Jyldar ótip, eseıgen saıyn adam óz ómirin oı eleginen ótkizip, aldy-artyn sabyrmen saralap, mynaý jaryq dúnıeniń qadirin bile túskenin sezineri haq. Árıne, aldymen oılandyratyn – adamdar, adamnyń adammen qarymqatynasy. Ata-anań, otbasyń, odan keıin bala kezińnen qandaı ortada óstiń, kimmen dos, joldas boldyń, qandaı ustazdardan tálim alyp, eńbekke aralasqanda kimdermen til tabysyp, kimdermen túsinise almaı, kimnen qandaı qoldaý, shapaǵat kórdiń – osynyń bári kóz aldyńda, kókirek saraıyńda.
Oıtolǵaýyńda, sanań men júregińde nurlanyp turatyn tulǵalar bolýy erekshe baılyǵyń, asyl qazynań ekenin de túsinesiń.
El basqarý isi de – erekshe ónerdi, bilimdi, tózimdi, qaıratjigerdi, danalyqty, baı minezdi, qabiletti, ádilettilikti, adaldyqty, ar-namysty talap etetin tanylýy kúrdeli álem. Naqty tulǵa týraly oı qozǵaǵanda, aldymen onyń atqarǵan is-áreketi nemese halyq suranysy men turmysyna saı atqarylǵan sharalar saraptalady. Kez kelgen basshynyń qyzmetine, eńbegine pikir aıtyp, baǵa berýde áldekimderdiń jańsaq, ushqary sózine ilese ketkennen góri istiń anyq-qanyǵyna kóz jetkizip, ádiline júgingen abzal.
HH ǵasyrdyń alpys jyldan astam bóligi Birinshi dúnıejúzilik soǵys, tóńkeris, dúrbeleń, úrkinshilik, tap kúresi, azamat soǵysy, asharshylyq, ujymdastyrý, kámpeske, taǵy da asharshylyq, saıası qýǵyn-súrgin, ekinshi dúnıejúzilik soǵys, onyń zardaptaryn eńserý, tyń kóterý, ıdeologııalyq «qyrǵıqabaq soǵys», teketirester sııaqty alasapyran qasiretke toly kezeńderde bılik basyna Dinmuhamed Qonaevtaı bilimdi, parasatty, ustamdy, ádil, adal, óndiriste, ǵylymda, basqarý isinde tájirıbesi mol, sabyrly, ultjandy, otanshyl tulǵanyń kelýi – eldi daǵdarystan shyǵarýdyń aıshyqty belgisindeı bolyp edi. Elý jylǵa jýyq respýblıkamyzdyń basshylyǵynda laýazymdy qyzmetter atqarǵan Dinmuhamed Ahmetulynyń eldiń órkendeýine, halqymyzdyń ósip-ónýine qosqan úlesi ólsheýsiz. Onyń bári respýblıka tarıhy men shejiresinde saqtalǵan. Qysqasha ǵana keıbir málimetke oı júgirtsek te jetkilikti. Qazaqstan áleýmettikekonomıkalyq jaǵdaıy jóninen burynǵy odaq kóleminde 15 respýblıka ishinde Reseı, Ýkraınadan keıingi úshinshi orynǵa kóterilip, nyq ornyqty. О́nerkásip damydy. Qyryqtan astam jańa qalalar salynyp, júzge jýyq iri kásiporyndarda san alýan mamandar eńbek etip, halyqtyń turmys deńgeıi kóterildi. Ǵylymnyń damýyna aıryqsha mán berilip, kópsalaly ǵylymı zertteý ınstıtýttar, Qaraǵandyda ekinshi ýnıversıtet, respýblıka Ǵylym akademııasynyń Ortalyq Qazaqstandaǵy fılıaly, oblys ortalyqtarynda ár salada joǵary oqý oryndary ashyldy. Árbir azamattyń orta bilim alý quqyǵy is júzinde júzege asyp, jańa joǵary oqý oryndary, 300-den astam arnaıy orta kásibı oqý oryndary nátıjeli jumys jasap, jyl saıyn myńdaǵan bilikti mamandar jumys oryndaryn tolyqtyryp júrdi. Barlyq oblys ortalyqtarynda kásibı teatrlar, fılarmonııa ujymdary ashylyp, polıgrafııalyq mekemeler jumysqa qosyldy. Jeti myńnan astam aýylda alǵashqy medısınalyq kómek qyzmeti jolǵa qoıyldy. 1978 jyly osy kórsetkish boıynsha Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy Almatyda ótkizgen halyqaralyq konferensııasyna 140-tan astam memlekettiń dárigerlik delegasııasy qatysty.
Respýblıkamyzda kóptegen adam Dımekeńniń basqarýymen qyzmettes, áriptes boldy. Odan da kóp azamat osy tulǵanyń sheshimimen, kelisimimen túrli deńgeıdegi jaýapty qyzmetterge ósip, belgili qoǵam, memleket qaıratkeri deńgeıine kóterildi. Ol kisi el aralap júrgende batasyn alyp, shapaǵatyn kórdim deıtin adamdar qanshama. Solardyń árqaısysynyń Dımekeń týraly óz sózi, óz oıy bolýy da zańdy. Men de kezinde Dinmuhamed Ahmetulynyń qoldaýymen, qamqorlyǵymen 10 jyldaı eń jaýapty laýazymdy, atap aıtqanda, respýblıka komsomoly ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy, Qazaqstan kompartııasy ortalyq komıtetiniń mádenıet, uıymdastyrý partııa jumysy sııaqty eki úlken bóliminiń meńgerýshisi qyzmetin atqardym. Sol jyldary ótken mektebim men memleket isine jaýapkershiligim, tájirıbem ómirlik ustanymym boldy ári odan keıingi jyldarda da memleket isine adaldyqpen eńbek etýge mol baǵyt berdi.
Memlekettik, partııalyq jumystar – eń aldymen adamgershiliktiń jumysy bolýy kerektigin Dımekeńdeı iri tulǵadan kórdim, úlgi ettim. Ol kisini jaqynnan bilip, túsine alǵan kóptegen azamattyń kókeıinde júrgen, aıtqan, aıtam degenderdiń sózi de osy tektes ekenine senimdimin.
Memleket basqarǵan, el taǵdyryna qatysty sheshim qabyldaýǵa jaýapty adam, árıne, perishte emes. Pende bolǵan soń, ártúrli qaıshylyqty, kúrdeli jaǵdaılarda onyń keıbir sózderi, paıymdary men kelispeýshiliktiń bolýy da – tabıǵı qalyp. Sondaı-aq birinshi basshy sheshim qabyldarda basqa laýazymdy adamdardyń oı-pikirleri, qoǵamdaǵy aqparat kózderi de yqpal etpeı qoımaıtynyn da eskergen jón. Tipti keıde eń durys sheshimderdiń júz paıyz eldiń kóńilinen shyǵýy da qıyn. Odan beri de talaı ýaqyt – qyryq jylǵa jýyq merzim ótti. Zaman ózgerdi. Qoǵam túledi. Álem jańardy. Urpaq aýysty. Áli qandaı ǵalamdyq, túbegeıli ózgerister bolaryn kim boljaı alǵan? Bolǵan jaılardy eske alyp, olardyń qaıshylyqtarynan, qatelikterinen sabaq alyp, qorytyndy shyǵara alsaq, bolashaǵymyzdyń jaqsarýyna sebi tıer.
О́tkendi este saqtaý, umytpaı eske alý – ótkendi ańsaý emes, aldymen ótkennen sabaq alý. Ol ár adamnyń ósý joldary sııaqty otbasynyń, qoǵamnyń ósýi, ózgerýi – tabıǵı qubylys. О́tken ómirimizdiń jaqsysy da, jamany da – bizdiń tarıhymyz. Onyń shyndyǵyn, ádilin bilý, jaqsysyn laıyqty eskerip, qurmettep, jamanynan sabaq alý, qaıtalamaý – ár urpaqtyń paryzy. Bizdiń ultymyz úshin 74 jyl sosıalızm dáýiriniń áleýmettik-turmystyq jetistigimen qatar, qasireti men qýǵyn-súrgini, kádimgi ómir saltymyzda qasańdyǵy men tejeýleri de qatar júrdi. Ujymdastyrý mıllıondaǵan adamnyń ashtyqtan qyrylyp, bılik kúshteriniń qoqanloqysynan bas saýǵalap, basqa elderge jóńkilip kóshkenderin, bir jarym mıllıonǵa jýyq tepse temir úzetin er azamattarymyzdyń ekinshi dúnıejúzilik soǵys maıdanyna qatysyp, jartysy qurban bolǵanyn, analar men balalarǵa orasan zor salmaq túskenin qalaı umytpaqpyz?
El ishinde júrip, óz halqynyń qamyn oılaǵan bilimdilerimizdiń betke ustar bóligin «halyq jaýy» dep qaralap, qarapaıym halyq, qoǵam arasynda táýeldilik úreı ornatý arqyly adamdardyń bostandyǵyn, quqyn shekteý sharalary da – tarıhymyzdyń qaraly betteri. Osyndaı qaıshylyqty jaǵdaılarda shashylyp qalmaı, eldiń birligi men eńbegine jumylyp, urpaqtyń, ultymyzdyń ósip-ónýine ólsheýsiz qaıratkerlik kórsete alǵan atalarymyz, ákelerimiz ben analarymyzdyń jasampazdyǵyn eshqashan joqqa shyǵara almaımyz. Olardy esimizde saqtap, orasan eńbegin, erligin qurmettemesek, adamshylyǵymyzǵa syn. Ondaıdy tarıh ta keshirmes. Tarıhymyzdyń tutastyǵyna da nuqsan. Bolashaq urpaqqa da «aqty – aq, qarany – qara, bardy – bar, joqty – joq» dep anyǵyn aıtyp ketý – paryzymyz.
Dál sol sosıalızm dáýirinde bizdiń halqymyz jappaı orta bilim ıelengeni – tarıhı shyndyq. Búgingi zamanda da osy qundylyǵymyz Konstıtýsııada bekitilgen. Orta bilim alý – tegin. Táýelsizdikke qol jetkizip, álem elderimen terezemiz teń dárejede dıplomatııalyq, saýda-ekonomıkalyq qarymqatynasymyz ornyǵyp, ásirese Eýropa elderi bizdiń keshegi, búgingi shyndyǵymyzdy tanı bastaǵanda Shvesııadan kelgen bir depýtat Astana qalasynda jastarmen kezdesken soń, olardyń bilimdiligine tańdanyp: «Qazaq qyzdary bári mektepke bara ma?» dep surady. Men oǵan: «Bul másele bizde 100 jyl buryn sheshilgen. Qazaqstanda ul, qyz demesten árbir azamat tegin orta bilim alýy – bizdiń ulttyq jetistigimiz. Mundaı quqyq Konstıtýsııamyzda jazylǵan. Sondaı-aq qazaq áıelderi, qyzdary erte zamannan beri eshqashan betin búrkemegen. Bilim, qoǵam, memleket qaıratkerleri bolǵan áıel adamdar – tarıhı maqtanyshymyz», dep biraz maǵlumat berdim. Ol: «Biz shyn máninde Qazaqstandy bilmeıdi ekenbiz», dep sózin túıindedi.
Totalıtarlyq bıliktiń ústemdigi dáýirinde elimizde joǵary jáne orta bilim júıesi, ǵylym akademııasy básekeles deńgeıge kóterildi. Bizdiń ǵylymymyz, ǵalymdarymyz dúnıejúzinde tanylyp, moıyndaldy. Opera jáne balet teatry uıymdastyrylyp, kópsalaly úlken ónerimizge jol ashyldy.
Tegin densaýlyq júıesi qurylyp, salamatty ómir salty qalyptasty.
Munaı, gaz, elektr energııasy, kómir, temir, kúmis, altyn shyǵarý, óńdeý – jalpy ónerkásip damyp, básekelestik jaǵdaıynda ulttyq mamandarymyz ósip, qalyptasty. Ult mamandary jetkilikti boldy. Alaıda joǵaryda aıtqanymdaı, ásirese odaqtyq mekemelerde, kásiporyndarda laýazymdy basshylyq qyzmetterde qazaq ultynyń ókilderin ósirý máselesi únemi kún tártibinde, qazaqtyń kókeıinde turatyn. О́ıtkeni qandaı da laýazymdy basshylyq qyzmetterge kadr tańdaýda mindetti túrde onyń kásibı laıyqtylyǵymen qatar ulty da eskeriletin.
Aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýde burynǵy odaqtyń aldyńǵy oryndaryna shyqtyq. Elimizdiń keń-baıtaq jerinde avtokólik, temir joldar salynyp, jańa joldar da jobalandy.
Júzdegen, myńdaǵan ınjener mamandar Qazaqstannyń kópsalaly ekonomıkasyn kóterýge bilek sybana eńbek etip, jańa jaqsylyqtarǵa qol jetkize aldy. Olardyń kópshiligi Odaq kólemindegi básekelestikke laıyq boldy.
Tarıhı damýymyzdyń jetistikteri men joǵarydaǵydaı jaqsy jaǵymdy kórsetkishterin saıası júıeniń zalaldyǵynan joqqa shyǵarǵanymyz óz ultymyzdyń ósýinen bas tartýmen bir esep.
Halqymyz yntymaqshyl, uıymshyl boldy. Iаǵnı biz – búgingi urpaq ta, keler urpaq ta óz ultynyń tarıhyna, ulttyń ótken ǵasyrlar jolyna salmaqty sabyrlylyqpen qaraýdy úırenýimiz kerek. Kóp jaǵdaıda ótken ǵasyrdyń 20-30 jyldarynda bolshevıkterden qalǵan joıympazdyq pen naýqanshyldyq kózqarastan, sanadan aryla almaı kelemiz. Qoǵam damýyn áli «aqtar», «qyzyldar» dep qarama-qarsy qoıýǵa beıimbiz. Bılik aýysa ma, bitti – burynǵy bıliktiń tusynda jasalǵan dúnıeni túgel sypyryp, joqqa shyǵara salamyz. Jańa qadam, eskirgen ádis-tásilderdi, jaramaı jatqan zańdardy, qarym-qatynastardy ózgertý – ár bıliktiń de jumysy, biraq ózine deıin jasalǵan jaqsy isterdi damytyp, jamanynan arylsa ǵana el ósedi. Urpaqtar jalǵastyǵy arqyly tarıhymyzdyń jalǵastyǵy, tutastyǵy saqtalady.
О́rkenıetti memleket joly myńjyldyqtarmen sanalatyn elder úlgisi osyndaı. Qandaı qıyn zamanda da báribir jeńetin ádilet pen adamnyń ary ekeni – ejelden kele jatqan asyl qasıetqundylyǵymyz. Sonymen birge halqymyzda «Ádilet túbi jeńedi, biraq keshigip júredi» degen de sóz bar. Rýhyńdy shıyrshyq attyryp, jamannan túńiltip, jaqsydan úmittendiretin, úıretetin – osy sana, osy kúı.
Dinmuhamed Qonaevtyń búkil ómiri – árbir bolsam, bolam degen adamǵa úlgi-ónege. О́ziniń ǵıbratty kitabynda kimnen qalaı, qandaı bilim alǵanyn, ne úırengenin, osydan júz jylǵa jýyq ýaqyt buryn bilimdi aǵalardyń aqylkeńesine qulaq asyp, qazaq balasy oqı qoımaǵan tústi metaldar jáne altyn ınstıtýtyn bitirgen soń, Qońyrat rýdnıginde, tikeleı óndiriste taý-ken sheberi, ınjeneri sııaqty qatardaǵy maman mektebinen ótip, jap-jas 26 jasynda Lenınogor ken basqarmasy dırektory qyzmetin abyroımen atqarǵan bilikti ınjenerdi sol kezdegi Qazaqstan kompartııasy ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy N.Skvorsovtyń qoldaýymen ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń údep turǵan tusynda 30 jasynda respýblıka úkimeti tóraǵasynyń qorǵanys ónerkásibi salasyna jaýapty orynbasary laýazymyna bekitilýi – óte sırek sheshim ekenin búgingi urpaq túsinse, bul birtýar tulǵalardy qadirlep, qasterlep, sondaı biliktilikke, bilimge umtyltatyn jigerlendirý, yntalandyrý bolary sózsiz.
Dinmuhamed Ahmetuly estelikterinde eń aldymen ustazdaryn, ózine oqýda, eńbekte, ómirdiń qıly joldarynda shapaǵatyn tıgizgen, der kezinde aqyl-keńes bere alǵan adamdardy erekshe qurmettep, olardyń adamgershilik, parasattylyq qasıetterin kóterip, aıtyp otyrady. О́zi talaı adamǵa ustaz, aqylgóı bolǵan, aqyly asyp, el basqarǵan shaǵynda da óziniń bala, jasóspirim kezinde, azamat bolyp, oqý, bilimniń qadirin bilgende, qyzmettiń abyroı, dárejesin túsingen qaıratker kezinde de shynaıy bilgirdiń sózine, pikirine qulaq asyp júrýi – ol kisiniń ǵulamalyǵy ári asa tereń mádenıeti.
О́z dáýirinde ulttyń ustazy bolǵany da – tarıhı aqıqat. OK-niń sheshimderin qabyldarda jobany daıyndaǵan jaýapty qyzmetkerden «jobaǵa qatysty, ony oryndaıtyn quzyrly oryndar, mamandardyń pikirleri qalaı?» dep surastyryp «jeti ret ólshep, bir ret kesetin» baıypty, tyńǵylyqty sheshim qabyldaý – Dımekeńniń el basqarý ustanymy. «Bárin bilgish» órkókirek, maqtanpaz qyzmetkerlerdiń ekpinin dálelmen, bilikpen basa alatyn. Retine qaraı halyq danalyǵyna – maqalmátelge júginip, olardy oryndy qoldanýǵa mán beretin.
