
Súleı Aınabekov sol surapyl shaıqastan aman qalyp, soǵystyń barlyq synaǵynan abyroımen ótip, elge oraldy. Berekeli otbasy quryp, ujymsharda aıanbaı jumys istedi, keıin zeınetke shyqty. Men maıdangerdiń balalarymen birge oqydym, kórshi bolǵandyqtan, úılerine jıi baratynmyn. Súleı aqsaqal árdaıym jınaqy, qarapaıym, kóp sóılemeıtin adam retinde esimde qalypty. Ańshylyqty erekshe jaqsy kóretin, quralaıdy kózge atqan mergen edi.
Maıdanger 1993 jyly dúnıeden ótti. Búginde onyń perzentteri, nemere, jıen, shóbereleri – ósip-óngen bir qaýym. О́kinishke qaraı, olar da, aýyl turǵyndary da Súleı Aınabekulynyń osy erligi týraly bilmegen. Rasyn aıtaıyq, bul maqala batyrdyń bir erligi týraly ǵana. Qarapaıym qazaq sarbazy, onyń qarýlastary qaharmandyqtyń talaı úlgisin kórsetti dep sanaımyz. Rýhtary shat bolsyn!
…Ekinshi dúnıejúzilik soǵys is júzinde ár otbasyn oısyratyp ótkeni málim. Maıdanǵa barmaǵandar tylda janqııarlyqpen eńbek etip, jeńisti jaqyndatýǵa úlesin qosty. Meniń ákem Bekbaý Isaqulov Stalıngrad túbinde shaıqasyp, 1943 jyly aýyr jaraqatpen elge oraldy. Sol soǵys zardabynan (júreginde snarıad jaryqshaǵy qalypty) 1959 jyly kóz jumdy. Onyń týǵan inisi Baıseıit Isaqulov 1939 jyly áskerge alynyp, fın soǵysyna qatysty, 1943 jyly Máskeýde desant áskeri qataryna qosylyp, Dnepr úshin shaıqasty bastan ótkerip, habar-osharsyz ketti. Ájem jaryqtyq 1958 jyly kózi jumylǵansha balasyn kútýmen boldy. Bul soǵys ańyratyp ketken aýylymyzdaǵy 75 otbasy qan maıdannan oralmaǵan atasyn, ákesin ańsap, jetim-jesir kúıde qaldy.
Qazir biz asa alasapyran zamanda ómir súrip otyrmyz. Álemniń de, keshegi odaqtyń da biraz jerinde soǵys, túrli qaqtyǵys júrip jatyr. Bir-birine aıaýsyz qarý kezengender kóbeıdi. Adamzat ótkennen nege sabaq almaıdy? Osy suraq bárimizdi mazalaıdy.
Búginde árqaısymyz qolymyzdan kelgenniń bárin jasap, aınalamyzda beıbit ómir ornatýǵa, urpaǵymyzǵa jarqyn bolashaq syılaýǵa tyrysýymyz kerek.
Erjan Isaqulov,
saıasattaný ǵylymdarynyń doktory, general-maıor
