Foto: Times.kz
Qazaqstan – Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy elderiniń ishinde baqytty «elýlikke» engen birden-bir memleket . Kórshiles О́zbekstan – 54, Qyrǵyzstan – 62, Qytaı – 63, Reseı – 70-oryndy enshilegen. Týystas Túrkııa – 105-orynda. Bir tańǵalarlyq jaıt – ekonomıkasy damyǵan úzdik 5 eldiń qataryndaǵy Japonııa – 48, «Azııa jolbarysy» atanǵan Ońtústik Koreıa 57-oryndy mise tutypty.
Al eń baqytty 10 eldiń kóshin Fınlıandııa bastap, onyń ókshesin Danııa, Islandııa, Izraıl, Shvesııa, Nıderland, Norvegııa, Shveısarııa, Lıýksembýrg jáne Jańa Zelandııa basyp tur. Turǵyndarynyń baqyttylyq deńgeıi eń tómen 10 eldiń ishinde Aýǵanstan, Lıvan, Serra-Leone, Zımbabve, Kongo, Botsvana, Malavı, Komor araldary, Tanzanııa jáne Zambııa bar.
Baqyt reıtıngi dúnıejúzi elderi halyqtarynyń ártúrli toptarynyń ómir sapasyna bergen baǵasynyń úshjyldyq ortasha kórsetkishine negizdeledi. Odan keıin ekonomıka, psıhologııa, áleýmettaný jáne basqa da salalardyń sarapshylary ár eldegi jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónimi (IJО́), densaýlyqty saqtaı otyryp ómir súrý uzaqtyǵy, senim artýǵa bolatyn adamnyń bolýy, erkindik sezimi, jomarttyq, sybaılas jemqorlyqty qabyldaý deńgeıi sııaqty mańyzdy faktorlardy taldaıdy. Osy faktorlar memleketter arasyndaǵy aıyrmashylyqtardy túsindirýge kómektesedi. Biraq reıtıng tek adamdardyń óz ómirin baǵalaýyna negizdelgen jaýaptaryna súıenip jasalady. Bul rette «Gallup» kompanııasynyń bas dırektory Djon Klıfton: «Baqyt – tek baılyq pen ekonomıkalyq ósim emes, ol – senim, baılanys jáne ózińdi adamdardyń qoldaıtyndyǵyn bilý. Bıylǵy baıandama bizdiń myna álemniń is júzinde qanshalyqty meıirimdi ekenin jete baǵalamaıtynymyzdy dáleldep berdi. Eger biz áldeqaıda myqty qoǵamdastyqtar men ekonomıkalar qurýdy qalasaq, onda shyn máninde mańyzdy qundylyqqa – bir-birimizge ınvestısııa salýymyz qajet», degen eken.
Elimizdiń ıe bolǵan jetistiginiń sebebi jaıynda Prezıdent janyndaǵy Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, áleýmettaný ǵylymdarynyń doktory Aıgúl Zabırovanyń pikiri nazar aýdararlyqtaı. «Baqyt kóptegen ǵasyr boıy jeke adamnyń óz máselesi bolyp sanalyp keldi, al HHI ǵasyrda kenetten úkimetterdiń máselesine aınaldy. Belgili bir eldiń ál-aýqatynyń kórsetkishin ulttyq IJО́-den ulttyq baqyt ındeksine ózgertýdi usynǵan jetekshi ekonomıster shyqty. Soǵan qaramastan, árqaısymyzdyń baqyt týraly túsinigimiz ártúrli ekendigi sekildi, ár eldiń, ulttyń da óz túsinigi bar. Baqyt pen materıaldyq, qarjylyq jetistikterdiń ózara baılanysy – adamdar men mádenıetterdiń baqyt týraly túsinikterin jaqyndastyrǵan jáne áli de jaqyndastyryp otyrǵan faktor bolýy múmkin. Biraq 2025 jylǵy Baqyt týraly baıandamaǵa sáıkes basqa adamdardyń meıirimdiligine sený baqyttan buryn biz oılaǵan túsinikten góri tyǵyzyraq baılanysty bolyp otyr. Osy joly zertteýshiler densaýlyq pen baılyq sııaqty dástúrli determınanttarmen shektelmeı, basqa adamdarmen birge tamaqtaný jáne olarǵa senimmen qaraý ál-aýqattyń áldeqaıda kúshti predıktorlary ekendigin anyqtady», deıdi ǵalym.
Máselen, Amerıka Qurama Shtattarynda keıingi jıyrma jylda jalǵyz tamaqtanatyn adamdar sany 53 paıyzǵa kóbeıgen. Sonyń saldarynan bolar, bıyl AQSh segiz jyldan beri júrgizilip kele jatqan zertteý tarıhynda eń tómengi kórsetkishke ıe bolyp, 2017 jylǵy 14-orynnan 24-orynǵa tómendegen. Bul rette A.Zabırovanyń aıtýynsha, ejelden «Aǵaıyn tatý bolsa – at kóp, abysyn tatý bolsa – as kóp» degen qaǵıdany ustanǵan halqymyzdyń jóni bólek.
Bıylǵy baıandamada adamdardyń bir-birine senimi de baqyttylyqqa áser etetin mańyzdy kórsetkish retinde sıpattalǵan. Mysaly, eń baqytty elder kóshin bastaǵan skandınavııalyq el turǵyndarynyń ámııany joǵalǵan jaǵdaıda ony ıesine qaıtaratyn adam tabylatynyna seniminiń deńgeıi ózgelermen salystyrǵanda joǵary bolyp shyqty. Kanadanyń Brıtandyq Kolýmbııa ýnıversıtetiniń ekonomısi, Baqyt týraly dúnıejúzilik baıandamanyń negizin qalaýshy jáne redaktory Djon F.Hellıvell: «Ámııanǵa qatysty derekter asa senimdi, óıtkeni olar ózara qamqorlyq tanytatyn ortada ómir súretin adamdardyń áldeqaıda baqytty ekenin aıǵaqtaıdy», deıdi.
Osy oraıda Memleket basshysynyń Ulttyq quryltaıdyń Atyraýda ótken úshinshi otyrysynda sóılegen sózinde ulttyń jańa kelbetin aıqyndaıtyn negizgi qundylyqtarǵa toqtala kelip: «Halqymyzdyń qanyna sińgen janashyrlyq, qamqorlyq, baýyrmaldyq sııaqty asyl qasıetter bizdiń ulttyq ereksheligimiz bolyp qala beredi», degen sózi oıǵa oralady. Bul máselege Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty ázirleıtin «О́ńirlik ál-aýqat ındeksi» zertteýinde erekshe mán berilip keledi. Burnaǵy jyly atalǵan zertteý aıasynda júrgizilgen áleýmettik saýalnamada «Jaqyndardan kómek alý yqtımaldylyǵy» jáne «Jaqyndarmen qarym-qatynas jıiligi» degen suraqtar boldy. Olarǵa oń jaýap bergen respondentter, negizinen, ekonomıkasy damyp, turǵyndarynyń qarjylyq jaǵdaıy jaqsarǵan óńirlerde edáýir kóbeıgen.
Mysaly, ál-aýqat deńgeıi 10 baldyq kórsetkish boıynsha 5,42 baldan 6,97 balǵa deıin joǵarylaǵan Qyzylorda oblysynda adamdardyń óz jaqyndarynan kómek alý yqtımaldylyǵy 87 paıyzdan 95,6 paıyzǵa deıin, al týystarymen jıi qarym-qatynas jasaıtyndar qatary 78,2 paıyzdan 81,5 paıyzǵa deıin qalyńdaǵan. Ál-aýqat deńgeıi artqan Astana jáne Almaty qalalarynda, Pavlodar jáne Jambyl oblystarynda da jaqyndardan kómek alý yqtımaldylyǵy jáne týystarymen udaıy baılanysta bolatyn adamdar sany kóbeıgen. Alaıda turǵyndarynyń qarjylyq jaǵdaıy jaqsarǵanymen, jaqyndarynan kómek alý yqtımaldylyǵy tómendegen, týystardyń arasyndaǵy qarym-qatynas sıregen óńirler de bar. Olar – Mańǵystaý jáne Atyraý oblystary.
Batys Qazaqstan oblysy turǵyndarynyń qarjylyq ál-aýqaty artqanymen, Jaıyq óńirinde jaqyndarynan kómek alýy múmkin adamdar úlesi kemigen. Esesine týystarymen jıi qarym-qatynas jasap júrgen batysqazaqstandyqtar úlesi birshama kóbeıgen. Abaı oblysynda turǵyndardyń qarjylyq ál-aýqaty jaqsarǵanymen, jaqyndarynan kómek ala alatyndar sany azaıǵan. Soǵan qaramastan jaqyndarymen turaqty baılanys ornatqandar sany ulǵaıǵan. Ulytaý oblysy turǵyndarynyń ál-aýqat kórsetkishi tómendegenimen, jaqyndarynan járdem alý múmkindigi artyp, týystyq baılanystary nyǵaıa túsken. Qarjylyq jaǵdaıy nasharlaǵan Aqtóbe oblysynda jaqyndarynan járdem alý múmkindigi bar jáne týystarymen jıi jáne úzbeı baılanys jasaıtyn adamdar sany kúrt azaıǵan.
Aqmola, Jetisý, Qostanaı oblystarynda turǵyndardyń ál-aýqat deńgeıi birshama tómendep, jaqyndarynan járdem ala alatyn adamdar sany sál azaıǵanymen, týystarymen úzbeı baılanys jasaıtyndar qatary qalyńdaǵan. Megapolısterdiń ishinde tek Shymkent qalasy turǵyndarynyń ál-aýqat deńgeıi tómendep, jaqyndarynan járdem alý múmkindigi barlar sany da, týystarymen jıi baılanys jasaıtyn adamdar qatary da seldiregen.
«Baryńa shúkir et, joǵyńa sabyr et» deıtin qanaǵatshyl da qonaqjaı qazekem – basyndaǵy baqytyn baǵalaı biletin dana halyq.
